Ai tiê mphŭn čô̆ kơ bruă hŏng ana êa drao ti krĭng lăn sah kba ti ƀuôn hgŭm An Bình, čar Gia Lai, amai Nguyễn Thị Thu Trang tuôm lĕ hlăm klei luč liê kyua kƀah prăk, klei thâo leh anăn dleh mtrŭt mnuih ƀuôn sang bi mlih klei mưng pla mjing. Ƀiădah klei čiăng mjing mnơ̆ng dhơ̆ng mơ̆ng ana êa drao ti alŭ wăl mtrŭt leh amai lŏ mphŭn čô̆ kơ bruă. Thŭn 2022, amai mkŏ mjing Knơ̆ng bruă  Êa drao Lila, duh bi liê giăm 300 êklăk prăk rŭ mdơ̆ng anôk bruă mkra mjing čê bi lik mơ̆ng mmao linh chi, đinh lăng, boh êrang, lạc tiên. Mbĭt anăn, amai bi hgŭm hŏng ƀĭng ngă lŏ hma mđĭ kyar êbeh 8 héc-ta krĭng pla mjing.

Hluê si amai Trang, klei dleh dlan prŏng hĭn ară anei jing bi mlih hdră mkra mjing, rơ̆ng hnơ̆ng tŭ jăk êa drao leh anăn mjing boh tŭ bruă duh mkra čiăng kơ mnuih ƀuôn sang h'ĭt ai tiê bi mguôp. Boh nik, tơdah mâo hră akâo blei prŏng, anôk bruă lŏ kƀah prăk čiăng pŏk mlar krĭng pla, mkăp kơ klei čiăng mơ̆ng wăl anôk mnia mblei. Amai Nguyễn Thị Thu Trang brei thâo:

Hdră pô čô̆ kơ bruă mơ̆ng ana êa drao ti alŭ wăl snăn pô čang hmăng dưi mkŏ mjing klei bi hgŭm kjăp, mkŏ mjing sa hdră bi hgŭm bruă duh mkra kjăp hŏng mnuih ƀuôn sang ti alŭ wăl dưi mkŏ mjing leh sa hdră duh ƀơ̆ng kjăp ƀiădah ñu ăt dôk tuôm hŏng lu klei dleh dlan snăn ti anei ăt čang hmăng jing srăng mâo thiăm lu hdră êlan, hdră mtrŭn đru kơ dŭm anôk bruă duh mkra čô̆ kơ bruă mơ̆ng ana êa drao, mơ̆ng êa drao mơ̆ng dliê"

Amâo djŏ knŏng mđĭ kyar krĭng pla mjing hlăm lăn lŏ hma, Gia Lai lŏ tă hdră êlan ba yua klei găl êa drao gŭ êyui kyâo dliê. Mlan 9/2026, Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa čar bi mklă Hdră kriê pioh leh anăn mđĭ kyar êa drao gŭ êyui kyâo dliê wưng thŭn 2026–2030, tă hdră truh thŭn 2050. Hluê anăn, truh thŭn 2030, čar mdưm mta kñăm kriê pioh leh anăn mđĭ kyar hlăm brô 31.000 héc-ta êa drao gŭ êyui kyâo dliê, mđing tal êlâo kơ dŭm mta ana kyâo dliê mâo ênoh, djŏ guôp hŏng klei găl yan adiê; mbĭt anăn mguôp krĭng pla mjing hŏng bruă mkra mjing, ba čhĭ leh anăn răng mgang dliê.

Anei ăt jing klei găl čiăng jak iêu anôk bruă duh mkra duh bi liê, mkŏ mjing dŭm krĭng pla mjing hnơ̆ng prŏng mguôp hŏng bruă mkra mjing êlam. Êpul grŭp Trường Sinh dôk ngă hră mơar duh bi liê mđĭ kyar dŭm êbâo ha ana êa drao ti gŭ êyui kyâo dliê ti Gia Lai.  Nguyễn Thị Thu Hà, Khua knơ̆ng bruă mơ̆ng anôk bruă duh mkra, brei thâo hdră tă amâo djŏ knŏng mdei ti bruă hrui pĕ, mkra mjing mnơ̆ng dhơ̆ng ƀiădah lŏ mđĭ kyar lu mta mnơ̆ng dhơ̆ng mâo ênoh yuôm:

“Hmei amâo mâo mdei ôh hlăm bruă mkra mjing, ƀiădah lŏ mkra mjing êlam dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng msĕ si êa drao, êa drao gŭn čiăng mkra mjing êa drao amâodah mnơ̆ng ƀơ̆ng răng mgang klei suaih pral dưi bi lŭk hlăm dŭm mta mnơ̆ng mkăn. Amâo mâo djŏ knŏng jing dŭm mta mnơ̆ng ba yua êa drao mnăm, drei dưi ba hlăm mnơ̆ng bi msiam kriê dlăng klei suaih pral".

Hŏng ênhă lăn ngă lŏ hma prŏng, yan adiê lu jơr leh anăn ênhă dliê prŏng, Gia Lai mâo klei găl mđĭ kyar lu mta ana êa drao, mơ̆ng đinh lăng, mnga hòe, kñĭt, êya hlăm lăn ngă lŏ hma truh kơ sa nhân ti gŭ êyui dliê. Ƀiădah, hnơ̆ng mkra mjing ară anei ăt dôk điêt mkă hŏng klei găl mâo. Tĭng truh mlan 10/2026, kluôm čar mâo hlăm brô 925 héc-ta ana êa drao, hlăm anăn êbeh 654 héc-ta hlăm lăn ngă lŏ hma leh anăn giăm 271 héc-ta ti gŭ êyui dliê hrông. Mkra mjing adôk kbưi, bi hgŭm hrui blei, mkra mjing ka lu, anôk ba čhĭ kƀah hơĭt kjăp.

Ti anôk bi kƀĭn mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma ba yua kdrăp mrâo lehanăn mđĭ kyar ana êa drao ti Gia Lai mrâo anei, K’iăng nai prŏng, nai prĭn Đỗ Thị Hà, Knơ̆ng ksiêm hriăm kơ êa drao, Phŭn bruă mdrao mgŭn lač, čiăng msir mghaih klei kơ hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn anôk ba čhĭ, êlâo hĭn brei dưi mkŏ mjing dŭm krĭng pla mjing djăp hnơ̆ng prŏng, mkra mjing hŏng klei kjăp. Phung kreh knhâo leh anăn anôk bruă duh mkra mnia mblei êa drao brei hrăm mbĭt hŏng mnuih ƀuôn sang mơ̆ng hdră ruah ana pla mjing, mjeh, mkŏ mjing krĭng pla mjing truh kơ hdră ktrâo lač kơ hdră dlăng kriê, hrui pĕ lehanăn kriê pioh. K’iăng nai prŏng, nai prĭn Đỗ Thị Hà lač:

"Hluê si kâo mĭn, ară anei hŏng hdră êlan mơ̆ng Đảng leh anăn Knŭk kna ba mdah, bruă mđĭ kyar leh anăn bi lu jơr dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng brei hluê ngă tui si hdră êlan mđĭ boh tŭ yuôm. Hlăm hdră êlan mđĭ boh tŭ yuôm anăn mâo lu mta bruă: mơ̆ng mjeh, hdră mnêc̆ pla mjing, mkra mjing, mkra mjing êlam msĕ si hdră mkra êa drao mtah, hdră mkra êa drao leh anăn dŭm hdră djŏ tuôm hŏng mđĭ kyar mnơ̆ng dhơ̆ng. Hŏng bruă mđĭ kyar lu jơr mnơ̆ng dhơ̆ng mơ̆ng ana êa drao, drei amâo mâo djŏ knŏng mđing kơ hnơ̆ng tŭ jăk ƀiădah lŏ mđing kơ klei bi mklă kơ klei tŭ dưn lehanăn hnơ̆ng êđăp ênang".

Boh sĭt ti Gia Lai brei ƀuh, čiăng mđĭ kyar ana êa drao h'ĭt kjăp, mnuih pla mjing, êpul hgŭm bruă leh anăn anôk bruă duh mkra brei hrăm mbĭt msir mgaih klei kơ hnơ̆ng tŭ jăk, ngăn prăk leh anăn anôk ba čhĭ. Dŭm klei bi mguôp ti alŭ wăl ăt brei mâo klei đru hŏng kdrăp mkra mjing, klei hâo hưn kơ wăl anôk mnia mblei leh anăn hdră êlan djŏ guôp. Snăn si klei čiăng kơ ana êa drao hlăm ala čar dôk pŏk klei găl? Anôk bruă duh mkra leh anăn êpul hgŭm bruă srăng dưi đru si srăng ngă čiăng mkŏ mjing krĭng pla mjing, duh bi liê mkra mjing êlam leh anăn pŏk mlar anôk ba čhĭ? Pô c̆ih klei mrâo Nguyễn Thảo bi blŭ hrăm hŏng Phan Thanh Thiên, Khua Êpul hgŭm mđĭ kyar bruă lŏ hma leh anăn êa drao gŭn ala c̆ar.

Akâo kơ ih brei thâo, bruă mkra mjing êa drao Việt Nam ară anei mâo ya klei găl leh anăn klei kpăk? Bruă mkŏ mjing Êpul gơ̆ng knơ̆ng bruă lŏ hma ana êa drao Việt Nam si srăng đru kơ knơ̆ng bruă hlăm bruă anei?

Phan Thanh Thiên: Việt Nam jing ala čar mâo klei găl mđĭ kyar bruă lŏ hma ana êa drao prŏng sơnăk, ƀiădah lu mta mnơ̆ng ară anei jing mnơ̆ng ka mkra mjing, bruă mkra mjing êlam mkra mjing dŭm mta mnơ̆ng mâo ênoh ăt adôk kƀah. Klei čiăng mkra mjing hlăm ala čar mơ̆ng bruă êa drao Việt Nam grăp thŭn ăt čiăng mơ̆ng 60.000 - 80.000 tôn. Anei jing anôk mnia mblei hlăm ala čar prŏng ƀiădah ka dưi ba yua tŭ dưn. Tơdah đru kơ dŭm knơ̆ng bruă mđĭ kyar bruă klam mkŏ mjing krĭng pla mjing leh anăn mđĭ kyar bruă mkra mjing êlam čiăng mkăp brei mnơ̆ng kơ bruă mkra mjing êa drao Việt Nam anei srăng jing sa ai dưi prŏng êdi.

VCCI mkŏ mjing Êpul gơ̆ng knơ̆ng bruă lŏ hma ana êa drao Việt Nam hŏng lu mta kñăm hdră êlan. Êpul gơ̆ng srăng mkŏ mjing wăl anôk kơ êpul êya knơ̆ng bruă mđĭ kyar bruă lŏ hma leh anăn ana êa drao, mkŏ mjing wăl anôk bi mguôp, mđĭng hmư̆ leh anăn wĭt lač dŭm hdră êlan mơ̆ng Knŭk kna. Mbĭt anăn, êpul gơ̆ng mkra mjing mbah mkŏ klei mkăp brei klei čiăng, ba jao klei kreh knhâo mrâo mrang, mkŏ phung mkra mjing hŏng dŭm knơ̆ng bruă mâo klei čiăng, mtrŭt mđĭ klei bi mguôp hlăm leh anăn êngao lăn čar čiăng đru kơ knơ̆ng bruă êa drao mkra mjing êlam čiăng ba čhĭ.

Čiăng mđĭ kyar krĭng pla mjing đru kơ mkra mjing, dŭm êpul hgŭm bruă leh anăn knơ̆ng bruă čiăng mâo djăp ya klei čuăn? Si hdră đru VCCI mâo, hlăm anăn mâo alŭ wăl Gia Lai?

Phan Thanh Thiên: Krĭng pla mjing phŭn srăng djăp ênoh čuăn GTACP, GMP kơh dưi ba hlăm bruă mkra mjing ana êa drao leh anăn mnơ̆ng yua răng mgang klei suiah pral. Čiăng mâo krĭng pla mjing hnơ̆ng prŏng, VCCI duh bi liê leh anăn đru kơ dŭm êpul hgŭm bruă, knơ̆ng bruă pla mjing djăp ênoh čuăn GACP, hlăm anăn bi klă Gia Lai jing krĭng pla mjing ana êa drao phŭn. Bruă klam mơ̆ng VCCI jing mkŏ klei čiăng, klei mkăp brei kơ knơ̆ng bruă lŏ hma ana êa drao kluôm ala, ba jap klei kreh knhâo, đru mtrŭt mđĭ klei mnia mblei leh anăn blŭ hrăm hdră êlan plah wah phung kiă kriê hŏng knơ̆ng bruă čiăng ruh mgaih klei dleh dlan, tui duah ai dưi ngăn prăk. Hlăm wưng thŭn 2026 - 2031, VCCI mdưm dŭm mta kñăm čiăng ba bruă lŏ hma kdrăp mrâo mrang leh anăn ana êa drao Việt Nam đĭ kyar hluê êlan nao mrâo, ƀrư̆ ƀrư̆ jing bruă lŏ hma phŭn.

Hŏng dŭm hdră êlan čô̆ kơ bruă leh anăn knơ̆ng bruă duh bi liê hlăm bruă lŏ hma ana êa drao. Si Êpul gơ̆ng srăng hrăm mbĭt? Ya hdră êlan ih mâo čiăng mtrŭt mđĭ bruă anei đĭ kyar?

Phan Thanh Thiên: Êpul gơ̆ng mkŏ mjing čiăng mtrŭt mđĭ bruă êa drao leh anăn bruă lŏ hma Việt Nam đĭ kyar êlam hĭn, kluôm leh anăn jăk hĭn, ba wĭt boh tŭ dưn kơ ƀĭng ngă lŏ hma leh anăn êpul êya knơ̆ng bruă. Êpul gơ̆ng mdưm mta kñăm hrăm mbĭt, đru kơ dŭm hdră čô̆ kơ bruă kơ bruă lŏ hma ana êa drao, mkŏ klei duh bi liê leh anăn bi mni kơ dŭm knơ̆ng bruă đru mguôp lu hĭn kơ dhar bruă. Êpul khua VCCI hmăng hmưi êpul gơ̆ng srăng mkŏ mjing klei blŭ mbĭt, mkŏ êpul êya knơ̆ng bruă đĭ kyar hơĭt kjăp leh anăn mkăp brei êa drao hnơ̆ng jăk kơ dŭm sang măi mka mjing êa drao hlăm kluôm ala. Mñă kơ dŭm anôk bruă kiă kriê mơ̆ng Knŭk kna mâo hdră găl guôp čiăng mtrŭt mjhar knơ̆ng bruă duh bi liê krĭng pla mjing ana êa drao. Bruă mđĭ kyar bruă duh mkra êa drao čiăng dưi ngă mjêč čiăng ƀrư̆ ƀrư̆ mkŏ mjing klei kdlưn hĭn kơ Việt Nam.

PV: Lač jăk kơ ih!