Mơ̆ng boh sĭt ba čhĭ kơ ala tač êngao, dŭm wăl anôk mnia mblei hnơ̆ng tŭ jăk msĕ si Japon, Dhŭng Korea, Mi amâo djŏ knŏng mđing kơ mnâo mnañ kphê ƀiădah lŏ čiăng kơ hnơ̆ng tŭ jăk hơĭt kjăp plah wah dŭm ênoh mnơ̆ng dhơ̆ng, hdră mkra mjing klă klơ̆ng leh anăn phŭn agha klă mngač. Dŭm klei čiăng anei ba leh klei dleh dlan kơ anôk bruă kphê Dak Lak: čiăng dưi ba čhĭ mnơ̆ng dhơ̆ng mâo ênoh yuôm, brei mphŭn mơ̆ng bruă mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk ti đang war mtam.

Ti Dak Lak, dŭm anôk bruă duh mkra dôk čŏng pô duh bi liê mđĭ kyar kphê jăk, pŏk mlar anôk mnia mblei leh anăn mkŏ hŏng phung blei yua ala tač êngao. Lê Đình Tư, Khua knơ̆ng bruă Aeroco, brei thâo.

Drei mâo lu klei găl čiăng mđĭ kyar Robusta Dak Lak leh anăn kluôm Việt Nam. Hlăm dŭm thŭn mrâo êgao, drei mâo leh dŭm klei bi lông tar rŏng lăn, mâo mă dŭm boh tŭ dưn êdah êdi. Thŭn anei ăt brei gĭr ktưn lu hĭn, čiăng kơ ƀĭng găp hlăm ala čar leh anăn ala tač êngao thâo săng lu hĭn.

Čiăng mkăp djŏ hŏng klei čiăng mơ̆ng dŭm wăl anôk mnia mblei hnơ̆ng tŭ jăk, hnơ̆ng tŭ jăk kphê amâo mâo djŏ knŏng dưi bi mklă ti hdră đŭng hruh, mkra mjing ƀiădah brei dưi ksiêm dlăng kluôm mơ̆ng krĭng pla mjing. Bruă ruah mjeh, dlăng kriê wiê ênăk, hrui pĕ boh ksă, mkra mjing leh anăn ƀhu bi mthu djŏ hdră hmăi klă anăp kơ mnâo mnañ, hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn ênoh yuôm mnia mblei mơ̆ng mnơ̆ng dhơ̆ng.

Hoàng Danh Hữu, pô mkŏ mjing anăn knăl Miss Êđê, knơ̆ng bruă ba čhĭ leh kphê kơ Mi, Dhŭng Korea, Singapore leh anăn Russia, brei thâo čiăng pŏk mlar anôk mnia mblei, dŭm anôk bruă hlăm knơ̆ng bruă brei thâo săng klă klei čiăng mơ̆ng phung blei yua leh anăn bi hgŭm čiăng mkăp djŏ hŏng dŭm hnơ̆ng čuăn anăn

“Tơdah thâo săng dŭm anôk mnia mblei čiăng, hmei srăng hưn mthâo dŭm klei čiăng, hnơ̆ng čuăn anăn truh kơ dŭm anôk mkra mjing, êpul hgŭm bruă leh anăn anôk bruă duh mkra hlăm ala čar, čiăng hrăm mbĭt mkŏ mjing sa klei bi hgŭm, sa wăl hdĭp mda, đru kơ dŭm đang hma amâo djŏ nao hjăn păn leh anăn amâo lŏ mâo ôh klei knŏng nao bi lông ƀiădah kƀah anôk ba čhĭ”

Hluê si Nguyễn Tiến Dũng, Kiăng Khua Knơ̆ng bruă Mnia mblei hŏng ala tač êngao 2/9 Dak Lak (Simexco Dak Lak), anôk bruă dôk bi hgŭm hŏng dŭm pluh êbâo gŏ êsei mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma Lăn Dap Kngư čiăng mđĭ kyar bruă pla mjing kphê hluê dŭm hnơ̆ng čuăn hơĭt kjăp. Čiăng mkra mjing mnơ̆ng dhơ̆ng tŭ jăk, êngao kơ hdră pla mjing djŏ guôp, brei duh bi liê anôk bruă nah gŭ, kdrăp ƀhu krô leh anăn kdrăp mkra mjing leh hrui êmiêt. Nguyễn Tiến Dũng brei thâo:

“Hmei dôk bi hgŭm hŏng 50.000 gŏ êsei mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma Lăn Dap Kngư c̆iăng pla mjing hluê dŭm hnơ̆ng c̆uăn kphê hơĭt kjăp. Kyua c̆iăng dưi mkra mjing kphê jăk leh anăn hnơ̆ng tŭ jăk snăn brei mâo anôk bruă nah gŭ, msĕ si kdrăp ƀhu krô, masin, kdrăp yua c̆iăng mkra mjing kphê jăk ăt msĕ mơh kphê hnơ̆ng tŭ jăk. Mđĭ boh tŭ yuôm asăr kphê srăng đru mkra mđĭ hdră duh ƀơ̆ng kơ mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma lu hĭn".

Tơdah mnuih ngă lŏ hma pla mjing djŏ hdră, anôk bruă duh mkra čŏng bi hgŭm leh anăn anôk mnia mblei dưi mkŏ mơ̆ng akŏ yan, kphê srăng mâo thiăm klei găl mđĭ boh tŭ yuôm. Mđĭ kyar hơĭt kjăp kyua anăn amâo djŏ jing klei čiăng hjăn mơ̆ng anôk bruă duh mkra ba čhĭ kơ ala tač êngao ôh, ƀiădah brei mphŭn mơ̆ng grăp đang kphê, čiăng kơ hnơ̆ng tŭ jăk jing tur knơ̆ng mđĭ hnư hrui wĭt kơ mnuih pla leh anăn ai bi ktưn mơ̆ng kphê Việt Nam.

Klei bi mlih yan adiê tar rŏng lăn mbĭt hŏng dŭm klei čiăng mrâo mơ̆ng wăl anôk mnia mblei tar rŏng lăn dôk ba lu klei lông dlăng kơ bruă kphê Việt Nam, mbĭt anăn pŏk êlan nao sĭt êmĭt: pla mjing mtah, bi hrŏ êwa čhŏ carbon čiăng mđĭ kyar hơĭt  kjăp. Si srăng ngă čiăng dưi krơ̆ng hnơ̆ng mâo boh mnga, hnơ̆ng tŭ jăk đang pla mjing, mkiêt mkriêm ênoh bi liê hbâo pruê leh anăn đru răng mgang wăl hdĭp mda? Ti tluôn anei, drei hmư̆ klei kah mbha leh anăn mtă mtăn mơ̆ng Nai prŏng Đỗ Văn Chung, knuă druh Anôk bruă ksiêm duah klei kreh knhâo bruă lŏ hma dliê kmrơ̆ng Lăn Dap Kngư (WASI), kơ dŭm hdră pla mjing kphê djŏ guôp, tŭ dưn.

Sơnăn ară anei, hdră pla mjing kphê bi hrŏ êwa čhŏ carbon hlăk jing klei čiăng êdi mơ̆ng wăl anôk mnia mblei tar rŏng lăn. Akâo kơ ih brei thâo, bruă mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma ba yua mkiêt mkriêm hbâo pruê hoá học si klei tŭ dưn mâo hŏng bruă kphê Việt Nam?

Nai prŏng Đỗ Văn Chung: Ară anei, drei dôk mkra mjing kphê bi hrŏ êwa jhat carbon, êdei anăp srăng mđing truh kơ zero carbon. Hdră tă mơ̆ng phung ba čhĭ, hrui blei kphê, phung đeh kwă jing msĕ snăn. Mnuih ƀuôn sang mđing, knŏng bi mkiêt mkriêm hbâo pruê đru mguôp leh lu snăk kơ hdră kñăm bi hrŏ êwa jhat carbon mơ̆ng Việt Nam, boh nik jing bruă kphê.

Kyuadah, hluê si lu klei ksiêm duah, c̆iăng mkra mjing sa ton NPK, sa ton hbâo amâo dah dŭm mta hbâo mkăn, ba c̆hŏ hlăm wăl hdĭp mda dŭm ton CO2. Tal dua, mnuih ƀuôn sang knŏng c̆iăng mkiêt mkriêm 10% hbâo pruê, pruê bi djŏ guôp, ăt đru mguôp bi hrŏ 10% hnơ̆ng hbâo pruê ba yua leh anăn bi hrŏ klei bi kbiă CO2 mơ̆ng klei êbeh, hŭl đuê, luc̆ liê hbâo pruê, mbĭt hŏng dŭm bruă mkăn.

 Ară anei, yan adiê bi mlih amâo mâo sa hnơ̆ng leh anăn klei kphê c̆blang mnga  sa gưl hlăm kluôm đang kphê ƀiă snăk mâo. Bi hrŏ hnơ̆ng hbâo hoá học snăn si mnuih pla mjing c̆iăng bi mguôp hnơ̆ng NPK hlăm grăp wưng kriê dlăng kphê?

Nai prŏng Đỗ Văn Chung: C̆iăng kơ boh ksă bi knar 100% hlăm sa blư̆ pĕ jing ƀiă snăk. Si ngă ăt mâo mơh sa blư̆ ƀiă boh ksă êlâo, leh kơ năn kơh truh kơ blư̆ ksă bi knar.

Kơ mnơ̆ng tŭ jăk, dŭm hnơ̆ng NPK akŏ yan hjan, krah yan hjan, knhal jih yan hjan amâodah yan bhang mâo leh phung kreh knhâo lehanăn dŭm knơ̆ng bruă hbâo pruê tĭng mkă. Hnơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk dưi bi mlih djŏ guôp hŏng grăp wưng. Sitôhmô, akŏ yan hjan, hnơ̆ng NPK đĭ đru kơ boh đĭ prŏng pral, mâo lu adhan mkăp anăn hnơ̆ng đạm dưi ba yua lu. Dưi ba yua hnơ̆ng 20/10/10 amâodah 16/16-8, jing đạm lehanăn lân lu, kali ƀiă, ƀiădah djăp wưng mâo nanao kali.

Boh klei jing drei pruê hbâo hluê si hdră grăp wưng. Êjai boh hlăk dôk hlăm wưng bi asăr, mâo lu, jing êbeh 50% ênoh boh hlăm đang kphê, drei pruê djŏ wưng. Dŭm boh hlăk ksă ăt dưi dưn hnơ̆ng kali lu hlăm hdră pruê wưng bi asăr. Hnơ̆ng kali anei djăp čiăng đru kơ boh kphê bi mlih, ksă leh anăn mjing asăr kjăp, snăn mnuih ƀuôn sang amâo huĭ ôh.

Bruă dlăng kriê wiê ênăk, pruê hbâo hluê hdră kreh knhâo, djŏ wưng mphŭn bi asăr, snăn đạm hrŏ ƀrư̆ ƀrư̆ leh anăn kali đĭ ƀrư̆ ƀrư̆, srăng đru bi knar mnơ̆ng tŭ jăk kơ boh prŏng, boh điêt leh anăn wăt dŭm boh dôk ksă.

Ti anăp klei hmăi mơ̆ng klei bi mlih yan adiê, yan adiê ƀrư̆ hruê ƀrư̆ amâo mâo jăk, Knơ̆ng bruă ksiêm duah klei kreh knhâo bruă lŏ hma dliê kmrơ̆ng Lăn Dap Kngư si klei mtă mtăn kơ hdră pruê hbâo kơ đang kphê?

Nai prŏng Đỗ Văn Chung: Ơ mnuih ƀuôn sang, hdră pruê hbâo mơ̆ng Knơ̆ng bruă ksiêm duah klei kreh knhâo bruă lŏ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư hŏng ana kphê mâo pă gưl pruê, mâo sa gưl hlăm yan bhang lehanăn tlâo gưl hlăm yan hjan. Anei jing hdră ba yua lar ƀar kơ mnuih ƀuôn sang pla lehanăn kriê dlăng kphê.

Khă snăn, hlăm wưng ară anei, ti anăp klei bi mlih yan adiê, mơ̆ng dŭm hdră ksiêm duah, phung kreh knhâo ktrâo lač mbha ƀiă hnơ̆ng hbâo pruê. Bi hrô kơ pruê pă blư̆ hlăm thŭn, dưi mbha jing năm, kjuh blư̆, tăp năng sa păn blư̆.

Bruă mbha điêt anei jing jăk êdi. Tal êlâo, bi hrŏ klei luč liê hbâo pruê kyua hjan, hŏ hang leh anăn dŭm mta mkăn. Kyua ana kphê amâo dưi hrip mă jih ôh hbâo pruê prŏng knŏng hlăm sa blư̆ pruê. Mbha điêt hnơ̆ng hbâo srăng bi hrŏ klei luč liê anăn.

Tal dua, bi hrô kơ dua mlan ana mrâo dưi mbŏ mnơ̆ng tŭ jăk, drei mbha ƀiă hnơ̆ng hbâo c̆iăng knŏng hlăm brô sa mlan lŏ pruê gưl êdei. Hlăm wưng plah wah dua blư̆ pruê dưi bi hrŏ giăm mkrah wah. Kyua anăn, mnơ̆ng tŭ jăk mâo nanao djăp kơ ana kphê, đru kơ agha, hla leh anăn boh đĭ jing pral, dưi mkăp mnơ̆ng tŭ jăk nanao.

Hdră pruê anei ăt đru bi hrŏ klei hluăt ƀơ̆ng mnơ̆ng ngă hlăm yan hjan, boh nik jing mmao jhat Fusarium, mmao hdăng, lehanăn mmao hdăng hrah ngă kơ ana kphê.

 Lač jăk kơ Nai prŏng Đỗ Văn Chung kơ klei hâo hưn mrâo anei!