Thŭn anei, ayŏng Lê Doãn Bình, ti alŭ Vân, să Ia Ly, čar Gia Lai, mĭn tĭng lŏ pŏk mlar thiăm 3 sao tiêu. Hŏng klei thâo 10 thŭn pla mta ana anei, ayŏng Bình khăng khăt adhan tiêu hlăm đang tiêu dôk hlăm wưng đĭ jing mơ̆ng gŏ sang. Ayŏng Bình đăo knang kơ hnơ̆ng jăk ana mjeh pô mjut mjing hĭn kơ phŭn mjeh dôk ba čhĭ hlăm anôk mnia mblei:

“Ară anei anôk c̆hĭ ana mjeh tiêu lu snăk, ti anôk arăng c̆hĭ sơăi, yuôm bhăn hĭn jing phŭn agha amâo mâo thâo bĭt klă ôh. Blei ana mjeh hliê snăn arăng amâo mâo rơ̆ng ôh hnơ̆ng tŭ jăk, ba pla knŏng mâo 3-5 mlan amâodah 1-2 mlan êdei snăn djiê yơh.”

Ti Plei Dư, să Ia Hrú, čar Gia Lai, gŏ sang Lê Trúc Minh Truyện tuôm mâo đang tiêu djiê kyua hluăt ƀơ̆ng mnơ̆ng ngă, snăn mâo wưng sui, ñu kăn jhŏng lŏ pla mơh. Truh kơ thŭn anei, ênoh tiêu đĭ giăm 140 êbâo prăk/kg, Truyện čiăng lŏ pla thiăm 300 phŭn, ƀiădah dôk rŭng răng phŭn agha ana mjeh ka klă mngač:

"Ruah mjeh pô brei ruah bi nik, brei nao ksiêm dlăng dŭm anôk, dŭm đang tiêu djăp k'hưm hnơ̆ng tŭ jăk snăn kơh pô mă mjeh tinăn. Đăm blei ôh dŭm anôk mjhĭt m'uăt, hiu čhĭ pô amâo thâo bĭt ôh. Tơdah arăng khăt hruê čhĭ snăn klă sĭt diñu srăng lač jăk leh."

Thŭn 2026, kluôm čar Gia Lai mâo 8.400 ha tiêu, hnơ̆ng mâo êbeh 20.000 ton. Ênhă tiêu mơ̆ng alŭ wăl dưi đăo knăl srăng đĭ lu kyua lu ƀĭng ngă lŏ hma pŏk phai đang pla mjing. Hluê si klei čiăng mơ̆ng ƀĭng ngă lŏ hma, anôk ba čhĭ mjeh tiêu mjeh ăt lu mta mơh, mơ̆ng tiêu mrâo khăt truh kơ ana leh rah mjeh. Mơ̆ng anôk bruă ksiêm duah, anôk bruă duh mkra truh kơ anôk bruă điêt, tăp năng ƀĭng ngă lŏ hma amâo thâo mkra mjing mjeh ôh, ăt khăt čhĭ mjeh tiêu. Phŭn mkăp lu jơr đru kơ mnuih ƀuôn sang mâo thiăm klei ruah, ƀiădah ăt mâo lu klei hŭi hyưt kơ hnơ̆ng tŭ jăk ana mjeh.

Dŭm klei ruah mơ̆ng mnuih pla tiêu ti Gia Lai brei ƀuh mnuih ƀuôn sang ƀrư̆ hruê ƀrư̆ mđing kơ phŭn agha leh anăn hnơ̆ng tŭ jăk ana mjeh. Khă snăn, mơ̆ng bruă thâo kral ana mjeh djăp hnơ̆ng čuăn truh kơ duah anôk mkăp djŏ đăo knang, ăt adôk mâo dŭm boh klei brei mâo klei ktrâo lač klă klơ̆ng. Mnuih ƀuôn sang si srăng ruah mjeh, ya mta klei brei mđing êlâo kơ pla mrâo amâo dah lŏ pla tiêu? Pô c̆ih klei mrâo kơ kdrêc̆ anei bi trông hŏng Thạc sĩ Nguyễn Quang Ngọc, Khua Anôk bruă ksiêm hriăm leh anăn mđĭ kyar ana tiêu. Alum kơ ƀĭng dôk hmư̆ mđing hmư̆:

-Akâo kơ ih brei thâo, ară anei hlăm anôk c̆hĭ mnia mâo lu mta mjeh tiu. Snăn ya mta mjeh jing guôp hŏng lăn pla mjing leh anăn hdră pla mjing mơ̆ng mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma c̆ar Gialai?

Nguyễn Quang Ngọc: Ti Việt Nam, djuê mjeh tiêu phŭn jing djuê mjeh Vĩnh Linh. Djuê mjeh tiêu Vĩnh Linh hơĭt kjăp hlăm lu mta boh mnga, hnơ̆ng tŭ jăk, djŏ guôp hŏng dŭm klei găl pla tiêu ti Việt Nam. Tal dua, dŭm djuê mjeh dưi tŭ yap msĕ si djuê mjeh tiêu Lộc Ninh, djuê mjeh tiêu Phú Quốc ăt đĭ kyar leh; dŭm krĭng ti Gia Lai ăt pla leh dŭm djuê mjeh anei leh anăn djuê mjeh Phú Quốc ăt jăk siam mơh. Ƀiădah, dua djuê mjeh Lộc Ninh leh anăn Phú Quốc mâo sa klei êdu kƀah prŏng êdi: amâo mâo aruăt ana, hlăk aruăt ana jing mnơ̆ng phŭn pioh bi lar mjeh. Kyua anăn, bruă mđĭ kyar dua djuê mjeh anei dleh snăk. Mbĭt hŏng anăn, hlăm bruă pla mjing mnuih ƀuôn sang ăt hrui mă ti anôk mkăn lu mta mjeh mdê mdê. Mâo dŭm mta mjeh dlăng siam êdi ƀiădah amâo mâo djŏ mjeh jăk ôh. Kyua anăn, tơdah ruah mjeh ka dưi tŭ yap, ka dưi mkra mjing bi mklă boh tŭ dưn, drei amâo mâo dưi ôh. Ya ngă kâo lač jih jang mnuih brei mđing kơ mjeh? Mjeh tui hlue hŏng drei dăl dŭm pluh thŭn. Jih wưng pla mjing năng ai 10 thŭn, 15 thŭn, 20 thŭn, tăp năng mâo dŭm đang tiêu dôk truh 30 thŭn. Mjeh mta phŭn bi mklă tal êlâo čiăng kơ drei ba truh klei tŭ jing.

- Tơdah blei mjeh amâodah c̆ŏng bi mjut mjing mă pô, si mnuih ƀuôn sang dưi ksiêm dlăng hnơ̆ng jăk mjeh?

Nguyễn Quang Ngọc: Hdră ruah jăk hĭn drei ruah dŭm anôk mkăp mjeh mâo k'hưm. Dưi dŭm knơ̆ng bruă prŏng mâo dŭm đang war pô mưng leh anăn thâo klă, klei hâo hưn klă klơ̆ng. Drei dưi dlăng dŭm klei hâo hưn kơ mjeh, dlăng êlâo leh anăn ksiêm dlăng ƀiă kơ mjeh anăn: si klei bi knăl msĕ si. Tăp năng, truh kơ đang war pô dưi yua đĭng blŭ mă rup, dlăng si mjeh anăn djŏ hŏng klei hâo hưn mơ̆ng diñu amâodah hơăi. Tal dua, kơ ana mjeh, drei dưi blei sa, dua ana ksiêm dlăng agha. Tơdah agha amâo mâo klei amâo mâo jăk ôh; tơdah agha jŭ brŭ brŭ jhat, drei dưi ƀuh hla mâo dŭm klei bi êdah msĕ si brŭ agha, kñĭ hla, kñĭ amâo mâo bi knar, anăn dŭm klei bi êdah dưi hmăi truh kơ êdei anăp msĕ si virus ngă bi kñĭ hla amâo dah klei amâo mâo jăk kơ mnơ̆ng tŭ jăk. Bi sa hdră dơ̆ng drei dưi ruah mjeh mơ̆ng dŭm đang war pô thâo, dưi akâo mjeh, blei mjeh mơ̆ng dŭm đang war anăn leh anăn čŏng bi mdjuê. Ară anei hdră bi mdjuê ăt ênưih, knŏng mâo hdră msĕ snăn kơh drei dưi ksiêm dlăng ana mjeh.

-Ti anăp boh sĭt wưng ana mjeh arăng c̆hĭ hlăm djăp anôk msĕ si ară anei, si srăng ngă c̆iăng bi hrŏ klei amâo mâo jăk kơ mnuih pla mjing?

Nguyễn Quang Ngọc: Hŏng bruă kriê dlăng mjeh, ăt c̆ang hmăng tal êlâo dŭm anôk bruă kriê dlăng knŭk kna mđing ksiêm dlăng, ktuê dlăng c̆iăng kơ dŭm anôk bruă mkăp mjeh mâo djăp hnơ̆ng c̆uăn, klei găl mrâo dưi mkăp mjeh. Amâo mâo brei mnuih ƀuôn sang blei dŭm mjeh c̆hŏ hlăm wăl anôk mnia mblei, tơdah mâo klei amâo mâo thâo bĭt phŭn agha lehanăn akâo klei đŭ bi kmhal. Snăn brei mâo anôk bruă klă klơ̆ng lehanăn dưi kriê dlăng grăp thŭn: tal êlâo kơ kriê dlăng mjeh, tal dua kriê dlăng prăk jia kơ knŭk kna, anei dŭm klei akâo kơ bruă kriê dlăng knŭk kna. Tal dua, čang hmăng kơ phung duh mkra brei mđĭ hĭn kơhưm pô, kyuadah ana boh kroh amâo mâo dưi lač hruê anei lehanăn hruê mgi ôh ƀiădah lač hlăm lu thŭn. Tơdah hluê ngă dŭm bruă klam amâo mâo kơhưm hmăi truh kơ kơhưm mơ̆ng anôk bruă, phung duh mkra, đang war, boh nik hmăi prŏng êdi hŏng mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma. Hŏng mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma, ară anei tar rŏng lăn, klei hâo hưn lu êdi hlăm internet, dŭm anôk bruă ăt lu mơh, să mâo adŭ bruă lŏ hma. Tơdah čiăng tui duah ya mta klei, drei dlăng hlăm hla pŏk internet, lehanăn nao ti dŭm anôk bruă hlăm alŭ wăl msĕ si adŭ bruă lŏ hma să, dŭm anôk bruă ksiêm duah đru kơ mnuih pla mjing thâo săng kơ klei hriăm phŭn, mđĭ kyar ƀĭng ngă lŏ hma pô.

Mơ̆ng bruă rơ̆ng mâo mjeh truh kơ mkŏ mjing bruă pla mjing lehanăn ba čhĭ, si srăng mkŏ mjing klei bi hgŭm čiăng kơ mnuih pla tiêu hơĭt ai tiê duh bi liê sui thŭn?

Nguyễn Quang Ngọc: Čiăng kơ sa anôk bruă đĭ kyar brei mâo klei bi mguôp plah wah anôk bruă duh mkra, phung kreh knhâo, ƀĭng ngă lŏ hma leh anăn boh nik bi mguôp hŏng bruă sang čư̆ êa. Ya čiăng ngă? Čiăng kơ ƀĭng ngă lŏ hma hơĭt ai tiê mkra mjing, diñu mâo klei hâo hưn djăp ênŭm leh anăn boh nik mâo anôk ba čhĭ. Hŏng anôk bruă kreh knhâo, hmei mâo anôk ba jao hdră mnêč. Hŏng anôk bruă duh mkra, mâo phŭn mkăp djăp ênŭm leh anăn boh nik ba mnơ̆ng dhơ̆ng mơ̆ng ƀĭng ngă lŏ hma kơ ala tač êngao, dưi kiă kriê anăn knăl tiu Việt Nam kơ tar rŏng lăn. Mmông anăn, sĭt nik bruă sang čư̆ êa srăng kiă kriê ênưih hĭn kyuadah hlăm boh ktrŏ anăn mâo leh klei hơĭt leh.

- Ơ, lač jăk kơ ih!