Jing sa hlăm dŭm gŏ sang ba êlan êlâo pla kbâo mơ̆ng hlăk thŭn 2016, truh kơ ară anei gŏ sang Rmah Bun (djuê ana Jarai, ƀuôn Kte, ƀuôn hgŭm Ia Hrú, čar Gia Lai) pŏk phai truh leh 7 ha. Ñu brei thâo pla kbâo jing ênưih. Tơdah dlăng kriê wiê ênăk jăk, dưi mâo truh 100 tôn/ha/yan. Hŏng ênoh čhĭ hlăm brô 1 êklăk/tôn, leh kah jih kơ ênoh bi liê, grăp ha mâo mnga mơ̆ng 50 – 60 êklăk prăk, jing kdlưn hĭn hŏng pla ktơr, hbei lehanăn êtak. Rmah Bun lač.

“Pla ktơr, hbei ƀlang amâo mâo lu ôh, snăn pla kbâo mâo ba wĭt lu hĭn. Hlăm alŭ wăl să HBông hđăp, dah amâo mâo pla ôh kbâo dleh snăk mâo ana mnơ̆ng mkăn dưi lŏ hdĭp hlăm krĭng lăn anei. Thŭn anei kah jih kơ ênoh bi liê, sang kâo adôk mnga hlăm brô 450 êklăk prăk. Thŭn êdei, gŏ sang hmei mĭn srăng lŏ mưn ngă mơ̆ng 3–4 ha pla bi prŏng hĭn, ƀiădah ară anei dôk kƀah prăk kăk, čang hmăng mâo knŭk kna đru brei čan prăk hŏng mnga hdjul mơ̆ng hdră 1719 jing prăk bi hrŏ ƀun pioh blei mjeh, hbâo pruê dlăng kriê đang kbâo.”

Gŏ sang Ksor Bớt (djuê ana Jarai) ti ƀuôn Ia Sa, ƀuôn hgŭm Ia Hrú, čar Gia Lai pla mâo 4ha kbâo. Ñu yăl dliê: giăm 10 thŭn hŏng anei leh ñu pla kbâo, gŏ sang dưi mâo leh mnơ̆ng pioh lehanăn mnơ̆ng yua.

“Mơ̆ng bruă pla kbâo kâo tloh mdơ̆ng sang, rông 6 čô anak hriăm hră mơar, truh diñu bi dôk ung, dôk mô̆. Sang mâo mdơ̆ng hŏng ênoh êbeh 1 êklai prăk, snăn Tết anăp anei srăng bi leh pioh drông yan mnga. Jih jang dưi mâo jing mơ̆ng bruă pla kbâo. Yan tinăp năng ai srăng lŏ mưn thiăm lăn pioh lŏ pla kbâo, čang hmăng mâo knŭk kna mjing brei klei găl dưi čan prăk hŏng mnga hdjul. Čang hmăng dưi dưn mơ̆ng hdră 1719 pioh blei mjeh lehanăn hbâo pruê. Mâo prăk mnuih ƀuôn sang pioh duh kơ bruă knuă, mđĭ kyar klei hdĭp, amâo lŏ dôk hlăm klei dleh dlan ôh.”

Đỗ Văn Hoà, Knuă druh knơ̆ng bruă lŏ hma Agris Gia Lai, lač mơ̆ng thŭn 2016 knơ̆ng bruă ngă leh bruă bi hgŭm hŏng êbeh 1.000 gŏ sang ti ƀuôn hgŭm Ia Hrú pla mjing giăm 2.900 ha đang kbâo. Kñăm čiăng đru mnuih ƀuôn sang kreh kriăng hlăm bruă pla mjing kbâo, kbnơ̆ng bruă mâo leh lu hdră êlan msĕ si đru mjeh, hbâo pruê, mnuih nao koh kbâo, hlŏng truh kơ bruă hrui blei hŏng ênoh hơĭt.

“Êngao kơ hdră đru prăk, knơ̆ng bruă hlăk hrui blei kbâo hŏng ênoh ƀiă êdi 1 êklăk prăk/tôn hlăm 3 yan tinăp. Sang mkra mjing kbâo tiŏ nao leh mơh mnuih nao koh kbâo, lehanăn êdeh truh hlăm đang kbâo hrui blei kbâo mnuih ƀuôn sang. Mnuih ƀuôn sang knŏng dôk kăp yap. Ară anei hŏng hnơ̆ng dưi kpĭ kbâo hlăm brô  8.000 tôn/hrue, anăp lŏ mđĭ truh 10.000 tôn/hrue snăn krĭng pla kbâo lŏ dơ̆ng pŏk phai nanao. Hmei srăng hgŭm hŏng bruă sang čư̆ êa mtrŭt mnuih ƀuôn sang, jing mnuih djuê ƀiă, pla kbâo pioh mđĭ kyar, msir klei ư̆ êpa bi hrŏ klei ƀun knap.”

Tui si Đinh Thị Hoan, K’iăng khua knơ̆ng bruă sang čư̆ êa ƀuôn hgŭm Ia Hrú, hlăm brô 1.000 gŏ sang pla kbâo, mâo leh klei hdĭp bi mlih, pătdah amâo lŏ mâo ôh gŏ sang dôk hlăm klei dleh dlan. Ƀuôn hgŭm hlăk bi mguôp hŏng phung duh mkra  kƀâo ksiêm wĭt anôk ala djŏ guôp pioh lŏ pla mjing, lehanăn pŏk êlan kơ bruă brei čan prăk, lehanăn dah mâo dŭm hdră êlan bi hrŏ ƀun kñăm kơ mnuih ƀuôn sang mâo klei găl duh mkra pla mjing kbâo. Đinh Thị Hoan lač:

“Prăk mơ̆ng hdră 1719 đru kơ mnuih djuê ƀiă, tơdah dŭm gŏ sang pla mjing anăn mâo klei čiăng čan prăk, knơ̆ng bruă sang čư̆ êa ƀuôn hgŭm srăng mkŏ mjing dŭm hdră êlan mă bruă đru kơ klei blei mjeh kbâo, hbâo pruê. Hmei srăng ksiêm yap dŭm gŏ sang mâo klei čiăng čan prăk, lehanăn tui duah dŭm ngăn prăk pioh duh bi liê, čiăng rơ̆ng dưi đru mnuih ƀuôn sang duh mĭn kơ bruă knuă.”

 Pla kbâo mâo bi mklă leh klei hdĭp mda mâo klei bi mlih hlăm krĭng lăn sah kba, đru leh kơ dŭm êbâo gŏ sang mnuih djuê ƀiă ti Gia Lai kpưn đĭ tlaih mơ̆ng klei knap mñai. Tơdah mnuih ƀuôn sang mâo klei thâo gĭr, phung duh mkra sa ai lehanăn bruă sang čư̆ êa mâo klei ktrâo atăt djŏ hdră, snăn ana kbâo amâo mâo djŏ knŏng guôp hŏng lăn ƀiădah lŏ dơ̆ng pŏk êlan duh ƀơ̆ng hŏng klei kjăp. Lŏ čuê klei anăn, dŭm yan kbâo tinăp hlăm krĭng mnuih djuê ƀiă Gia Lai srăng ba wĭt klei tŭ dưn jăk nanao./.