Hluê si klei ksiêm yap mơ̆ng Êpul hgŭm kreh knhâo klei ruă hlăm tian prôč Việt Nam, ti ala c̆ar drei mâo truh 26% ênoh mnuih mâo klei ruă bi kđuč êka hlăm êhŭng, klei huĭ srăng mâo klei ruă ti phung êkei đĭ 4 blư̆ mkă hŏng phung mniê. Klei năng mđing jing mnuih ƀuôn sang khăng ngă ngơi mang hŏng klei ruă anei leh anăn lui klei mdrao mgŭn ti krah dưh… Phung thơ̆ng kơ bruă mdrao mgŭn hưn brei răng, klei ruă bi kđuč êka hlăm êhŭng huĭ hyưt kyua klei huĭ srăng lŏ mâo klei ruă lu, klei huĭ amâo mâo jăk hŏng kháng sinh ăt lu mơh, boh nik dŭm klei truh huĭ hyưt jing ƀlĕ êrah hlăm êhŭng, kjham hĭn truh kơ klei ruă brŭ êhŭng. Kyua anăn, amâo dưi ngă ngơi mang ôh ƀiădah brei mdrao mgŭn bi jih.

Ti Anôk mdrao klei ruă kluôm, Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư, klei phung ruă dôk mdrao klei ruă hlăm êhŭng brei ƀuh anei amâo djŏ jing klei ruă hơăi mang ôh. Mâo mnuih kyua klei mưng mnăm kpiê êsei sui thŭn, mâo mnuih mâo klei ruă sui thŭn ƀiădah ka mdrao jih ôh, tơl truh kơ klei ruă kjham kơh nao đih kơ sang êa drao.

Bùi Văn Lênh (48 thŭn) ti să Krông Bông, čar Dak Lak mâo klei mưng mnăm lu kpiê mâo leh lu thŭn hŏng anei. Hlăm wưng giăm anei, ñu mphŭn amâo mâo čiăng huă ƀơ̆ng, buk tian, huă ƀơ̆ng dleh nao kơ tač. Dŭm klei bi êdah ruă sui hlăm brô mkrah thŭn ƀiădah ñu lač anăn knŏng jing klei ruă hlăm tian prôč đuc̆ anăn amâo mâo nao mkă dlăng mtam ôh. Ƀiădah leh truh kơ sang êa drao, boh tŭ ksiêm mkă dlăng leh anăn ngă dŭm klei ksiêm mkă đru bi mklă ñu bi kngăr êdi kyua klei suaih pral pô mâo klei truh kjham leh. Ñu Lênh brei thâo:

“Sa hruê kâo mnăm hlăm brô 1 lit kpiê. Kâo nao mkă dlăng snăn aê mdrao bi mklă jing tiê prŏng, amâo brei wĭt kơ sang ôh ƀiădah mtă brei đih mdrao mtam. Leh lŏ ksiêm dlăng hlăm tian lŏ mâo klei ruă êhŭng leh anăn bi kđuč êka hlăm êhŭng. Phŭn agha jing kyua mnăm lu kpiê ƀiădah amâo mâo huă ƀơ̆ng djăp ênŭm anăn yơh mâo klei ruă. Leh mdrao kâo ăt ƀuh ƀiă leh mơh. Aê mdrao mtă wĭt kơ sang brei mnăm kpiê ƀiă hĭn.”

Bi Nguyễn Thị Lan (71 thŭn) ti să Čư̆ Pal, čar Dak Lak mâo klei ruă hlăm êhŭng êbeh 20 thŭn hŏng anei. Lŏ thiăm kơ anăn, Lan lŏ mâo klei ruă kboh (kơhư kboh hnơ̆ng 3) mbĭt hŏng klei ruă êrah đĭ, klei suaih pral amâo mâo jăk, hlăk êjai dŭm klei ruă êka hlăm êhŭng sui thŭn, lŏ wĭt mâo nanao. Grăp blư̆ lŏ ruă hlăm êhŭng ñu khăng blei mă hjăn êa drao mnăm amâo mâo nao mkă dlăng mdrao mgŭn ôh čiăng mdrao bi jih. Mrâo anei, ñu ƀlĕ ô̆ êrah leh anăn djiê hwăt. Mnuih hlăm sang ba mtam ñu kơ sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư dŏng mdrao mjêč. Mơ̆ng klei mkă dlăng, phung aê mdrao bi mklă ñu mâo klei ruă êka kđuč êhŭng kjham, mbĭt anăn mâo klei ƀlĕ êrah hlăm êhŭng leh anăn nao đih mdrao ti sang êa drao.  Nguyễn Thị Lan lač:

“Tal êlâo kâo ruă hlăm tian nah dlông, leh kơ anăn klei ruă đĭ trŭn ngă kơ kâo bi êmăn, mmăt ală mta, amâo lŏ thâo ƀuh ôh. Anak kâo ƀuh snăn ba nao ksiêm mkă dlăng snăn lac̆ mâo klei ruă hlăm êlan prôc̆ tian leh anăn brei wĭt. Wĭt kơ sang leh mnei hgei, mlih c̆hum ao c̆iăng nao boh snăn kngan jơ̆ng kâo awăt leh anăn êbuh yơh, mnuih hlăm sang nao đru snăn kâo ƀlĕ ô̆ lu êrah. Gŏ sang ba mtam kâo kơ sang êa drao dŏng mdrao mjêc̆. Ară anei klei ruă hlăm tian hrŏ leh ƀiă, ƀiădah nao eh ăt adôk êa jŭ. Kâo ăt lŏ huă ƀơ̆ng msĕ aguah tlam mơh ƀiădah ƀrư̆ ƀrư̆ asei mlei êmăn êmik, amâo c̆iăng huă ƀơ̆ng."”

Tơdah boh klei mơ̆ng Bùi Văn Lênh jing klei hriăm kơ bruă amâo dưi dlăng hơăi mang dŭm klei bi êdah tal êlâo snăn klei yăl dliê mơ̆ng Nguyễn Thị Lan lŏ jing sa klei hưn brei răng klă klơ̆ng hĭn kơ klei huĭ hyưt mơ̆ng klei ruă êka kđuč hlăm êhŭng.  Dua čô ruă hŏng boh klei mdê mdê ƀiădah brei ƀuh sa klei msĕ: klei ruă êka kđuč hlăm êhŭng tơdah dlăng mang, mdrao amâo djŏ amâo dah lui klei ruă sui năng ai srăng truh kơ dŭm klei huĭ hyưt.

Phung aê mdrao thơ̆ng kơ bruă brei thâo klei ruă anei dưi mdrao hŏng klei kjăp tơdah hmao ƀuh hnưm leh anăn hmao msir mghaih djŏ hdră. Ƀiădah, tơdah klei ruă kđuč êka hlăm êhŭng lui sui, amâo mâo msir mghaih jih amâo dah msir mghaih mkrah wah snăn srăng hmăi truh kơ hnơ̆ng hdĭp, tăp năng truh kơ klei ruă kjham msĕ si ƀlĕ êrah hlăm êhŭng, tăp năng truh kơ klei ruă brŭ hlăm êhŭng. Boh sĭt, lu mnuih ruă knŏng nao kơ aê mdrao tơdah dŭm klei bi knăl ruă ktrŏ leh hmăi kjham kơ klei hdĭp, amâodah leh mâo klei truh kjham. Boh nik, hŏng mnuih khua thŭn, mnuih mâo klei ruă êlâo amâo dah asei mlei awăt, klei truh kjham hĭn čiăng mâo klei uêñ mĭn leh anăn ktuê dlăng kjăp. Aê mdrao thơ̆ng kơ adŭ mdrao II Phạm Phú Anh, K'iăng khua Adŭ mdrao klei ruă kluôm, Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư brei thâo:

“Amâo mâo jăk ôh mĭn klei ruă êhŭng knŏng yua dŭm asăr êa drao dưi hlao. Hŏng dŭm klei kđuč êka hlăm êhŭng êlam, tơdah mdrao amâo mâo djŏ hdră srăng ngă truh kơ klei hluh êhŭng, kbiă êrah amâo dah dŭm klei ruă kjham êdei anei. Dŭm klei bi knăl ruă dưi ƀuh leh ƀiădah anôk kđuč êka ăt adôk mâo. Đa đa mnuih ruă hriê mkă dlăng amâo djŏ kyua ruă ôh ƀiădah kyua klei ruă mâo leh msĕ si ƀlĕ ô̆ êrah amâo dah hluh êhŭng. Kyua anăn, yuôm bhăn hĭn jing bi klă djŏ mta phŭn, lăm lui mta phŭn (sĭt mâo) čiăng bi hrŏ klei lŏ wĭt mâo leh anăn gang mkhư̆ klei ruă  truh kjham.”

Êhŭng jing sa hlăm dŭm anôk bruă yuôm bhăn mơ̆ng êlan huă ƀơ̆ng leh anăn mâo klei djŏ tuôm klă anăp hŏng hnơ̆ng tŭ jăk klei hdĭp grăp hruê. Sa hdră huă ƀơ̆ng djŏ guôp, klei hdĭp jăk leh anăn klei ksiêm mkă dlăng hnưm tơdah mâo klei bi knăl amâo mâo jăk srăng đru kơ drei čŏng pô răng mgang klei suaih pral. Đăm čŏng pô mkă dlăng klei ruă knŏng mơ̆ng dŭm klei ruă hlăm tian prôč. Đăm čŏng pô ba yua êa drao sui ôh. Leh anăn boh nik, đăm lui ôh dŭm klei bi knăl hưn brei răng mơ̆ng asei mlei. Klei ruă êhŭng khăng dưi mdrao, ƀiădah klei yuôm bhăn jing mnuih ruă brei dưi hmao ƀuh, mdrao djŏ leh anăn hluê ngă klei ktrâo lač mơ̆ng aê mdrao.

Ruă tian, buk tian, ƀlĕ ô amâo dah ƀuh hlơr hlăm tian prôč… jing dŭm klei bi knăl amâo djŏ ƀiă ôh mnuih tuôm ƀuh leh. Lu mnuih bi lač anăn knŏng jing klei bi knăl mơ̆ng klei ruă hlăm tian prôč aguah tlam, mdei msăn amâo dah yua êa drao srăng hlao. Ƀiădah, ti tluôn dŭm klei ruă mĭndah amâo mâo huĭ hyưt ôh anăn năng ai jing klei ruă êka hlăm tian prôč - sa mta klei ruă mâo lu ƀiădah amâo mâo dưi dlăng hơăi mang ôh.

- Akâo kơ aê mdrao brei thâo dŭm mta phŭn ngă truh klei ruă kđuč êka hlăm êhŭng, leh anăn hlei pô ênưih mâo klei ruă anei, ơ aê mdrao?

Aê mdrao Phạm Phú Anh: Hlăm dŭm mta klei ruă hlăm êhŭng, Klei ruă kđuč êka hlăm êhŭng jing sa klei ruă kreh mâo lu hlăm phung ruă hriê mkă dlăng ti adŭ mkă dlăng ăt msĕ mơh mdrao mgŭn hlăm sang êa drao. Anei jing klei ruă djŏ tuôm lu kơ dŭm mta phŭn, hlăm anăn lu êdi jing klei ba yua dŭm mta êa drao kháng viêm bi hrŏ klei ruă leh anăn djŏ kman HP (Helicobacter pylori).

Phung ênưih mâo klei ruă anei jing: Mnuih yua nanao êa drao bi hrŏ ruă, bi kdơ̆ng hŏng klei ruă; Mnuih mâo leh klei ruă kđuč êka hlăm êhŭng; Mnuih hlăk djŏ kman HP; Mnuih mă bruă hlăm wăl anôk rŭng răng, kpĭ nanao.

- Ơ aê mdrao, ya mta klei bi knăl kreh ƀuh mơ̆ng klei ruă êhŭng?

Aê mdrao Phạm Phú Anh: Klei bi knăl kreh tuôm ngă kơ mnuih ruă hriê mkă dlăng jing ruă hlăm anôk nah dlông tian. Êngao anăn lŏ mâo dŭm klei bi knăl huĭ hyưt kjham hĭn msĕ si ƀlĕ ô̆ amâodah ruă hlăm tian prôc̆ kjham kyua bŏk prôc̆ êhŭng. Kreh snăn dŭm klei bi knăl năng mđing, ƀiădah dŭm klei bi knăl mnuih ƀuôn sang brei răng jing ruă hlăm tian prôc̆ mtam anôk nah dlông tian, ruă ktang. Tal dua jing ƀlĕ ô̆ kbiă êrah amâodah eh jŭ - anăn jing dŭm klei bi knăl mphŭn kčưm kơ dŭm klei truh kjham. Êngao kơ anăn, hlăm đa đa klei ruă sui hruê, mnuih ruă srăng mâo klei truh kjham hĭn msĕ si dăl êlan trŭn mơ̆ng êhŭng (dăl môn vị, dăl prôč khua). Tơdah snăn, mnuih ruă ƀơ̆ng mnơ̆ng srăng dleh lik, mbĭt hŏng klei c̆iăng ƀlĕ ô, ƀlĕ ô, tăp năng ƀlĕ ô mnơ̆ng ƀơ̆ng mơ̆ng hruê êlâo.

- Mnuih ruă si srăng hluê ngă hdră mdrao leh anăn bi mlih knhuah hdĭp čiăng mdrao hlao, bi hrŏ jih hnơ̆ng klei lŏ wĭt ruă, ơ aê mdrao?

Aê mdrao Phạm Phú Anh: Tui si kâo, hŏng mnuih ruă leh bi mklă mâo Klei ruă kđuč êka hlăm êhŭng snăn brei hluê ngă hdră mdrao mgŭn: Djŏ êa drao, djŏ wưng leh anăn djăp ênŭm hdră mdrao mgŭn. Đăm bi kdung wưng mdrao mgŭn ăt msĕ mơh amâo čŏng pô mdei êa drao tơdah ka mâo klei mtă mtăn mơ̆ng aê mdrao. Klei anăn srăng ngă kơ Klei ruă kđuč êka hlăm êhŭng sui, ênưih lŏ bluh đĭ leh anăn klei truh kjham năng ai srăng kjham hĭn.

Kơ knhuah hdĭp, brei bi hrŏ dŭm mta mnơ̆ng mâo klei hmăi amâodah hmăi amâo mâo jăk kơ êhŭng msĕ si dŭm mta mnơ̆ng mđĭ ai: kpiê, ƀiêr, hăt.

Kơ êa drao mdrao, brei mâo klei ktrâo lač klă mngač mơ̆ng aê mdrao amâo mâo čŏng blei mă hjăn ôh êa drao. Đa đa mnuih ruă nao đih mdrao ară anei mâo Klei ruă kđuč êka hlăm êhŭng jing kyua yua dŭm mta êa drao bi hrŏ klei ruă, bi kdơ̆ng hŏng klei ruă djŏ tuôm hŏng klang kleh (êpul NSAID). Tơdah djŏ tuôm kơ kman HP, mnuih ruă brei nao ksiêm mkă dlăng ti dŭm anôk bruă mdrao mgŭn, mdrao djŏ hdră leh anăn lŏ ksiêm mkă dlăng tui si klei kčah čiăng bi klă dưi mkhư̆ leh kman amâo dah hơaĭ.

Hlăm wưng dôk mdrao, mnuih ruă brei hluê ngă djŏ klei ktrâo lač mơ̆ng aê mdrao tơdah dôk đih mdrao. Bi tơdah leh kbiă mơ̆ng sang êa drao mdrao ti êngao snăn amâo mâo guôn kăm ƀơ̆ng huă ôh. Lač kluôm, mnuih ruă brei huă ƀơ̆ng djŏ hnơ̆ng, ruah dŭm mta mnơ̆ng ƀơ̆ng djŏ guôp, amâo mâo ngă mđĭ klei ruă, amâo mâo ngă kpĕ êka amâodah dleh ƀơ̆ng huă. Gĭr gang mkhư̆ dŭm mta mnơ̆ng bi mđĭ ai hlăm wưng dôk mdrao, boh nik hŏng dŭm klei bŏk kđuč kbiă êrah.

-Ơ aê mdrao, klei ruă kđuč êka hlăm êhŭng tơdah amâo mâo mdrao hlao srăng ngă truh ya klei amâo mâo jăk? Ară anei lu mnuih c̆ŏng blei mă hjăn êa drao amâodah yua dŭm mta êa drao c̆ŏng duah mă hjăn (msĕ si mnăm êa boh kruê msăm hŏng hnơ̆ng lu) c̆ŏng mdrao hjăn klei ruă kđuč êka hlăm êhhŭng ti sang. Si klei mĭn mơ̆ng aê mdrao kơ bruă ngă anei?

Aê mdrao Phạm Phú Anh: Tơdah amâo mâo mdrao mgŭn djŏ hdră, klei ruă srăng ba truh kơ dŭm klei truh kjham msĕ si: Kbiă êrah hlăm prôc̆ êhŭng: Ngă mtŭk mtŭl ƀlĕ ô̆ êrah, eh jŭ msĕ hŏng kphê krô, tơdah kjham ênưih truh kơ klei bi hrut, trŭn hnơ̆ng êrah; Klŏ bŏk hlăm prôc̆ êhŭng: Anôk bŏk ƀlĕ êka êlam hlăm prôc̆ êhŭng, ngă truh kơ klei bŏk hlăm prôc̆ êhŭng, djŏ kman, djŏ mta ruă kjham; Jhat ƀrŏng prôc̆ êhŭng/Jhat ƀrŏng prôc̆ êhŭng: Anôk bŏk ƀlĕ êka êlam ngă bi krĭp êlan êwa mơ̆ng prôc̆ êhŭng trŭn kơ prôc̆, ngă kơ prôc̆ êhŭng amâo lŏ thâo bi lik mnơ̆ng ƀơ̆ng, lehanăn ƀlĕ ô̆. Klei anei khăng nao đih mdrao ti sang êa drao; huĭ hyưt hĭn jing klei ruă brŭ êhŭng, anei jing klei ruă sui mơ̆ng klei ruă êka amâo mâo mdrao hlao.

Hŏng mnuih mâo klei ruă êka hlăm êhŭng, klei c̆ŏng blei mă hjăn êa drao bi hrŏ klei ruă knŏng bi hrŏ klei ruă đuic̆, amâo mâo lăm lui ôh mta phŭn. Leh mdei yua êa drao, klei ruă srăng lŏ bluh đĭ mtam, tăp năng êa drao bi hrŏ klei ruă lŏ ngă kơ klei ruă êka kjham hĭn. Hŏng hdră mnăm êa boh kruê msăm hŏng hnơ̆ng lu c̆iăng mdrao klei ruă djŏ tuôm hŏng êhŭng snăn boh kruê msăm mâo hnơ̆ng asid lu, tơdah êhŭng dôk mâo anôk êka snăn lŏ mbŏ asid srăng ngă kơ anôk êka kjham hĭn leh anăn ruă hĭn. Êa boh kruê msăm amâo mâo dưi mdjiê ôh kman HP amâodah mdrao jih anôk êka. Êngao anăn, klei čŏng pô yua êa drao lŏ ba klei huĭ hyưt bi mlih êa drao jhat leh anăn mdăp dŭm klei bi knăl hưn brei răng yuôm bhăn.

-Lač jăk kơ aê mdrao!