Giăm 20 thŭn êlâo, hlăm sa blư̆ hgŭm hlăm klei myơr êrah, ayŏng Dương Xuân Thông (46 thŭn) ti ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt, čar Dak Lak thâo pô mâo êpul êrah hin O Rh-. Mơ̆ng klei bi mĭn tal êlâo, ñu ƀrư̆ thâo dŭm aruăt êrah pô mâo jing klei găl hdĭp sa anăn hŏng phung mkăn mâo sa êpul êrah. Mơ̆ng anăn truh ară anei, grăp blư̆ mâo klei iêô mơ̆ng Anôk bruă ksiêm dlăng kơ êrah čar Dak Lak, ñu dăp bruă knuă mâo ƀô̆ mta. Ayŏng Dương Xuân Thông brei thâo:

“Tal êlâo kâo bi mĭn jing myơr êrah čiăng dŏng đru mnuih ruă mdrao mjêč. Êdei anei, thâo jing pô hlăm êpul êrah hĭn hlăm brô 0,04% ênoh mnuih ƀuôn sang mâo êpul êrah anei kyua anăn kâo hgŭm myơr êrah lu hĭn leh anăn hiu duah ayŏng adei hlăm êpul êya êpul êrah hĭn čiăng bi đru. Hlăk pô čiăng snăn digơ̆ srăng đru pô.  Kâo myơr êrah hlăm brô 10 blư̆ leh, grăp blư̆ myơr êrah ƀuh klei suaih pral ăt msĕ aguah tlam, ai tiê mơak hĭn. Čang hmăng phung ka thâo pô mâo ya êpul êrah snăn ksiêm dlăng leh anăn hgŭm hlăm êpul mâo êpul êrah hin mơ̆ng čar  ƀrư̆ hruê ƀrư̆ lu hĭn”.

Ăt mâo êpul êrah hin A Rh-, amai Ngô Võ Hồng Anh (47 thŭn) ti ƀuôn hgŭm Tân An, čar Dak Lak mâo leh hlăm brô 25 blư̆ myơr êrah. Klei ngă kơ ñu hdơr hĭn jing sa čô hđeh mâo klei ruă kƀah êrah mơ̆ng tian amĭ brei mbŏ êrah nanao čiăng mđĭ lar klei hdĭp. Klei anăn yơh thiăm klei mđĭ ai kơ ñu lŏ dơ̆ng hrăm mbĭt hlăm êpul. Amai Ngô Võ Hồng Anh yăl dliê:

“Hlăk êlâo kâo nao mă bruă hlăm sang mnia Co.opmark tuôm nao myơr êrah. Leh myơr êrah ƀuh suaih hĭn. Tal dua hing pô myơr êrah ƀuh pô hlăm êpul êrah hin. Ară anei msĕ si klei mưng leh, hlăm 3 mlan amâo nao myơr êrah snăn ƀuh amâo jăk ôh hlăm asei mlei kyua anăn pô nao. Leh mdei mă bruă ti Sang mnia Co.op Mark,  wĭt ti ƀuôn hgŭm kâo ăt lŏ dơ̆ng myơr êrah mơh. Mâo gưl sa čô hđeh ti Bình Dương (hđăp) ăt kƀah êrah  kjham hriê ti Dak Lak čiăng mbŏ êrah, sang êa drao blŭ hrăm hŏng pô leh anăn ƀuh hđeh anăn pap snăk. Mơ̆ng anăn 3 mlan 1 blư̆ kâo myơr êrah kơ hđeh anăn. Kâo hgŭm hlăm Êpul mâo êrah hin 4 thŭn leh, 3 mlan sa blư̆ nao myơr êrah. Kâo mĭn pô dôk suaih pral snăn adôk myơr êrah amâo bi mĭn lu ôh.”

Amâo djŏ knŏng hjăn ayŏng Thông, amai Hồng Anh ôh ƀiădah phung mkăn hlăm êpul mâo êrah hĭn RH- čar Dak Lak ăt dôk ngă klei yuôm bhăn grăp hruê. Grăp čô mnuih mâo klei hdĭp mdê mdê, bruă mă mdê mdê ƀiădah klei msĕ diñu jing klei khăp leh anăn bruă klam hŏng êpul êya leh anăn bi đru kơ pô mkăn mâo klei čiăng. Mơ̆ng ai tiê leh anăn bruă ngă klă sĭt anăn, phung hlăm Êpul mâo êrah hin RH- čar Dak Lak dŏng đru leh lu mnuih tlaih mơ̆ng klei djiê, mbĭt anăn lar bra ai tiê klei khăp, đru mkŏ mjing sa ala ƀuôn bi hgŭm, bi đru leh anăn bŏ hŏng klei khăp.

Êpul êrah Rh- jing êpul êrah hin hlăm êpul êya, mnuih mâo êpul êrah Rh- mâo ênoh ƀiă snăk (hlăm 1000 čô snăn mâo 1 čô hlăm êpul êrah hin). Boh nik, hŏng phung ruă mâo êpul êrah Rh-, klei mbŏ êrah brei ngă mơ̆ng êrah sa êpul bi djŏ. Kyua anăn, tơdah mâo boh klei mjêč dŏng mdrao amâodah mdrao kơ klei ruă djŏ tuôm kơ êrah, bruă duah êrah djŏ guôp hlăm wưng bhiâo mâo klei bi mklă kơ klei hdĭp mnuih ruă. Êrah jing sa mta yuôm bhăn, truh ară anei ka mâo mta mnơ̆ng dưi bi hrô. Hlăk êjai anăn, êrah leh myơr knŏng dưi kriê dlăng hlăm wưng bhiâo, sui hĭn hlăm brô 42 hruê. Kyua anăn, bruă mđĭ lar êrah mkăp hơĭt kjăp jing bruă klam yuôm bhăn hŏng bruă mdrao mgŭn. Kñăm mkăp êrah hin kơ bruă dŏng mdrao mjêč, thŭn 2022, êpul mâo êrah hin Rh- čar Dak Lak dưi mkŏ mjing. Truh ară anei, êpul mâo leh êbeh 60 čô, jing êpul myơr êrah mkăp yuôm bhăn, dôk nanao hlăm boh klei mprăp tơdah mâo klei čiăng. Trần Quang Huy –  Khua Anôk ksiêm dlăng êrah mbŏ êrah čar Dak Lak brei thâo:

“Êpul êrah hin ară anei dôk mđĭ lar jăk snăk. Mâo sa čô ngă khua Êpul ara anei jing knuă druh gĭt gai Anôk bruă, kriê dlăng bruă tŭ mă êrah ăt msĕ mơh êpul čiăng rơ̆ng klei hâo hưn tơdah drei mâo klei čiăng truh kơ dŭm êpul mâo êrah hĭn prak, ngă djŏ klei čiăng kơ mnuih ruă. Phung hlăm êpu  ti lu anôk snăk, mâo đa ti Dak Nông (hđăp), ară anei jing Lâm Đồng, đa ti Gia Lai. Ăt mâo đa đa phung hlăm êpul êlâo dih hdĭp mda ti Dak Lak ƀiădah nao mă bruă ti anôk mkăn, phung anăn mâo gưl hriê ti Dak Lak ăt gĭr hgŭm myơr êrah čiăng mâo êrah mkăp dŏng mdrao mjêč kơ phung ủă mâo klei čiăng êrah hin”.

 Hŏng dŭm êpul êrah hin, ênoh yuôm grăp ênoh êrah jing yuôm bhăn snăk. Lu mnuih ruă dưi dŏng hdĭp kyua klei đru hmao mơ̆ng phung čŏng myơr êrah. Kyua anăn, bruă mđĭ lar leh anăn mđĭ kyar dŭm Êpul mâo êrah hin čiăng mâo kơ ala ƀuôn mđing uêñ. Ară anei, čiăng rơ̆ng ênoh êrah doh duh kơ klei dŏng mdrao mjêč leh anăn mdrao mgŭn, Anôk bruă ksiêm dlăng kơ êrah mbŏ êrah čar Dak Lak lŏ dơ̆ng pŏk mlar phung myơr êrah, boh nik phung mâo êrah hin, mbĭt anăn mtrŭt mjhar mnuih ƀuôn sang brei čŏng ksiêm dlăng čiăng thâo kơ êpul êrah pô, mơ̆ng anăn hgŭm hlăm dŭm Êpul êrah hin, mkŏ mjing êpul prŏng hĭn čiăng bi đru hlăm êpul êya.

Êrah hin jing sa hlăm dŭm boh klei yuôm bhăn hlăm bruă mbŏ êrah leh anăn dŏng mdrao. Khădah knŏng mâo hnơ̆ng ƀiă hlăm êpul êya yang ƀuôn, ƀiădah phung mâo êrah hin tuôm hŏng lu klei dleh dlan êjai čiăng mbŏ êrah, boh nik hlăm klei dŏng mdrao mjêč hlăm bruă mdrao klei ruă.

Čiăng đru kơ ƀĭng găp drei thâo klă hĭn kơ êrah hin, boh tŭ dưn mơ̆ng klei myơr êrah ăt msĕ mơh dŭm hdră êlan đru rơ̆ng klei mkăp brei êrah hin hlăm bruă mdrao mgŭn, pô čih klei mrâo mơ̆ng kdrêč mâo klei blŭ hrăm hŏng Trần Quang Huy - khua anôk bruă ksiêm duah êrah bi mbŏ êrah čar Dak Lak.

 -Si ngă ih mĭn kơ bruă klam mơ̆ng dŭm êpul hgŭm bruă myơr êrah hin ăt msĕ mơh klei rơ̆ng kơ klei myơr êrah mơ̆ng êpul hgŭm bruă?

 Trần Quang Huy: Êrah yơh jing mta mnơ̆ng mdê hĭn ka mâo ôh sa mta êa drao dưi hrô, knŏng dưi mă mơ̆ng phung myơr êrah leh anăn tlŏ mbŏ kơ phung čiăng. Drei dưi ƀuh êa drao mkăn dưi mâo mta mnơ̆ng bi hrô ƀiădah hŏng êrah amâo mâo dưi ôh. Kyuanăn, êjai phung ruă čiăng kơ êrah drei brei mâo mtam hlăm klei dŏng mdrao msĕ si klei bi đrăm hlăm êlan klông, kkiêng anak čiăng mâo ênoh êrah mkăm pioh leh anăn mă yua êrah mkăp mơ̆ng sang hdjuê êrah hin mơ̆ng phung myơr êrah truh kơ phung čiăng mmông čiăng êdi.

Êpul êrah hin drei dôk bơ̆k bâo jing êpul RH-. Ară anei mâo lu êpul êrah ƀiădah 2 êpul êrah dôk mâo lu jing êpul ABO leh anăn êrah RH. Hlăm mta êrah ABO drei mâo êpul êrah O, Êpul êrah A, leh anăn Êpul êrah B leh anăn êpul êrah AB. Mbĭt hŏng anăn jing dŭm êpul êrah jing êpul ORH-, ARH-, BRH-, leh anăn ABRH-. Phung mâo êrah RH- hin êdi, dlông rŏng lăn hnơ̆ng mâo hlăm brô 15 - 17% ênoh mnuih ƀuôn sang, ti Việt Nam jing mơ̆ng 0,4% -1%. Jing êbeh 1.000 čô drei dưi duah sa čô êrah hin. Hlăm klei dŏng mdrao pô ruă, drei dưi duah 1000 čô čiăng ƀuh sa čô mâo êrah hin, kyuanăn drei rơ̆ng kơ ênoh êrah dŏng mdrao mjêč leh anăn rơ̆ng kơ êpul hgŭm bruă čiăng drei iêo mtam čiăng đru kơ klei dŏng mdrao.

Hlăm sang hjiê êrah leh anăn êpul êrah hin, čiăng dưi rơ̆ng mâo djăp êrah kơ klei dŏng mdrao leh anăn mdrao kơ phung ruă jing klei čiăng êdi leh anăn yuôm bhăn, ƀiădah mâo sa klei lông dlăng jing êrah mă mơ̆ng asei mlei mnuih amâodưi djă ôh êgao 42 hruê, kyuanăn drei amâodưi pioh sui ôh, kăn dưi lui kơ pô ruă amâo mâo êrah dŏng mdrao leh anăn mdrao mgŭn, kyuanăn drei srăng rơ̆ng kơ êrah ti dŭm êpul bi mguôp myơr êrah čiăng đru kơ klei dŏng mdrao pô ruă ăt msĕ mơh hlăm klei yan adiê ngă, klei jŭ jhat.

-Akâo kơ ih brei thâo, si ngă klei yuôm mơ̆ng êrah hin hlăm klei dŏng mdrao mnuih ruă?

Trần Quang Huy: Hŏng klei dŏng mdrao phung mâo êrah hin klă sĭt jing čiăng êdi kyua diñu knŏng dưi tŭ mă êrah hin. Phung mâo êrah hin dưi myơr êrah kơ phung mâo êrah mkăn, ƀiădah diñu knŏng dưi tŭ mă knŏng êrah mơ̆ng phung mâo êrah hin. Kyuanăn, anôk bruă rơ̆ng mâo djăp êrah hlăm klei dŏng mdrao mjêč hlăm boh klei phung ruă mâo êrah hin nao mdrao amâodah klei čiăng ti sang êa drao krĭng, anôk bruă mdrao mgŭn ti alŭ wăl čar ăt čiăng mâo phung blŭ hrăm, kiă kriê čiăng mâo djăp êrah hin kơ phung ruă êjai čiăng. Leh anăn srăng blŭ hrăm hŏng êpul bi mguôp phung hgŭm mâo êrah msĕ hŏng phung ruă hlăm wưng bhiâo hĭn nao myơr êrah čiăng dŏng mdrao phung ruă.

- Phung mâo êrah anei si srăng bi êdah bruă klam hŏng êpul êya ăt msĕ mơh mkăp kơ klei suaih pral asei mlei pô?

Trần Quang Huy: Jih jang drei srăng nao mkă dlăng êrah, čiăng thâo ya êrah pô mâo, jing êrah hin mơ̆ hĕ čiăng mơ̆ng anăn mâo klei bi mguôp. Ti Dak Lak drei mâo êpul bi hgŭm myơr êrah hin, dlăng hlăm fanpage čiăng mâo klei blŭ hrăm klă hŏng dŭm êpul hgŭm bruă mâo leh Bruă sang čư̆ êa čar mkăp brei klei ngă bruă čiăng rơ̆ng leh anăn pŏk mlar truh hŏng êpul êya. Êngao kơnăn, phung mâo êrah hin, sitôhmô phung mniê ba tian thâo pô mâo êrah hin čiăng duah blŭ hrăm čiăng mâo ênoh êrah mkăp  êjai mmông čiăng.

Hlue si klei mtô mơ̆ng Phŭn bruă mdrao mgŭn, hŏng phung suaih pral mơ̆ng 18 thŭn truh 60 thŭn, mniê mơ̆ng 42kg, êkei mơ̆ng 45 kg dưi nao hgŭm hlăm klei myơr êrah. Hŏng phung suaih pral grăp kg dưi myơr 9ml êrah, leh myơr êrah amâo mâo hmăi kơ klei suiah pral, drei dưi hdĭp msĕ agual tlam. Êlâo hĭn myơr êrah mâo êpul phung nai êa mdrao mkă dlăng hrŏng, tơdah djăp klei găl kơh dưi nao myơr êrah. Leh myơr êrah đăm ruăt mă bruă suaih ôh hlăm 1 - 2 hruê tal êlâo, dŭm hruê kơ anăp drei dưi hdĭp msĕ aguah tlam.

-Lač jăk kơ ih lu!