Hlue si ênoh mrô ksiêm yap mơ̆ng Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă čar Dak  Lak, thŭn 2025, kluôm čar mâo 29.364 čô hđeh mâo mnăm OPV tal 3, mâo 72,8%. Mơ̆ng akŏ thŭn 2026 truh ară anei, mâo 6.656 čô hđeh mâo mnăm OPV tal 3, mâo ênoh êbeh 16%. Snăn, ăt adôk lu phung hđeh ka mnăm djăp ênŭm OPC, mâo klei huĭ bi hrŏ ai dưi mdrơ̆ng hlăm êpul êya. Kyua anăn, bruă lŏ dơ̆ng mđĭ ktang klei hâo hưn, mđĭ klei  thâo săng mnuih ƀuôn sang leh anăn rơ̆ng kơ hđeh dưi mnăm vaccin djăp ênŭm, djŏ hruê jing bruă klam yuôm bhăn snăk.

 Čih yap ti anôk tlŏ mgang Tân Lợi (ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt, čar Dak Lak), hlăm dŭm anôk tlŏ mgang grăp gưl, lu phung amĭ ama pral ba hđeh nao mnăm vaccin OPV leh anăn tlŏ dŭm mta vaccin hlăm hdră tlŏ mgang pŏk mlar. Tinei, bruă tlŏ mgang mkŏ mjing djŏ hdră mơ̆ng klei ksiêm mkă, đru kčĕ truh kơ klei ktrâo lač ktuê dlăng leh tlŏ mgang/mnăm. Êngao anăn, knuă druh mdrao mgŭn lŏ ngă klei ksiêm dlăng hruê mmông tlŏ mgang grăp čô hđeh čiăng ñĕ kơ klei lui hĕ vaccin leh anăn aruăt tlŏ, gĭr hâo hưn, mblang kơ phung amĭ ama thâo săng bruă klam vaccin OPV hlăm klei tlŏ mgang klei ruă êwiên êwu. Amai Tạ Vũ Lan Chi (ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt, čar Dak Lak), brei thâo:

“Anak kâo mâo 8 mlan. Hlue si kâo thâo bruă gang mkhư̆ klei ruă kơ hđeh čiăng snăk kyua klei mtă mtăn lač brei ba hđeh nao ti dŭm anôk mdrao mgŭn čiăng tlŏ vaccin gang mkhư̆ kơ hđeh jih klei hdĭp. Kyua anăn, ară anei kâo ba anak hriee mnăm vaccin  gang mkhư̆ klei ruă êwiên êwu. Kâo ƀuh bruă brei hđeh mnăm vaccin anei jing yuôm bhăn snăk kyua hlăm dŭm mlan akŏ thŭn ai mdrơ̆ng hŏng klei ruă hlăm phung hđeh adôk awăt, bruă brei hđeh mnăm vaccin đru kơ hđeh gang mkhư̆ klei ruă. Klei ruă êwiên êwu srăng ngă kơ hđeh amâo jăk asei mlei jih klei hdĭp kyua anăn hmư̆ klei hâo hưn mơ̆ng ƀuôn hgŭm snăn kâo dăp bruă knuă ba anak nao mnăm djŏ hruê mmông”.

Lu phung amĭ ama thâo săng leh anăn pral ba hđeh nao tlŏ mgang vaccin OPV hlue si hruê mmông Anôk mdrao mgŭn. Ƀiădah adôk dŭm gŏ sang kyua lu mta phŭn  lui leh dŭm blư̆ mnăm vaccin kơ hđeh. Kyua anăn, knuă druh mdrao mgŭn ƀuôn hgŭm bi hgŭm hŏng bruă sang čư̆ êa alŭ wăl, mdrao mgŭn alŭ, ƀuôn gĭr ksiêm dlăng hruê mmông tlŏ mgang phung hđeh ti alŭ wăl čiăng hmao kčĕ kơ gŏ sang mbŏ, rơ̆ng kơ grăp čô hđeh dưi răng mgang djăp ênŭm ti anăp klei huĭ mâo klei ruă êwiên êwu. amai Nguyễn Thị Hồng Hà (ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt, čar Dak Lak) brei thâo:

“Anak kâo 6 thŭn. Ñu mnăm leh 2 aruăt OPV ƀiădah leh anăn ñu ênoh kyua  anăn gŏ sang lui hĕ aruăt tal 3 amâo brei ñu mnăm. Hruê anei anôk bruă mdrao mgŭn thâo ñu mnăm ka djăp kyua anăn ară anei kâo atăt nak hriê mnăm bi djăp ênŭm aruăt tal 3. Kâo mĭn bruă brei anak mnăm djăp ênŭm jing yuôm bhăn snăk hlăm bruă gang mkhư̆ kyua năn gŏ sang brei anak mnăm bi djăp. Kâo ƀuh anôk mdrao mgŭn ngă klă snăk, ktuê dlăng kjăp čiăng kơ phung hđeh dưi mnăm djăp ênŭm vaccin.”

Boh sĭt ară anei, lu gŏ sang ruah leh klei tlŏ mgang tla prăk kơ anak hrô kơ ba hđeh nao tlŏ mgang ti Anôk mdrao mgŭn hlue si hruê mlan kčah leh. Khădah snăn, vaccin OPV khăng amâo mâo ôh ti anôk tlŏ mgang êngao knŭk kna kyua anăn lu phung amĭ ama lui hĕ. Čiăng rơ̆ng kơ jih jang phung hđeh ti alŭ wăl mâo mnăm vaccin OPV djăp ênŭm, djŏ hruê mmông, êngao kơ bruă kriê dlăng tlŏ mgang, ksiêm dlăng nanao phung hđeh hlăm gưl thŭn mnăm vaccin OPV, anôk tlŏ mgang Tân Lợi lŏ mđĭ bruă hâo hưn mtô mblang hlăm êpul êya, pral lŏ lač kơ hruê tlŏ mgang kơ phung amĭ ama hlăm lu hdră, bi mguôp kčĕ tinăn mtam čiăng hmao thâo ƀuh leh anăn đru kơ phung ka dưi tlŏ mgang amâodah tlŏ ka djăp. Dŭm bruă ngă anei đru mđĭ ênoh tlŏ mgang vaccin, mđĭ hnơ̆ng gang mkhư̆ hlăm êpul êya leh anăn bi hrŏ klei huĭ mâo klei ruă êwiên êwu lŏ mâo. Trương Thị Thoa – knuăd ruh klam bruă tlŏ mgang ti anôk tlŏ mgang Tân Lợi (ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt) brei thâo:

“Lu mnuih ƀuôn sang ti alŭ wăl dưi dưn hdră tlŏ mgang pŏk mlar, khădah snăn, êngao anăn ăt adôk mâo ƀiă mnuih ƀuôn sang amâo mđing ôh. Ti anăp klei anei anôk bruă srăng nao ti sang mnuih ƀuôn sang leh anăn hâo hưn kơ boh tŭ bruă tlŏ vaccin čiăng kơ diñu ba hđeh nao tlŏ mgang djăp ênŭm. Kơ vaccin OPV, kyua ti alŭ wăl hđeh nao tlŏ aruăt tal 6 hlăm 1 lu kyua anăn ênoh hđeh mnăm OPV ka lu ôh. Kyua anăn, anôk bruă ăt dôk gĭr hâo hưn mtô mblang, iêô mthưr mnuih ƀuôn sang gĭr ba hđeh nao ti anôk tlŏ mgang čiăng mnăm vaccin djăp ênŭm”.

Ara anei, klei ruă êwiên êwu ka mâo ôh êa drao tlŏ mgang djăp ênŭm, kyua anăn srăng ba klei jhat kjham snăk msĕ si êwiên êwu jih klei hdĭp amâodah djiê. Kyua anăn, gang mkhư̆ hŏng vaccin ăt jing hdră msir tŭ dưn leh anăn yuôm bhăn hĭn, jing mta  phŭn čiăng răng mgang anak čô êdei anăp, mbĭt anăn kriê pioh boh tŭ lăm lui klei ruă êwiên êwu bruă mdrao mgŭn dưi mâo leh./.

Klei ruă êwiên êwu khădah dưi ksiêm dlăng kjăp mơ̆ng Hdră Tlŏ mgang pŏk mlar ƀiădah ăt arưp srăng lŏ bluh mâo tơdah drei amâo mđing gang mkhư̆ kơ phung hđeh. Čiăng kơ drei thâo săng klă sĭt kơ mta vaccine gang mkhư̆ klei ruă êwiên êwu ăt msĕ mơh klei mtă tơdah brei hđeh nao mnăm vaccine. Thạc sĩ, aê mdrao thơ̆ng kơ adŭ mdrao II Lê Phúc – kơiăng khua knơ̆ng bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp čar Dak Lak, srăng hâo hưn klă hĭn, alum kơ ƀĭng găp kăp mđing hmư̆:

Akâo kơ Aê mdrao brei thâo si ngă klei ruă êwiên êwu, ya mta ngă truh klei ruă leh anăn boh jhat mơ̆ng klei ruă anei hŏng phung hđeh ?

Aê mdrao Lê Phúc: Klei ruă êwiên êwu jing klei ruă tưp êpul A mơ̆ng kman Polio ngă truh. Klei ruă tưp hŏng êlan prôč êhŭng, amâodah êlan kŏng đŏk leh anăn tưp mơ̆ng pô anei truh kơ pô mkăn  êjai djŏ kman mâo hlăm êa, mnơ̆ng ƀơ̆ng čhŏ, mơ̆ng eh pô ruă amâodah pô mâo kman. Leh kman mŭt hlăm asei mlei, dưi đĭ lar hlăm prôč mơ̆ng anăn ngă truh klei êwiên dưi mdrao, êwiên amâo thâo hlao, đa đa truh kơ klei djiê kyua dăl êwa. Phung ruă kreh jing phung hđeh ti gŭ 15 thŭn, boh nik phung hđeh ti gŭ 5 thŭn ka tlŏ mgang, mñăm djăp vaccine gang mkhư̆ klei ruă êwiên, kreh dưi hmao ƀuh hlăm klei êwiên dưi mdrao. Klei ruă êwiên ară anei ka mâo ôh êa drao mdrao tŭ dưn, dưi truh dŭm boh jhat kjham hŏng klei suaih prak msĕ si êwiên lă lar amâodah truh kơ djiê.

- Akâo kơ Aê mdrao brei thâo hlei pô srăng mnăm vaccine OPV leh anăn mnăm hlăm ya wưng ?

Aê mdrao Lê Phúc: Hluê si mmông tlŏ mgang hlăm hdră tlŏ mgang pŏk mlar, jih jang phung hđeh čiăng dưi mnăm 3 hnơ̆ng vaccine OPV êjai hđeh djăp 2,3,4 mlan. Tơdah hđeh amâodưi nao mnăm djŏ hruê čiăng bi mbŏ ktang hnưm ktang jăk. Čiăng mđĭ ai bi kdơ̆ng hlăm êpul êya, hdră tlŏ mgang pŏk mlar dôk ngă klei tlŏ mgang jêñ jêñ kơ phung hđeh hlăm ênuk thŭn tlŏ mgang, tlŏ mbŏ kơ dŭm phung hđeh êgao ênuk thŭn ƀiădah ka tlŏ mgang ênŭm leh anăn tlŏ mgang hlăm sang hră kơ phung hđeh mrâo mŭt hriăm ti dŭm sang hră hđeh điêt, hđeh mŭt hriăm adŭ 1, đru kơ phung hđeh mâo anôk hriăm jăk, amâo mâo klei ruă êwiên. Vaccine OPV êđăp ênang leh anăn tŭ dưn kơ hđeh, leh anăn dưi ba hlăm hdră tlŏ mgang pŏk mlar mơ̆ng thŭn 1985. Hŏng grăp hnơ̆ng hđeh dưi mnăm 2 aruăt vaccine OPV. Ƀiădah đa đa hđeh msĕ hjăn msĕ si toh hroh ai bi kdơ̆ng hlăm asei mlei mơ̆ng tian amĭ amâodah êa drao ngă amâo mâo yua ôh vaccine anei.

-Ară anei mâo phung amĭ ama lač hđeh dưi tlŏ mgang vaccine 6/1 leh amâo guôn lŏ mnăm ôh OPV, aê mdrao mâo mơ̆ klei mtă kơ boh klei anei?

Aê mdrao Lê Phúc: Ară anei hluê si klei mtă mơ̆ng Phŭn bruă mdrao mgŭn čiăng dưi gang mhkư̆ klei ruă êwiên hđeh srăng mnăm 3 hnơ̆ng vaccine OPV leh anăn tlŏ 2 aruăt IPV. Tơdah hđeh tlŏ leh vaccine 6/1, hlăm anăn mâo leh mta vaccine tlŏ, knar hŏng vaccine IPV hlăm hdră tlŏ mgang pŏk mlar ăt čiăng lŏ mnăm thiăm vaccine OPV. Vaccine êwiên mâo 3 tuyp mkŏ mjing ai bi kdơ̆ng amâo brei kman ngă kơ aruăt dlô ngă truh klei êwiên hlăm phung hđeh. Biădah êjai tlŏ IPV ƀiădah amâo mâo mnăm OPV amâo mâo ôh klei mgang hlăm prôč. Tlŏ IPV srăng mgang phung hđeh amâo mâo êwiên ƀiădah mâodưi mgang ôh êpul êya kyua mnơ̆ng bi kdơ̆ng hlăm prôč amâo mâo, bi mâo kman hlăm prôč srăng eh kơ tač. Kyuanăn, klei bi mguôp plah wah PIV leh anăn OPV jing čiăng êdi, amâo mâo dưi mlih vaccine tlŏ kơ vaccine mnăm, srăng yua mbĭt 2 mta čiăng mgang kơ hđeh leh anăn mgang kơ êpul êya.

-Čiăng gang mkhư̆ klei ruă êwiên êwu, êngao kơ brei hđeh mnăm vaccine, aê mdrao lŏ mâo mơ̆ klei mtă mkăn ?

Aê mdrao Lê Phúc: Êngao kơ brei mnăm OPV, drei čiăng ngă dŭm hdră êlan gang mkhư̆ klei ruă bi doh asei mlei, wăl hdĭp msĕ si : Jêñ jêñ rao kiê kngan hŏng êa doh, huă ksă mnăm ktơ̆ng, mdjiê kman, amâo mâo bi sô̆ hŏng phung êwiên amâodah đing êwiên. Mbĭt anăn êjai mâo dŭm klei bi knăm msĕ si êngoh, awăt jơ̆ng kngăn, khăng mra… čiăng nao mtam ti anôk mdrao mgŭn čiăng mkă dlăng, đăo knăl leh anăn hmao mdrao./.

-Lač jăk kơ aê mdrao !