Hlue si Êpul bruă mdrao mgŭn dlông rŏng lăn, hđeh mrâo kkiêng êlâo kơ 37 hruê kăm lač jing kkiêng amâo djăp mlan, kkiêng ti gŭ 28 hruê kăm jing kkiêng amâo djăp mlan êdi, hnơ̆ng dưi hdĭp ƀiă snăk. Ti Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư, thŭn 2024, Sang êa drao yap mâo 332 čô hđeh kkiêng amâo djăp mlan, mâo 29,5%  ênoh hđeh mrâo kkiêng. Thŭn 2025, ênoh mrô anei đĭ 350 čô, mâo 39%. Dŭm ênoh mrô anei brei ƀuh ênoh hđeh kkiêng mda ti alŭ wăl dôk mâo klei bi knăl đĭ klă klơ̆ng.

Ba tian ƀă kmar ti gưl kkiêng tal êma, hlăk  tian mrâo mâo 30 hruê kăm, amai N.T.T. (dôk ti să Čư̆ Jŭt, čar Lâm Đồng) bi kngăr ƀuh klei ruă kkiêng. Gŏ sang ba mtam ñu ti Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư dŏng mdrao mjêč. Tinei, ñu mâo mdrao mgŭn leh anăn ksiêm dlăng pă hruê snăn kkiêng dua čô ĕ điêt, grăp čô ktrŏ 1,6 kg. Jih dua dưi ba dŏng mdrao hlăm wăl kriê dlăng mdê hjăn mơ̆ng sang êa drao. Amai T brei thâo:

 “Hlăk kkiêng anak, kyua anak ƀiă đei mlan kyua anăn kâo rŭng răng snăk. Ƀiădah myun mơh kyua klei kriê dlăng kơ phung aê mdrao, hruê anei kâo bi tuôm hŏng anak, kmiêk anak, dlăng anak suaih pral kâo mơak snăk. Kâo ăt lač kơ phung amĭ tơdah ba tian leh anăn kkiêng anak amâo djăp mlan brei hơĭt ai tiê leh anăn nao ti anôk mdrao mgŭn tinei kơ phung aê mdrao srăng jih ai tiê kriê dlăng kơ anak suaih pral hĭn”.

Pô mkăn jing amai P.T.B. (dôk ti să Yang Mao, čar Dak Lak). Ba tian gưl tal êlâo mâo lu klei ka thâo ôh kyua anăn ñu nao nanao ti anôk mdrao mgŭn čiăng ksiêm mkă leh anăn ktuê dlăng. Khădah snăn hlăk tian mrâo mâo 31 hruê kăm, ñu ruă tian leh anăn truh kkiêng. Arăng ba ñu dŏng mdrao ti Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư leh anăn kkiêng anak leh anăn mtam. Hđeh mrâo kkiêng knŏng mâo 1,6 kg đuč anăn ba mtam ti adŭ kriê dlăng hjăn. Jih tlâo hruê kăm mdrao mgŭn, ñu dôk hlăm boh klei rŭng răng  kyua ĕ mrâo kkiêng amâo djăp mlan leh anăn lŏ mâo klei ruă ksŏ leh anăn klei ruă kơ hđeh mrâo kkiêng. Myun mơh, leh klei ksiêm dlăng leh anăn mdrao mgŭn jăk, klei suaih pral ñu jăk leh. Amai B brei thâo: Truh ară anei hđeh mâo ngă leh hdră klĭt bi sô̆ hŏng klĭt hŏng amĭ (lŏ pia jing kangaroo).

 “Hlăk kâo dôk ti sang ƀuh ruă tian, hlăm brô 1 mmông êdei anăn snăn kâo truh mmông kkiêng snăn phung hlăm sang ba kâo nao ti sang êa drao leh anăn kkiêng anak mâo 1,6kg. Hlăk dôk ti sang kâo mă bruă msĕ aguah tlam mơh, leh truh kkiêng kâo rŭng răng snăk kyua ĕ amâo djăp mlan. Khădah snăn, kyua kkiêng ti sang êa drao, kyua anăn mâo phuung aê mdrao kriê dlăng jăk ĕ suaih pral kyua anăn kâo hơĭt ai tiê hĭn”.

Boh sĭt, lu gŏ sang ăt bi mĭn hđeh kkiêng amâo djăo mlan jing “awăt mơ̆ng tian amĭ”, dleh hriê kơ prŏng msĕ si phung hđeh mkăn. Anei jing klei mĭn amâo djŏ ôh. Lu klei ksiêm hriăm leh anăn boh sĭt mdrao mgŭn brei ƀuh, tơdah mâo kriê dlăng mdrao mgŭn djŏ hdră, rông djŏ leh anăn hdĭp hlăm wăl hdĭp mda jăk, lu phung hđeh kkiêng amâo djăp mlan srăng hmao hđeh djăm mlan hlăm dŭm thŭn tal êlâo. Boh nik, klei ba yua hdră msir kriê dlăng mrâo mrang msĕ si “klĭt sô̆ hŏng klĭt” hŏng amĭ (Kangaroo Mother Care) bi mklă klei tŭ dưn klă mngač đru hđeh hơĭt hnơ̆ng kboh êran, bi êwa, đĭ knăng jăk hĭn leh anăn hrŏ lu klei huĭ kơ djiê kơ phung hđeh kkiêng amâo djăp mlan. Anei jing sa hlăm dŭm hdră msir dưi mtrŭt ba yua lar ƀar ti dŭm anôk mdrao mgŭn ară anei.

 Êngao kơ kriê dlăng mdrao mgŭn, mnơ̆ng tŭ jăk mâo bruă klam yuôm bhăn snăk hŏng klei đĭ kyar phung hđeh kkiêng amâo djăp mlan. Mơ̆ng hlăk hđeh dưi mam amĭ, phung amĭ mâo mtrŭt mjhar brei phung anak mam amĭ, boh nik jing êa ksâo amĭ mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn mnơ̆ng tŭ jăk dưi mdrơ̆ng hŏng klei ruă leh anăn jăk kơ asei mlei, djŏ guôp hŏng tian prôč hđeh dôk mda. Êngao anăn, hlue si hnơ̆ng mlan amâo djăp leh anăn boh klei suaih pral, hđeh brei mâo mbŏ thiăm mnơ̆ng tŭ jăk msĕ si can xi, sắt, vitamin D amâodah êa ksâo lŏ mbŏ hlue si klei ktrâo lač mơ̆ng aê mdrao. Bruă mkŏ mjing hnơ̆ng huă ƀơ̆ng djŏ guôp amâo djŏ knŏng đru kơ hđeh mđĭ  kg bi knar ôh ƀiădah lŏ đru kơ klei đĭ kyar kŏ dlô leh anăn klei dưi mdrơ̆ng hŏng klei ruă. Mbĭt anăn, bruă ktuê dlăng klei suaih pral grăp gưl jing amâo dưi kƀah ôh. Ksiêm mkă ală, knga, kboh, ksiêm dlăng kơ klei kpư̆ asei mklei, klei thâo hlue si wưng đru thâo ƀuh hnưm klei amâo jăk čiăng hmao mdrao mgŭn. Mâo lu phung hđeh kyua êmưt ksiêm dlăng lui leh “wưng yuôm bhăn” hlăm klei mdrao mgŭn klei êmưt hriê kơ prŏng. Aê mdrao Hoàng Ngọc Anh Tuấn -  Khua Anôk mdrao kơrŭ wĭt klei suaih pral phung hđeh  - hđeh mrâo kkiêng, Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư brei thâo:

 “Hŏng hđeh mrâo kkiêng, tơdah kkiêng amâo djăp mlan snăn khăng rŭng răng snăk kyua hđeh srăng tuôm hŏng lu klei amâo jăk, kyua hđeh kkiêng amâo djăp mlan êlan bi êwa ka suaih, huĭ hđeh srăng mâo klei ruă ksŏ, toh hroh êlan bi êwa tơdah amâo dưi ksiêm mkă, hmao mdrao mgŭn, hđeh srăng ênưih djiê. Êngao anăn, hđeh kkiêng amâo djăp mlan srăng mâo klei hriê kơ prŏng hlăm asei mlei leh anăn ai tiê amâo msĕ ôh hŏng hđeh kkiêng djăp mlan kyua phung hđeh kkiêng amâo djăp mlan srăng mâo klei ruă mơ̆ng tian amĭ msĕ si ruă kboh, bum ală, kngăl… Kyua anăn, tơdah hđeh kkiêng amâo djăp mlan, phung aê mdrao srăng hmao dŏng mdrao mjêč, kơrŭ wĭt klei suaih pral leh anăn mdrao mgŭn čiăng bi hrŏ klei truh djiê leh anăn klei ruă kjham sui”.

 Hđeh mrâo kkiêng amâo djăp mlan srăng tuôm hŏng lu klei amâo jăk kơ klei suaih pral, khădah snăn hŏng klei kriê dlăng mdrao mgŭn djŏ hdră, mnơ̆ng tŭ jăk djŏ guôp, ktuê dlăng klei suaih pral grăp gưl leh anăn klei rông ba bŏ hŏng klei khăp, lu hđeh kkiêng mda srăng suaih pral, hmao hnơ̆ng hriê kơ prŏng phung hđeh djăp mlan. Kyua anăn, phung mniê mprăp ba tian leh anăn dôk ba tian brei nao ksiêm mkă, ktuê dlăng grăp gưl hlue si klei mtă mtăn, tơdah mâo klei amâo jăk brei nao mtam ti anôk mdrao mgŭn čiăng hmao mdrao mgŭn, jih hnơ̆ng amâo dưi bi kdung ôh kyua srăng ngă kơ anak ĭ tuôm hŏng klei huĭ hyưt, boh nik phung ba tian dôk hdĭp hlăm krĭng taih kbưi./.

Phung hđeh kkiêng ka truh mlan srăng tlă anăp hŏng lu klei amâo jăk hlăm klei suaih pral lehanăn êmưt hlăm klei đĭ prŏng ti dŭm thŭn tal êlâo. Ti gŭ anei, Aê mdrao Hoàng Ngọc Anh Tuấn – Khua adŭ dŏng mdrao mjêč phung hđeh, Sang êa drao prŏng krĭng lăn dap kngư srăng hưn kơ hdră gang mkhư̆ klei kkiêng anak amâo truh mlan ăt msĕ mơh dŭm hdră dlăng kriê phung hđeh kkiêng ka truh mlan djŏ hdră:

- Akâo kơ aê mdrao brei thâo, ya ngă phŭn agha kreh ngă truh klei kkiêng mda ?

Aê mdrao Anh Tuấn: Mâo lu mta ngă truh klei kkiêng mda, lu hĭn jing kyua klei hdĭp dleh dlan, amĭ mă bruă ktrŏ grăp hruê, ti dŭm anôk wăl hdĭp mda amâo mâo jăk, dŭm mta ruă hmăi truh kơ mniê ba tian. Êngao kơnăn, amĭ ti gŭ 20 thŭn amâodah kơ dlông 35 thŭn, phung mniê mâo dŭm klei ruă djŏ kman ăt hmăi truh kơ klei ba tian, kkiêng anak, phung mniê djŭt hăt, mnăm kpiê, yua matŭi amâodah ba tian tal êlâo. Boh nik, kreh tuôm hŏng phung mniê amâo jăk sang anak amâodah mâo anôk bŏk, k’hư sang anak. Bi hŏng phung amĭ tuôm kkiêng mdah, hnơ̆ng lŏ kiêng mda hlăm gưl kơ anăp mâo mơ̆ng 25 - 50%.

- Ya klei amâo jăk kreh mâo hŏng phung anak ĭ kiêng mda ơ aê mdrao?

Aê mdrao Anh Tuấn:  Hđeh kkiêng mda tuôm hŏng klei arưp leh anăn klei amâo mâo jăk lu sơnăk. Mơ̆ng mrâo k’kiêng, asei mlei ka kluôm kyuanăn hđeh hnưih êăt asei, hrŏ mtah mmuhh, hrŏ canxi. Hđeh kiêng mda ai bi kdơ̆ng hlăm asei mlei awăt ngă kơ hđeh mâo lu mta klei ruă msĕ sĭ bŏk kđuč ksŏ, bŏk klĭt dlô, djŏ kman êrah. Êngao kơnăn, klei bi êwa mơ̆ng hđeh nu dleh, ksŏ ka ksuă ngă dleh bi êwa, ênưih mâo klei ruă klĭt ksŏ tơdah amâo mâo hmao msir, klei arưp hđeh djiê jing lu sơnăk. Bi hŏng hđeh kkiêng mda, prôč êhŭng ka kluôm dhuôm mơh, hđeh dleh mam, lun dleh, tiê ka khua mơh…ngă kơ hđeh mam kreh kdlăk, ruă prôč. kboh hđeh kiêng mda ăt ka jăk kluôm ngă kơ hđeh kreh mâo klei ruă kboh mâo mơ̆ng tian amĭ. Leh anăn sa boh klei mkăn jing bruă kriê dlăng, rông ba hđeh kkiêng mda jing dleh sơnăk.

- Bruă kriê dlăng hđeh kkiêng mda čiăng mâo klei răng leh anăn klei thâo mơh. Aê mdrao mâo mơ̆ klei mtă hlăm bruă anei ?

Aê mdrao Anh Tuấn:  Bruă kriê dlăng hđeh kkiêng mda amâo djăp mlan jing dleh êdi, čiăng mâo klei răng, hmao mơh, leh anăn thâo mơh. Tơdah hđeh kiêng mdah amâo djăp mlan, čiăng thâo hbil čiăng yua ală kĭng, hbil mtrang pui, hbil rông aruăt êrah điêt…hđeh ênưih dleh bi êwa kyuanăn čiăng nao kkiêng ti dŭm anôk mdrao mgŭn čiăng mâo djăp kdrăp mnơ̆ng yua čiăng kriê dlăng, rông ba hđeh. Mñă hŏng phung hđeh kiêng mda amâo mâo djăp mlan jing bi hrŏ klei djo kman kơ hđeh leh anăn mtrŭt mđĭ hdră Kangaroo Mother Care čiăng kơ hđeh đĭ hriê jăk. Čiăng kơ hđeh kkiêng mda suaih pral, čiăng kriê dlăng, đru dŭm hdră êlan djŏ guôp hŏng hđeh, hluê si klei ruă leh anăn hruê kăm ba tian mơ̆ng hđeh. Leh hđeh k’kiêng mda dưi  mdrao mgŭn leh anăn wĭt ti sang, hđeh čiăng dưi bi mđao, brei mam lu čiăng rông ba leh anăn mkŏ mjing ai bi kdơ̆ng kơ hđeh. Mbĭt anăn tlŏ mgang djăp kơ hđeh.

- Sơnăn si srăng ngă čiăng kơ mniê ba tian thâo kral hnưm klei bi knăl truh k’kiêng mdah leh anăn aê mdrao mâo ya klei mta čiăng gang mkhư̆ klei anei ?

Aê mdrao Anh Tuấn:  Hŏng mniê ba tian, êngao kơ klei tlŏ mgang hluê si klei mtă mơ̆ng bruă mdrao mgŭn, čiăng dưi kriê dlăng, mkra dlăng grăp tuôr. Ară anei, bruă mkă dlăng hrŏng kơ hđeh êlâo kơ kkiêng ăt đru lu sơnăk kơ klei ba tian. Ƀiădah, tơdah sa čô mniê ba tian ƀuh dŭm klei amâo mâo jăk msĕ si blĕ êa sang anak, ruă tian, ruă kơiêng, êngoh…čiăng nao mtam ti sang êa drao. Êngao kơnăn, klei hmao ƀuh k’hư sang anak ăt ênưih truh klei k’iêng mda, nao mtam ti sang êa drao mâo klei găl čiăng dưi đru kčĕ leh anăn hmao mdrao mgŭn, bi hrŏ klei k’kiêng mda. Čiăng mâo wưng ba tian suaih pral, phung amĭ ăt čiăng thâo kriê dlăng kơ pô kơ mta jăk kơ asei mlei, mjuăt msei mlei pô…srăng đru yuôm bhăn hlăm bruă gang mkhư̆ klei kiêng mda.

-Lač jăk kơ ih lu !