Hluê si klei tĭng mkă mơ̆ng Phŭn bruă mdrao mgŭn, grăp thŭn Việt Nam mâo hlăm brô 1,5 êklăk čô hđeh dưi kkiêng, hlăm anăn đăo tĭng mâo hlăm brô 40 êbâo čô hđeh mâo klei ruă mơ̆ng tian amĭ, mâo hnơ̆ng 2,7%. Lu klei ruă hŭi hyưt msĕ si ruă kboh mơ̆ng tian amĭ, down, ruă aruăt êrah dlô, mčah êran mơ̆ng tian amĭ (Thalassemia)… tơdah amâodưi hmao ƀuh hnưm leh anăn mdrao mgŭn hnưm srăng hmăi kjham truh kơ klei hdĭp hđeh. Kyuanăn, čŏng pô bruă gang mkhư̆ klei ruă anak ĭ hlăm phung mniê ba tian mâo boh tŭ dưn yuôm bhăn hlăm bruă mđĭ hnơ̆ng jăk mnuih ƀuôn sang. Aê mdrao chuyên khoa I Niê Thị Lê Mai, anôk mdrao kơ phung mniê, sang êa drao prŏng Thiện Hạnh, čar Dak Lak brei thâo:

Ară anei klei ruă mâo mơ̆ng tian amĭ hlăm phung anak ĭ jing hŭi hưt leh anăn năng hưn brei răng êdi. Ti Việt Nam, hluê si klei tĭng mkă mơ̆ng Phŭn bruă mdrao mgŭn, hlăm brô 40,000 čô hđeh mâo klei ruă mơ̆ng tian amĭ, kah knar hlăm 33 čô hđeh srăng mâo 1 čô hđeh mâo klei ruă. Kyua hnơ̆ng mâo klei ruă lu, phung mniê êjai čiăng ba tian srăng nao mkă dlăng klei suaih pral čiăng čŏng gang mkhư̆ klei ruă mâo mơ̆ng tian amĭ. Mkă dlăng êlâo kơ kkiêng lŏ đru bi klă dŭm klei ruă msĕ si Down, Patau, amâodah Edwards... Êngao kơnăn, hŏng klei mkă dlăng dưi hmao ƀuh dŭm klei amâo mâo jăk msĕ si kboh, ktang rŏng, tian… Hluê anăn, đru kơ phung aê mdrao dưi kiă kriê leh anăn ktuê dlăng hŏng klei găl guôp, bi hrŏ klei ktrŏ kơ gŏ sang, yang ƀuôn kyua dŭm klei ruă anăn”.

Hluê si phung thơ̆ng kơ bruă, lu klei ruă anak ĭ dưi gang mkhư̆ amâodah hmao ƀuh hnưm tơdah phung mniê dưi kriê dlăng klei suaih pral êlâo leh anăn hlăm wưng wưng ba tian. Mkă dlăng klei suaih pral êlâo kơ bi dôk ung mô̆, tlŏ mgang êlâo kơ ba tian, bi mbŏ mta jăk, mkă dlăng grăp tuôr leh anăn ngă dŭm klei mkă dlăng êlâo kơ kkiêng jing dŭm hdră êlan yuôm bhăn đru răng mgang klei suaih pral amĭ leh anăn anak.

Kyua dŭm hdră hâo hưn mdrao mgŭn dưi ngă kluôm, klei thâo săng mnuih ƀuôn sang kơ bruă kriê dlăng wưng ba tian dưi mđĭ hĭn. Ti dŭm anôk mdrao mgŭn, ênoh mniê ba tian nao mkă dlăng leh anăn ksiêm mkă êlâo kơ kiêng knư̆ hruê knư̆ đĭ. Hrô kơ guôn klei amâo mâo jăk kơh nao sang êa drao, ară anei lu phung mniê čŏng pô nao mkă dlăng djŏ mmông. Amai Trần Cẩm Nhung ti să Ea Phê, čar Dak Lak brei thâo:

“Kâo kreh nao mkă dlăng grăp tuôr hluê si hruê aê mdrao kčah. Bơ̆ng djăp mta jăk, mnăm dŭm vitamin leh anăn ngă dŭm klei ksiêm mkă čiăng gang mkhư̆ dŭm klei ruă mâo mơ̆ng tian amĭ. Hluê si kâo, dŭm bruă anăn jing čiăng êdi kyuanăn kâo ăt ngă jêñ jêñ leh anăn djŏ hŏng hruê kčah mơ̆ng aê mdrao”.

Ăt mâo klei mĭn sơnăn, amai Nguyễn Thị Lan Vy, ti să Krông Pač, čar Dak Lak lač bruă mkă dlăng grăp tuôr mâo boh tŭ dưn yuôm bhăn hŏng klei suaih pral amĭ leh anăn anak. Hluê si Amai Vy, ba tian leh anăn kkiêng anak jing klei yuôm bhăn mơ̆ng phung mniê. Grăp čô hđeh suaih pral amâo djŏ knŏng jing klei hmăng hmưi mơ̆ng grăp gŏ sang ƀiădah lŏ jing bruă klam mơ̆ng amĭ ama. Kyuanăn, amai nao mkă dlăng leh anăn ngă djăp dŭm klei mtă mơng aê mdrao, amai Nguyễn Thị Lan Vy brei thâo:

“Gưl tal êlâo ba tian kâo ăt rŭng răng kyuanăn kreh nao mkă dlăng nanao hluê si hruê kčah mơ̆ng aê mdrao leh anăn ngă dŭm klei ksiêm mkă čiăng gang mkhư̆ dŭm klei ruă kơ anak ĭ. Aê mdrao lŏ mtô kơ klei huă ƀơ̆ng rơ̆ng mâo djăp mta jăk kơ anak ĭ leh anăn kơ amĭ hlăm mmông ba tian.

Hluê si phung aê mdrao, klei ruă mâo mơ̆ng tian amĭ mâo lu phŭn agha, tal êlâo jing gen, klei ruă mơ̆ng amĭ, djŏ kman êjai ba tian, kƀah mta jăk amâodah hmăi mơ̆ng wăl anôk dôk. Ƀiădah, lu dŭm klei arưp dưi gang mkhư̆ amâodah hmao ƀuh hnưm. Klei tĭng mkă mơ̆ng bruă mdrao mgŭn brei ƀuh, hlăm brô 20% klei ruă mơ̆ng tian amĭ dưn ƀuh hnưm hŏng klei ksiêm mkă hrŏng leh anăn klei đăo knăl êlâo kơ kiêng.

Bruă hmao ƀuh hnưm amâodjŏ knŏng đru kơ ar mdrao ksiêm dlăng hlăm klei ba tian, mâo hdră msir djŏ guôp ƀiădah lŏ mâo klei găl mdrao hnưm dŭm klei ruă dưi mdrao êjai dôk hlăm tian amĭ. Mkă dlăng jêñ jêñ  lŏ đru hmao ƀuh hnưm dŭm klei ruă arưp aram msĕ si klei ruă mrâo ba tian, mâo mtah mmih hlăm êrah wưng ba tian, mơ̆ng anăn ksiêm dlăng dŭm klei arưp aram, mkrah mlih hdră hdĭp djŏ guôp čiăng răng mgang klei suaih pral kơ amĭ leh anăn anak.

Grăp čô anak ĭ dưi kkiêng suiah pral jing klei hơ̆k mơak mơ̆ng gŏ sang leh anăn jing tur kjăp kơ klei đĭ kyar yang ƀuôn. Čŏng pô gang mkhư̆ klei ruă mâo mơ̆ng tian amĭ hŏng klei kriê dlăng klei suaih pral êlâo kơ ba tian, mkă dlăng grăp tuôr leh anăn ngă klei  ksiêm dlăng êlâo kkiêng jing hdră êlan tŭ dưn čiăng bi hrŏ hnơ̆ng phung hđeh mâo klei ruă mơ̆ng tian amĭ. Anei ăt jing sa hlăm dŭm mta kñăm yuôm bhăn hlăm hdră êlan kriê dlăng klei suaih pral amĭ leh anăn hđeh ară anei.

Klei amâo jăk asei mlei ti phung hđeh mơ̆ng tian amĭ hlăk jing sa hlăm dŭm mta phŭn hmăi truh kơ klei suaih pral, hnơ̆ng tŭ jăk ênoh mnuih. LU klei amâo jăk  dưi pral hmao ƀuh tơdah phung mniê mâo kriê dlăng klei suaih pral djŏ hdră êlâo lehanăn hlăm wưng ba tian. Čiăng đru kơ drei thâo săng hĭn kơ mta phŭn, hdră msir gang mkhư̆ lehanăn dŭm mta klei năng mđing čiăng dưi mâo wưng ba tian suaih pral, pô čih klei mrâo mâo leh klei bi blŭ hrăm hŏng Aê mdrao Niê Thị Lệ Mai, Adŭ mdrao kơ klei ƀă kkiêng anak, Sang êa drao prŏng Thiện Hạnh (čar Dak Lak):

- Ơ aê mdrao, ară anei dŭm mta phŭn leh anăn klei huĭ mâo atăt truh kơ klei amâo jăk hlăm asei mlei anak ĭ?

Aê mdrao Niê Thị Lệ Mai: “Mâo lu snăk mta phŭn ba kơ klei amâo jăk hlăm asei mlei, hlăm anăn mâo 4 êpul phŭn mâo: Êpul mta phŭn tal sa djŏ tuôm kơ bruă tưp mơ̆ng amĭ ama, amâo jăk hlăm êrah leh anăn anei jing mta phŭn khăng mâo. Hlăm klei ksiêm dlăng, khăng mâo jing amâo jăk hlăm êrah, sitôhmô klei ruă Down, klei ruă Edwards, amâodah klei ruă Patau; amâodah klei amâo jăk kơ gen, sitôhmô Thalassemia (kƀah êrah mơ̆ng tian amĭ). Klei huĭ mâo klei ruă srăng đĭ hŏng phung amĭ khua thŭn leh anăn boh nik êpul gŏ sang mâo klei ruă kơ êrah. Kyua anăn tơdah êpul anei mâo sa hdră kčah čiăng ktuê dlăng kơ phung ba tian.

Êpul mta phŭn tal dua, srăng tuôm anăn jing djŏ tuôm kơ klei amâo jăk hlăm wưng ba tian. Sitôhmô msĕ si mâo klei hmăi srăng kơ amâo jăk asei mlei jingRubella, djŏ kman Cytomegalo (sa mta kman ba klei amâo jăk), Toxoplasma (jing sa mta kman hliê tưp lar lu hlăm dŭm mta hlô mnơ̆ng mâo êrah hlơr) amâodah jing kman Zika. Dŭm mta anei srăng ngă mâo klei ruă djŏ tuôm kơ dlô, ală, êmưt đĭ kyar hlăm ai tiê klei mĭn.

 Tal tlâo jing mta phŭn kyua kơ wăl hdĭp mda leh anăn knuih hdĭp msĕ si mnăm kpiê, ƀiêr, djŭp hăt, ma túi, amâodah jing dŭm mta mnơ̆ng ruă; amâodah sa čô ba tian srăng kƀah axit folic ăt srăng ba klei amâo jăk asei mlei. Dŭm mta klei ruă msĕ si mâo mta mmih hlăm êrah ƀiădah amâo dưi ktuê dlăng, êmŏng đei, kdjuôt kdjĭng asei mlei ăt jing mta phŭn atăt kơ klei amâo jăk hlăm asei mlei.

 Êpul mta phŭn tal pă, anăn jing mta phŭn amâo dưi ksiêm dlăng ôh, jing amâo klă phŭn agha.

 - Ơ aê mdrao, ya hdră brei phung mniê ngă êlâo leh anăn hlăm wưng ba tian čiăng gang mkhư̆, thâo ƀuh hnưm dŭm mta amâo jăk hlăm asei mlei anak ĭ?

Aê mdrao Niê Thị Lệ Mai: “Hŏng dŭm mta amâo jăk asei mlei hlăm phung anak ĭ drei dưi gang mkhư̆, sitôhmô: amâo jăk hlăm êlan aruăt dlô jing kyua anak ĭ kƀah axit folic. Čiăng gang mkhư̆ brei mbŏ axit folic hlue si klei ktrâo lač mơ̆ng Phŭn bruă mdrao mgŭn, mbŏ 400 - 800 microgam/hruê leh anăn hlăm wang 1 truh 3 mlan êlâo kơ ba tian, leh anăn hlăm wang 3 mlan hlăk ba tian. Hŏng klei amâo jăk asei mlei kyua Rubella, ară anei mâo leh vaccin čiăng gang mkhư̆ leh anăn dưii tlŏ vaccin êlâo kơ ba tian. Hŏng phung amĭ mâo dŭm klei ruă êlâo brei dưi ktuê dlăng hŏng bruă ksiêm mkă leh anăn mdrao mgŭn, ktuê dlăng jăk dŭm  mta klei ruă, sitôhmô msĕ si mâo mta mih hlăm êrah, hnơ̆ng êrah đĭ...

 Hlăm wung ba tian, phung mnuê ba tian brei nao ksiêm mkă grăp gưl. Nao ksiêm mkă grăp gưl čiăng kơ phung aê mdrao ksiêm dlăng kluôm mnuih ba tian mâo mơ̆ klei ruă êlâo amâodah hơăi, mâo ya mta klei huĭ hyưt mơ̆. Tal dua, ngă hdră msir,  sitôhmô ksiêm mkjă dlăng kơ boh klei jing anak ĭ bi hnưm. Ară anei, hlue si klei hưn mdah brei ƀuh bruă ksiêm dlăng kơ klei jing anak ĭ đru thâo ƀuh klei amâo jăk mơ̆ng hnưm. Ksiêm mkă dlăng hnơ̆ng klĭt kliêng hlăm wưng 11 hruê kăm truh 13 hruê kăm 6 hruê, ksiêm mkă dlăng klei jing anak ĭ hlăk 18 hruê kăm truh 22 hruê kăm čiăng thâo ƀuh klei amâo jăk hlăm asei mlei.

Mbĭt anăn mâo dŭm klei ksiêm mkă čiăng dlăng kơ klei huĭ hyưt amâo jăk hlăm anak ĭ. Wưng 12 hruê kăm snăn ksiêm mkă dlăng Double Test čiăng ƀuh klei huĭ hyưt, amâodah Triple Test hlăm gưl 1 wưng ba tian. Ară anei, mâo sa hdră msir mrâo mrang hĭn anăn jing ksiêm mkă dlăng NIPT. Ksiêm dlăng hŏng bruă mă êrah amĭ čiăng dlăng ADN mơ̆ng sôk anak ĭ, mơ̆ng anak ĭ truh êrah amĭ čiăng ƀuh klei amâo jăk hlăm asei mlei. Hnơ̆ng thâo ƀuh lu leh anăn dưi ngă mơ̆ng hnưm, mơ̆ng 9 hruê kăm kơ dlông dưi ngă klei ksiêm mkă anei. Hlăm hdră ktuê dlăng, aê mdrao srăng mâo klei ktrâo lač thiăm hlăm wưng 22 hruê kăm, wưng 32 hruê kăm čiăng kơ drei mâo hdră ktuê dlăng bi djŏ guôp kơ wưng ba tian.”

Ơ aê mdrao, čiăng mâo sa wưng ba tian suaih pral leh anăn kkiêng anak suaih pral, phung mniê brei mđing kơ ya mta êlâo leh anăn hlăm wưng ba tian?

Aê mdrao Niê Thị Lệ Mai: “Tal sa, êlâo kơ ba tian, brei phung mniê nao ksiêm mkă êlâo kơ ba tian. Leh nao ksiêm mkă êlâo kơ ba tian srăng ksiêm dlăng dŭm klei huĭ hyưt mơ̆ng amĭ mâo klei ruă êlâo amâodah hơăi, tơdah mâo srăng mdrao klei ruă mâo leh êlâo, sitôhmô msĕ si mâo mta mmih hlăm êrah. Mbĭt anăn, tơdah ksiêm mkă hlăm wưng anăn aê mdrao srăng ksiêm dlăng dŭm mta amâo jăk kơ klei tưp mơ̆ng gŏ sang čiăng dưi ƀuh hnưm êlâo kơ ba tian gang mkhư̆ klei amâo jăk kơ asei mlei mâo sa wưng ba tian suaih pral.

 Tơdah ba tian leh, brei nao ksiêm mkă grăp gưl čiăng mâo klei ruah kơ klei ksiêm mkă dưi thâo ƀuh hnưm klei amâo jăk hlăm asei mlei anak ĭ. Ƀơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk bi djŏ guôp, ñĕ kơ mta ruă leh anăn đăm yua ôh dŭm mta êa drao amâo jăk hlăm wưng ba tian”.

- Mni lač jăk kơ aê mdrao!