Kboh jing sa anôk yuôm bhăn hlăm asei mlei, ƀiădah lu mnuih amâo thâo ôh ya klei kboh găn hlăm lam asei mlei. Msĕ si Vũ Thị Lai (91 thŭn) ti ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt, čar Dak Lak, wăt tơdah khua thŭn leh ƀiădah Lai amâo đei nao ksiêm mkă klei suaih pral grăp gưl ôh, tơl asei mlei mâo klei bi knăl mâo klei ruă ñu nao ksiêm mkă. Sui hŏng anei 2 thŭn, Lai mâo klei ruă hlăm đah sa, dleh bi êwa leh anăn nao dŏng mdrao ti Sang êa drao sang hră gưl prŏng Y dược Ƀuôn Ama Thuôt. Mơ̆ng   klei ksiêm mkă tal êlâo, Lai mâo klei đăo knăl dăl aruăt êrah kboh leh anăn brei dưm stent hlăm kboh - sa klei bliah yua kdrăp mdrao mgŭn hlăm aruăt êrah čiăng pŏk phai êlan êrah kpăk đuôm amâodah điêt hĕ. Leh dưm stent hlăm êlan êrah, boh klei ruă ñu hơĭt, amâo lŏ ruă ôh, jih dleh bi êwa ƀiădah leh anăn lŏ mâo klei ruă toh hroh kboh, klei ruă hlăm lam knga, ruă boh ƀleh, mâo mta mmih hlăm êrah kyua anăn nao đih mdrao lu blư̆. Vũ Thị Lai brei thâo, tal giăm anei hĭn, ñu nao đih mdrao leh asei mlei pŏk lu, dleh bi êwa tơdah đih kyua anăn amâo dưi pĭt ôh mlam. Mơ̆ng anăn klei suaih pral hroh kjham. Khădah snăn, kyua mâo klei mdrao mgŭn jăk ti sang êa drao, boh klei Lai dưi bi mlih jăk, mlam mâo pĭt leh anăn amâo lŏ bi buk asei mlei ôh.

“Hruê kâo hriê tinei snăn tian amâo jăk ôh, khăng, jơ̆ng bŏk, asei mlei amâo suaih ôh, ƀiădah leh mdrao mgŭn snăn ară anei dưi leh, tian êun, asei mlei suaih pral hĭn. Phung aê mdrao tinei kriê dlăng jih ai tiê kyua anăn ăt dưi bi mlih lu mơh. Kâo ktuê dlăng klei suaih pral tinei dŭm thŭn leh, ăt dưi dưm len Stent hlăm kboh kyua anăn klei suaih pral mâo msĕ si ară anei”.

Êpul bruă mdrao mgŭn dlông rŏng lăn ksiêm dlăng grăp thŭn dlông rŏng lăn mâo hlăm brô 17,9 êklăk čô mnuih djuê kyua klei ruă kboh. Phung khăng mâo klei ruă kboh msĕ si: klei ruă hlăm êlan aruăt kboh, ruă hlăm lam kboh, dăl aruăt êrah kboh, kboh êran amâo bi knar, hroh kboh… Bi ti Việt Nam, kah knar grăp thŭn maoa hlăm brô 200 êbâo čô mnuih djiê kyua klei ruă kboh, mâo 33% čô djiê, lu hĭn 20 blư̆ mkă hŏng ênoh mnuih djiê kyua klei ruă brŭ leh anăn lu hĭn 10 blư̆ mkă hŏng mnuih djiê kyua klei bi  drăm hlăm êlan klông. Klei ktrŏ kyua klei ruă kboh ngă hlăk ƀrư̆ đĭ, ba klei ktrŏ snăk kơ grăp čô mnuih, gŏ sang leh anăn ala ƀuôn.

 Hlue si aê mdrao Nguyễn Trọng Thiện -Anôk mdrao klei ruă kboh, Sang êa drao sang hră gưl prŏng Y Dược Ƀuôn Ama Thuôt, thŭn 2025, sang êa drao ksiêm mkă kơ hlăm brô êbeh 28 êbâo čô mnuih mâo klei ruă kboh, kah knar grăp hruê mơ̆ng 90 truh 100 čô. Mdrao mgŭn dôk đih ti sang êa drao hlăm brô 2.800 čô. Anei jing sa ênoh mrô prŏng snăk, jing klei ktrŏ leh anăn klei kpĭ kơ bruă mdrao mgŭn. Klei mĭn klei ruă kboh jing klei ruă phung mduôn amâo lŏ djŏ ôh, lu thŭn giăm anei, klei ruă mâo hlăm lu phung mda asei, mâo đa đa dăl aruăt êrah kboh hlăk ka truh 30 thŭn. Mta phŭn jing kyua mnuih ƀuôn sang ngă ngơi mang, amâo pral ksiêm dlăng leh anăn ksiêm mkă klei suaih pral grăp gưl, tơdah mâo klei bi knăl mơ̆ng klei ruă kơh nao ti anôk mdrao mgŭn. Êngao anăn, mbĭt hŏng klei hdĭp mrâo mtang leh anăn klei mưng amâo jăk, msĕ si: Mjhua kpiê, ƀiêr, djŭp hăt, amâo đei kpư̆ asei mlei, mâo leh êlâo klei ruă msĕ si mâo mta mmih hlăm êrah, hnơ̆ng êrah đĭ, krŏng ală, rŭng răng, amâo jăk klei mĭn… ăt jing mta phŭn ba klei ruă kboh. Aê mdrao  Nguyễn Trọng Thiện brei thâo:

“Klei ruă kboh mâo lu  snăk êpul klei ruă, gưl thŭn khăng mâo mơ̆ng 60 truh 70 thŭn. Khădah snăn năng mđing hlăm wưng giăm anei klei ruă kboh mâo kơ phung mda asei, mâo mnuih ruă knŏng mrâo tlâo thŭn amâodah pă pluh thŭn mâo leh klei ruă kboh. Đa đa phung mda hĭn snăn djŏ tuôm kơ klei mơ̆ng tian amĭ amâodah klei amâo jăk mkăn. Klei ruă kboh mâo lu êpul. Djŏ tuôm kơ kboh msĕ si toh hroh kboh, klei ruă aruăt kboh amâodah bŏk aruăt kboh. Tal dua jing djŏ tuôm kơ klei kboh êran amâo djŏ hnơ̆ng, tal tlâo djŏ tuôm kơ êrah êran leh anăn aruăt êrah. Sitôhmô hroh aruăt êrah, bi mlih amâo jăk hlăm aruăt êrah.”

Hlue si phung aê mdrao thơ̆ng, dŭm klei bi knăl  mơ̆ng klei ruă kboh khăng mâo mdê hjăn leh anăn dleh snăk thâo ƀuh hlăm wưng tal êlâo, êla truh mâo klei bi knăl klă mngač snăn klei ruă truh wưng huĭ hyưt leh. Hlăk anăn bruă mdrao mgŭn jing dleh dlan leh, leh anăn ba lu klei amâo myun. Kyua anăn, ksiêm dlăng hnưm klei ruă ăt jing hdră ksiêm dlăng tŭ dưn hĭn hŏng klei ruă hlăm kboh. Kyua mơ̆ng klei ksiêm dlăng srăng đru phung aê mdrao bi mklă dŭm mta msĕ si kboh êran amâo djŏ hnơ̆ng, mta lipid hlăm êrah, hnơ̆ng êrah đĭ… mbĭt anăn srăng ƀuh hnưm klei  ruă hlăm kboh kơ mnuih ruă.

Klei ruă kboh kreh mâo phung aê mdrao lač msĕ si “Pô mdjiê hŏng klei hgăm” kyua klei anei kreh mâo hgăm ƀiădah ba lu klei truh kjham. Čiăng lŏ mâo thiăm klei thâo săng kơ klei ruă anei lehanăn dŭm hdră msir gang mkhư̆ klei ruă, alum kơ ƀĭng găp mđing hmư̆ klei đru kčĕ mơ̆ng Adŭ mdrao Nội tim mạch, Sang êa drao Đại học Y dược Buôn Ma Thuột hluê hŏng klei bi blŭ hrăm ti gŭ anei.

-Ơ Aê mdrao, ară anei klei ruă kboh kreh mâo leh anăn si ngă klei hŭi hyưt? Ya phŭn agha ngă truh klei ruă anei?

Aê mdrao Nguyễn Trọng Thiện: “Ară anei klei ruă kboh jing klei ruă amâo mâo thâo hlao, amâodjŏ knŏng ti ala čar drei ƀiădah wăt tar rŏng lăn. Knŏng ti Việt Nam, hlăm wưng klei ruă tưp, klei ruă kboh jih klei ruă mâo hnơ̆ng lu êdi, ngă truh lu klei amâo mâo jăk, nao kjham pral, kjham leh anăn ktrŏ kơ pô ruă. Klei ruă kboh mâo lu phŭn agha ngă truh, hlăm anăn mâo mơ̆ng tian amĭ. Đa đa klei ruă djŏ tuôm msĕ si thông liên nhĩ, thông liên thất, dŭm mta klei ruă mkăn kreh mâo hlăm phung hđeh. Lu klei ruă kboh kyua mơ̆ng klei huă ƀơ̆ng, klei hdĭp amâo mâo jăk. Sitôhmô ƀơ̆ng lu mta mnơ̆ng ƀơ̆ng pral, êa prăi lu, ƀiă kpư̆ mgei, yua dŭm mta msĕ si kpiê, hăt. Phung mâo klei ruă amâo thâo hlao msĕ si hnơ̆ng êrah đĭ, mâo mta mmih hlăm êrah, toh hroh boh ƀleh ƀiădah amâo mâo mdrao jêñ jêñ, amâo ksiêm dlăng jăk dŭm mta anăn jing phŭn agha ngă truh klei ruă kboh.

Ơ Aê mdrao, ya klei amâo mâo jăk tơdah amâo hmao ƀuh hnưm klei ruă kboh?

Aê mdrao Nguyễn Trọng Thiện: “Lu phung ruă knŏng ƀuh klei bi êdah kơh nao mkă dlăng. Đa đa mâo phung hlăm gŏ sang mâo klei ruă kboh ăt mđing nao mkă dlăng grăp tuôr, ƀiădah anei jing ênoh ƀiă. Bi lu hĭn knơ̆ng hriê ti sang êa drao leh ƀuh mâo klei ruă. Đa đa truh ti sang êa drao hlăm klei kjham leh, hnơ̆ng êrah hrŏ, truh dŭm klei arưp aram msĕ si toh hrŏ êlan bi êwa, toh hroh hnơ̆ng êrah, arưp truh kơ asei mlei čiăng mâo klei dŏng mdrao.

Tơdah klei ruă amâo hmao ƀuh hnưm, hnơ̆ng jăk klei hdĭp pô ruă srăng hrŏ, pô ruă amâodưi hdĭp msĕ aguah tlam, ai ktang hrŏ, ai mă bruă hrŏ mơh, bi wưng sui srăng toh hroh kboh, pô ruă srăng nao mdrao mgŭn lu blư̆ kyua dleh bi êwa, ruă đah da. Lu blư̆ sơnăn kboh sang toh hroh, boh jhat jing pô ruă djiê. Klei hŭi hưt mơ̆ng klei ruă kboh amâo msĕ hŏng klei ruă mkăn, klei ruă anei hgăm ƀiădah leh ƀuh dưi truh kơ klei djiê.

- Ơ Aê mdrao, čiăng hmao ƀuh hnưm klei ruă kboh, mnuih ƀuôn sang si srăng mđing kơ klei mkă dlăng?

Aê mdrao Nguyễn Trọng Thiện: Čiăng hmao ƀuh hnưm klei ruă kboh, tal êlâo srăng mdrao dŭm klei ruă êlâo, srăng mkă dlăng 6 mlan sa blư̆ amâodah sa thŭn sa blư̆ čiăng ksiêm dlăng hnơ̆ng êrah đĭ, prăi hlăm êrah, mâo mta mmih hlăm êrah. Hŏng phung kreh djŭp hăt, phung êmŏng čiăng nao mkă dlăng hŏng aê mdrao thơ̆ng kơ bruă čiăng ngă klei mkra dlăng êlam hĭn.

Hŏng phung mâo klei ruă đah da, dleh bi êwa srăng nao mtam ti sang êa drao čiăng mkă dlăng hnưm. Êngao kơ đa đa klei ruă dưi mdrao hlao msĕ si klei ruă kboh mơ̆ng tian amĭ, klei ruă kboh jing klei ruă srăng nao mbĭt jih klei hdĭp pô ruă, kyuanăn pô ruă srăng mkă dăng jêñ jêñ. Klei ruă anei amâo djŏ dưi mdrao amâodah hơăi ôh, ƀiădah jing ksiêm dlăng jăk amâodah hơăi. Tơdah pô ruă dưi ksiêm dlăng jăk srăng dưi hdĭp msĕ hŏng phung suiah mkăn.

- Hlăm klei mdrao mgŭn leh anăn gang mkhư̆ klei ruă wưng sui, si ngă mnuih ƀuôn sang čiăng bi mlih knhuah hdĭp čiăng ksiêm dlăng jăk klei ruă kboh.

Aê mdrao Nguyễn Trọng Thiện: “Čiăng dưi ksiêm dlăng pô ruă srăng ngă djŏ hdră mdrao mgŭn mơ̆ng aê mdrao, bi mlih knhuah hdĭp, hdĭp jăk hĭn, amâo dưi mnăm kpiê, djŭp hăt. Pô ruă srăng ñĕ đuê̆ kơ dŭm mta anăn. Sitôhmô pô ruă hnơ̆ng êrah đĭ srăng mdrao hnơ̆ng êrah đĭ, mâo prăi hlăm êrah srăng mdrao prăi, mâodah mâo klei ruă mkăn srăng mdrao. Hŏng phung mâo klei ruă kboh êngao kơ mdrao hŏng êa drao čiăng lŏ mđing kơ klei huă ƀơ̆ng, ƀơ̆ng kba, ƀiă hra, mnuih Việt Nam ƀơ̆ng msĭn kyuanăn čiăng ƀơ̆ng ƀiă hra.

Tơdah amâo thâo bi ƀăt hra pô srăng bi hrŏ mkrah wah mkă hŏng pô ƀơ̆ng yăng đar. Hlăm klei huă ƀơ̆ng ( pô ƀơ̆ng ƀiă, amâodjŏ ôh pô amâo mâo ƀơ̆ng) êa prăi, boh nik jing prăi hlô mnơ̆ng, ƀơ̆ng lu djam mtam, ƀơ̆ng ƀiă tinh ƀột leh anăn sĭk. Kyuandah ƀơ̆ng lu srăng mđĭ lipip hlăm êrah. Mjuăt asei mlei 30 mnĭt grăp hruê găl guôp hŏng klei suaih pral grăp čô. Msĕ si êran, êbat jơ̆ng, kdăt klei, pah mlâo mnŭ, klei ktrŏ đei pô đăm ngă ôh.

 - Lač jăk kơ ih lu!