Hluê si klei hưn mơ̆ng Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp čar Dak Lak, kluôm čar mâo 85 anôk mâo klei ruă Êngoh bi ƀlĕ êrah dôk ngă bruă. Klei hưn bi mklă lu alŭ wăl mâo ênoh mnuih ruă đĭ lu, sui dŭm hruê kăm mtam, klei huĭ klei ruă tưp lŏ dơ̆ng đĭ lar, sui; yan adiê hjan mđiă mđrăm mbĭt ăt găl ênưih kơ kêč ƀloh đĭ lar.

Năng mđing, ti dŭm alŭ wăl, ênoh mnuih ruă lŏ dơ̆ng ti hnơ̆ng lu. Hluê si ênoh čih yap ti alŭ wăl, să Êa Drăng mâo 42 čô mnuih djŏ Êngoh bi ƀlĕ êrah hlăm hruê kăm tal 33, mđĭ ênoh mơ̆ng akŏ thŭn truh kơ ară anei truh 424 čô mnuih. Dŭm să msĕ si Ea Na, Ea Sup, ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt, ƀuôn hgŭm Ea Kao … ăt čih yap dŭm êtuh čô mnuih djŏ klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah. Anei jing dŭm alŭ wăl dôk ba mdah klei čiăng prŏng hŏng bruă ksiêm dlăng, msir mghaih anôk mâo klei ruă leh anăn ksiêm dlăng dŭm mta klei huĭ hyưt ti êpul êya. Boh tŭ ksiêm dlăng bi mklă tuyp kman Dengue dôk mâo lu êdi hlăm 6 mlan akŏ thŭn 2026 jing D2 - anei ăt jing tuyp kman mâo lu êdi ti alŭ wăl čar Dak Lak hlăm lu thŭn êgao.

Ti Anôk mdrao kơ phung hđeh, Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư, dŭm hruê giăm anei, ênoh phung hđeh nao đih mdrao kyua Êngoh bi ƀlĕ êrah hlăk mâo klei đĭ. Kah knar grăp hruê, anôk mdrao tŭ jum dŭm pluh čô hđeh mâo klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah. Lu phung ruă dưi hmao ƀuh leh anăn mdrao mgŭn hnưm ƀiădah ăt mâo dŭm klei truh kjham, lĕ hlăm klei bi hrut, brei ksiêm dlăng kjăp. Êdah êdi jing hđeh N.V.P. (15 thŭn) ti ƀuôn hgŭm Tân An, čar Dak Lak. Anei jing gưl tal dua P. ruă Êngoh bi ƀlĕ êrah ƀiădah mdê hŏng gưl tal êlâo dŭm klei bi êdah klei ruă ƀiă kyua anăn adei mâo gŏ sang kriê dlăng ti sang snăn gưl anei dŭm klei bi êdah klă mngač leh anăn đuĕ nao kơ kjham pral hĭn kyua anăn brei nao đih mdrao.

“Ti gưl tal 2 anei êjai mâo klei ruă kâo ƀuh asei mlei pô awăt hĭn êdi mkă hŏng gưl tal 1, kâo amâo dưi ƀơ̆ng mnơ̆ng ôh, êbat hiu dleh dlan, klei ruă hmăi truh kơ asei mlei pô leh anăn gŏ sang lu êdi. Gưl tal êlâo kâo mâo knŏng êngoh ƀiă đuič. Ƀiădah ti gưl tal 2, kâo amâo dưi êbat hiu ôh, jơ̆ng kngan êăt snăk, kâo brei gŏ sang blei êa drao kơ kâo mnăm ƀiădah amâo mâo hlao ôh, êjai klei ruă đuĕ nao kơ kjham, kâo nao ksiêm mkă ti sang êa drao êngao knŭk kna snăn arăng mtă kơ kâo brei nao đih kơ sang êa drao mtam. Mŭt hlăm sang êa drao, kâo dôk gŭ hŏng êdeh mdar kyua amâo lŏ dưi êbat, brei tlŏ 8 hnư êa drao leh anăn lŏ mâo klei ruă trŭn êrah kjham êdi”.

Amâo djŏ knŏng hŏng phung hđeh prŏng, êngoh bi ƀlĕ êrah hŏng phung hđeh điêt ăt ngă kơ lu gŏ sang amâo mâo hơĭt pĭt amâo mâo mđao, boh nik hlăk klei ruă đĭ nao kơ kjham leh anăn hđeh ka dưi thâo kral, bi êdah djăp ênŭm klei bi knăl amâo mâo jăk. Hŏng lu phung amĭ ama, bruă kriê dlăng leh anăn ktuê dlăng anak hlăm dŭm hruê ruă jing dleh dlan êdi. Amai H.B.N ti să Ea Hleo, čar Dak Lak lač:

“Ĕ kâo anăn Y Bảo, ară anei ĕ 2 thŭn leh anăn mâo klei ruă hlăm dlô mơ̆ng điêt. Ară anei ĕ lŏ mâo klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah. Klei ruă ngă kơ ĕ êngoh hlơr, asei mlei êmăn êmiêk. Dlăng kơ anak msĕ snăn kâo ênguôt snăk leh anăn pap snăk. Êlâo dih ƀuh anak arăng êngoh bi ƀlĕ êrah pô ka thâo ôh, ară anei anak pô êngoh kâo ƀuh klei ruă sĭt jing huĭ hyưt êdi”.

Mơ̆ng dŭm klei yăl dliê mơ̆ng mnuih ruă leh anăn găp djuê mnuih ruă dưi ƀuh êngoh bi ƀlĕ êrah amâo djŏ knŏng ngă hmăi djŏ kơ klei suaih pral ƀiădah lŏ mjing klei kpĭ prŏng êdi hŏng gŏ sang, boh nik êjai hđeh dôk điêt, ai bi kdơ̆ng hŏng klei ruă awăt amâodah mâo klei ruă êlâo. Năng lač, ti wưng tal êlâo, dŭm klei bi êdah mơ̆ng êngoh bi ƀlĕ êrah năng ai msĕ hŏng lu klei ruă ngă êngoh aguah tlam. Hđeh dưi knŏng êngoh hlơr, êmăn êmik, bi kñhăk amâodah huă ƀơ̆ng ƀiă, ngă kơ phung amĭ ama ênưih ngă ngơi leh anăn mĭn klei ruă srăng hlao. Khădah snăn, tơdah klei ruă mŭt hlăm wưng huĭ hyưt, klei suaih pral phung hđeh dưi bi mlih pral êdi, tăp năng mâo dŭm klei bi êdah êngoh hlơr, kbiă êrah amâodah toh hroh klei dưi ngă bruă mơ̆ng dŭm anôk bruă. Boh nik, hŏng phung hđeh điêt ka dưi bi êdah klă ôh klei suaih pral pô, bruă thâo ƀuh hnưm dŭm klei bi êdah amâo jăk jing dleh dlan hĭn. Êjai anăn, bruă čŏng blei êa drao mdrao, mbŏ êa amâodah kriê dlăng hđeh ti sang amâo djŏ hdră huĭ srăng ngă kơ klei ruă đĭ kơ kjham hĭn, tăp năng huĭ hyưt kơ klei hdĭp. Aê mdrao Chuyên khoa II Đặng Việt Nam - Anôk mdrao kơ phung hđeh Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư, brei thâo:

“Klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah jing klei ruă tưp mâo hnơ̆ng kjham, dŭm klei ruă mnuih ruă mâo klei bi knăl đĭ truh kơ kjham kơh hmăi truh kơ mnuih ruă lu. Bi dŭm klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah Dengue, mnuih ruă knŏng êngoh, êmăn êmik, ruă hlăm asei mlei, ka mâo ôh klei bi knăl đĭ truh kơ kjham snăn mnuih ruă knŏng hmăi hlăm gưl ruă mơ̆ng hruê 1 truh kơ hruê 7, kreh găn 7 hruê mnuih ruă srăng hlao ƀrư̆ ƀrư̆ leh anăn suaih pral. Knŏng dŭm čô mâo klei truh kjham hŏng dŭm klei bi knăl brei răng snăn srăng hmăi truh kơ klei suaih pral msĕ si êngoh bi ƀlĕ êrah lu truh kơ klei bi ƀlĕ êrah lu anôk ngă huĭ hyưt kơ klei hdĭp, huĭ srăng djiê amâodah dŭm čô mnuih ruă brei bi êwa hŏng masin huĭ srăng mâo klei amâo jăk hlăm êdei anăp".

Êngoh bi ƀlĕ êrah hlăk mâo klei đĭ hĭn êjai yan hjan mphŭn truh, hlăm anăn phung hđeh jing êpul brei mâo klei mđing dlăng, ktuê dlăng. Čŏng gang mkhư̆ klei ruă hŏng hdră mdjiê hluăt lŏk, bi mdoh anôk kêč ƀloh kčeh mđai; mbĭt anăn, tơdah hđeh mâo klei bi êdah êngoh hlơr, êmăn êmik amâodah mâo dŭm klei bi knăl amâo mâo jăk, phung amĭ ama brei ba hđeh nao ti anôk mdrao mgŭn čiăng mâo klei ksiêm mkă, ktuê dlăng leh anăn mdrao mgŭn bi hmao. Amâo mâo dưi ngă ngơi mang, čŏng mdrao ti sang, kyuadah hmao ƀuh leh anăn msir mghaih djŏ hdră jing mta phŭn yuôm bhăn đru bi hrŏ klei truh kjham kyua êngoh bi ƀlĕ êrah./.

Êngoh bi ƀlĕ êrah Dengue jing klei ruă hŭi hyưt, hŏng êpul phung hđeh điêt, ka mâo klei thâo săng leh anăn bi êdah klei ruă snăn hĭn mơh jing hŭ hyưt. Kyua anăn phung amĭ ama brei thâo êpul hđeh c̆iăng ba nao kơ sang êa drao mtam tơdah đing mâo klei ruă lehanăn thâo klă dŭm klei bi êdah đĭ kơ kjham, hưn brei răng c̆iăng ba hđeh nao kơ sang êa drao pral. Klei anei mâo Aê mdrao Chuyên khoa II Đặng Việt Nam - Anôk mdrao kơ phung hđeh, Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư kah mbha klă klơ̆ng ti gŭ anei. Alum kơ ƀĭng drei kăp mđing hmư̆.

Ơ aê mdrao, tơdah hđeh mâo klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah, ya klei bi êdah khăng mâo leh anăn ya klei bi êdah brei thâo klei ruă hlăk đĭ kơ kjham brei mđing?

Aê mdrao Đặng Việt Nam: Êngoh bi ƀlĕ êrah jing klei ruă tưp mơ̆ng kêc̆ ƀloh kĕ. Klei ruă tưp snăn mâo klei tưp lar, boh nik hlăm yan hjan. Sĭt djŏ klei ruă, mnuih ruă srăng êngoh, êngoh lu hlăm 3 hruê tal êlâo, mnuih ruă êmăn êmik, huă ƀơ̆ng ƀiă, ruă hlăm asei mlei, ruă ală mta, đa đa êngoh lu mbĭt hŏng ƀlĕ ô̆. Boh nik êdah êdi jing klei ruă ruă hlăm asei mlei, mnuih ruă lui huă ƀơ̆ng, amâo čiăng huă ƀơ̆ng. Dŭm klei mnuih ruă mâo klei bi knăl srăng mâo klei bi knăl kbiă êrah msĕ si kbiă êrah êgei mbah, kbiă êrah adŭng dleh dưi krơ̆ng, ƀlĕ ô̆ êrah, nao eh êrah jing dŭm klei truh kjham êdi.

 - Hlei phung hđeh huĭ srăng đĭ nao kơ kjham tơdah mâo klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah leh anăn si srăng ksiêm dlăng, mdrao mgŭn, ơ aê mdrao?

Aê mdrao Đặng Việt Nam: Dŭm phung jing phung hđeh mâo klei ruă êlâo amâodah hlăk dôk mâo dŭm klei ruă amâo mâo thâo hlao snăn brei mđing dlăng kriê bi jăk, đa đa brei nao đih mdrao hnưm hĭn mkă hŏng phung mkăn. Sitôhmô hđeh êmŏng đei, hđeh mâo dŭm klei ruă amâo mâo thâo hlao msĕ si klei ruă boh ƀleh dôk yua dŭm mta êa drao mkhư̆ ai bi kdơ̆ng hŏng klei ruă… Anei jing dŭm phung mâo ai bi kdơ̆ng awăt êlâo snăn tơdah mâo klei ruă srăng ênưih đuĕ nao kơ kjham. Amâodah dŭm hđeh kdjuôt kdjĭng asei mlei, boh nik dŭm hđeh kdjuôt kdjĭng asei mlei kjham, êwang êwiêt, hđeh mâo klei ruă hnak, ruă ksŏ, ruă tiê… Tơdah ksiêm mkă ƀuh mâo klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah snăn brei nao đih mdrao hnưm.

- Hŏng phung hđeh dưi mdrao klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah ti sang, si phung amĭ ama srăng kriê dlăng hđeh leh anăn si klei bi knăl đĭ kơ kjham c̆iăng ba hđeh kơ sang êa drao?

Aê mdrao Đặng Việt Nam:  Tơdah hđeh mâo klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah mdrao ti sang, lu jing hđeh čiăng bi hrŏ êngoh leh anăn mđĭ ai ktang kơ hđeh hŏng hdră brei hđeh mnăm lu êa, ƀơ̆ng boh kroh, mbŏ vitamin, bi hrŏ êngoh ktang, ƀơ̆ng huă bi êđăp, pưk sang bi êđăp. Brei mđing dŭm klei bi knăl đuĕ nao kơ kjham čiăng hmao ba hđeh nao đih kơ sang êa drao jing hđeh awăt, êmăn lu, hđeh mâo klei bi knăl êka msĕ si kbiă êrah adŭng, kbiă êrah êgei mbah, êwiên, nao eh, nao mơiêk kbiă êrah, mnuih ruă ƀlĕ ô̆ lu, mnuih ruă ruă tian lu, boh nik ruă anôk tiê nah hnuă tian, mnuih ruă mơiêk ƀiă, mơ̆ng aguah truh kơ tlam knŏng nao mơiêk 1 blư̆ leh anăn êa mơiêk mâo êa kñĭ. Bi 1 mta klei bi knăl mkăn msĕ si klei mĭn êmưt, amâo mâo thâo săng.

- Lač jăk kơ ih lu.