Hluê si Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp čar Dak Lak, ară anei, êngoh bi ƀlĕ êrah lŏ dơ̆ng jing klei ruă huĭ hyưt kyua ênoh mnuih ruă ăt dôk ti hnơ̆ng lu, dleh ktuê dlăng leh anăn mâo nanao dŭm anôk mâo klei ruă mrâo. Aê mdrao Lê Phúc – K’iăng Khua Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp čar Dak Lak brei thâo, kluôm čar čih yap êbeh 9.500 čô ruă êngoh bi ƀlĕ êrah leh anăn 2 čô djiê.

“Hlăm dŭm hruê giăm anei hmei bi mguôp hŏng Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp Lăn Dap Kngư čiăng nao ksiêm dlăng, ktuê dlăng, lŏ ksiêm wĭt dŭm alŭ wăl huĭ srăng mâo ênoh mnuih ruă lu, mơ̆ng anăn čiăng bi klă dŭm hnơ̆ng ênoh kêč ƀloh ti dŭm krĭng anei, leh kơ anăn mă bruă hŏng Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa dŭm să čiăng thâo klă dŭm klei dleh dlan, gun kpăk, hrăm mbĭt msir mgaih čiăng si srăng ngă čiăng mđĭ hĭn bruă gang mkhư̆ klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah, mđĭ hĭn bruă msir mgaih anôk mâo klei ruă tưp hđăp, boh nik msir mgaih bi jih dŭm anôk mâo klei ruă tưp čiăng đăm lŏ mâo ôh mnuih ruă ti dŭm anôk mâo klei ruă tưp anei”.

Ênoh mnuih ruă đĭ pral hlăm êpul êya ăt dôk mjing klei kpĭ kơ dŭm anôk mdrao mgŭn. Ti Anôk mdrao hđeh, Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư, kah knar grăp hruê anôk mdrao tŭ mă leh anăn mdrao hlăm brô 10 truh 20 čô êngoh bi ƀlĕ êrah. Aê mdrao Đặng Việt Nam, K’iăng Khua Anôk mdrao hđeh mñă klei ruă anei hlăm phung hđeh dưi bi êdah pral, kyua anăn phung amĭ ama brei ktuê dlăng bi nik klei suaih pral mơ̆ng hđeh wăt tơdah hđeh hrŏ leh êngoh.

“Phung ruă khăng ba đih kơ sang êa drao hlăm klei ruă hđeh êngoh lu, lu jing êngoh. Msĕ si anăn pia êngoh bi ƀlĕ êrah, hđeh lu jing êngoh hlăm 3 hruê tal êlâo, êngoh hlơr nanao, ruă hlăm asei mlei, ruă hlăm ală leh anăn c̆iăng ƀlĕ ô̆ lu. Sa dua c̆ô hđeh ba đih kơ sang êa drao hlăm klei kjham hĭn, msĕ si ƀlĕ ô lu, ruă tian, m'iêk ƀiă. Snăn anăn jing dŭm klei bi knăl kjham mơ̆ng êngoh bi ƀlĕ êrah. Sa dua c̆ô hđeh ba đih kơ sang êa drao hlăm klei êmưt hĭn".

Ti anăp ênoh mnuih ruă êngoh bi ƀlĕ êrah đĭ nanao, Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp čar ngă leh lehanăn dôk mđĭ hdră ksiêm dlăng, mbĭt anăn đru kčĕ kơ Knơ̆ng bruă mdrao mgŭn, bi hgŭm hŏng bruă sang čư̆ êa dŭm să, ƀuôn hgŭm pŏk ngă dŭm hdră msir gang mkhư̆, mđing kơ dŭm hdră msir kñăm ksiêm dlăng phŭn mtưp lehanăn mkhư̆ klei ruă lŏ dơ̆ng đĭ lar. Hlăm anăn, msir mghaih anôk mâo klei ruă, krih êa drao mdjiê kêč leh anăn ksiêm dlăng véc-tơ ba mtưp klei ruă dưi bi mklă jing dŭm bruă klam phŭn. Aê mdrao Lê Phúc - K'iăng khua Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp čar Dak Lak lŏ brei thâo:

“Brei drei ngă jăk bruă bi mdjiê hluăt lŏk, kêč ƀloh, ba yua dŭm hdră gang mkhư̆ kêč ƀloh, dưi ba yua êa drao mdjiê kêč ƀloh, răng mgang asei mlei pô, pĭt kă mŭng hơô čhum ao dlông boh nik aguah ưm, tlam mmăt. Mbĭt anăn brei hluê ngă bruă bi mdoh wăl hdĭp mda, bi mdjiê hluăt lŏk kêč ƀloh grăp hruê kăm. Brei drei krơ̆ng nanao ti dŭm anôk bruă, ti sang mnuih ƀuôn sang, ti êpul êya brei ngă nanao bruă bi mdoh wăl hdĭp mda brei klă sĭt mâo klei tŭ dưn”.

Knơ̆ng bruă mdrao mgŭn mtă kơ mnuih ƀuôn sang ksiêm dlăng nanao dŭm mta mnơ̆ng mgơ̆ng êa hlăm leh anăn jŭm gah găn sang, kđăl krĭp dŭm mta mnơ̆ng mgơ̆ng êa, bi hrŏ hĕ giêt, đĭng, êpông êdeh leh anăn dŭm mta mnơ̆ng dưi mgơ̆ng êa. Tơdah mâo mnuih êngoh hlơr, mnuih ƀuôn sang brei ktuê dlăng kjăp klei suaih pral leh anăn nao ti anôk bruă mdrao mgŭn čiăng dưi ksiêm mkă dlăng, ktrâo lač hdră mdrao; amâo dưi ngă ngơi mang, mdrao mă hjăn ti sang ôh./.

Thâo kral klei ruă hdrak leh anăn êngoh bi ƀlĕ êrah

Klei ruă hdrak leh anăn êngoh bi ƀlĕ êrah mâo lu klei bi knăl tal êlâo msĕ, ênưih ngă kơ mnuih ƀuôn sang čhuai leh anăn čŏng mdrao amâo djŏ hdră. Thâo kral klei bi knăl hưn brei răng, ba yua êa drao êđăp ênang leh anăn čŏng gang mkhư̆ jing dŭm bruă yuôm bhăn đru bi hrŏ klei truh kjham. Djiêu gah klei anei, aê mdrao Đỗ Hữu Thành kah mbha hdră bi mklă dua klei ruă, dŭm klei mđing êjai kriê dlăng mnuih êngoh leh anăn wưng brei nao ti anôk bruă mdrao mgŭn

 Ơ aê mdrao, ya klei bi knăl msĕ leh anăn mdê hdrak ngă leh anăn êngoh bi ƀlĕ êrah? Mnuih ƀuôn sang brei mđing kơ ya klei bi knăl čiăng thâo ƀuh hnưm?

Aê mdrao Đỗ Hữu Thành: Klei msĕ plah wah klei ruă hdrak leh anăn êngoh bi ƀlĕ êrah jing hlăm wưng tal êlâo, jih dua klei ruă mâo dŭm klei bi knăl msĕ si êngoh hlơr, ruă kŏ, ruă hlăm klang kleh leh anăn êmăn êmik. Ƀiădah klei ruă hdrak khăng mâo mbĭt dŭm klei bi knăl hlăm êlan bi êwa msĕ si mtŭk, ruă kŏng đŏk, kbiă êa adŭng, bhañ; đa đa mâo klei ruă tian amâodah ƀlĕ ô̆, boh nik hŏng phung hđeh. Bi hŏng êngoh bi ƀlĕ êrah khăng ƀiă mâo klei bi knăl hlăm êlan bi êwa, ƀiădah mâo klei bi êdah kbiă êrah adŭng, kbiă êrah êgei mbah, bi kđuč êrah ti gŭ klĭt, ruă ti tiê, c̆iăng ƀlĕ ô̆ leh anăn amâo c̆iăng huă ƀơ̆ng. Êngoh hdrăk kreh bluh đĭ hŏng dŭm klei bi êdah ruă hlăm êlan bi êwa. Êngoh bi ƀlĕ êrah dưi ngă êngoh hlơr nanao mơ̆ng 2 truh kơ 7 hruê, ruă hlăm asei mlei ktang phĭt, mbĭt hŏng klei bi êdah kbiă êrah. Ƀiădah, mnuih ƀuôn sang amâo dưi knŏng čŏng ksiêm dlăng klei bi êdah čiăng čŏng pô mkă dlăng klei ruă.

Tơdah êngoh, mnuih ƀuôn sang kreh čŏng blei êa drao bi lưh hlơr, kháng sinh amâodah yua êa drao djuê ana. Si klei aê mdrao mtă čiăng ñĕ kơ klei amâo mâo jăk?

Aê mdrao Đỗ Hữu Thành: Klei ruă hdrak leh anăn êngoh bi ƀlĕ êrah kyua mơ̆ng kman vi-rút ngă snăn amâo mâo klei tŭ dưn mơ̆ng kháng sinh ôh hlăm bruă mdrao klei ruă anei. Mnuih ƀuôn sang amâo dưi čŏng pô yua kháng sinh ôh tơdah ka mâo klei mtă mơ̆ng aê mdrao. Tơdah yua êa drao bi lưh hlơr paracetamol, brei hluê ngă hnơ̆ng êa drao hluê si hnơ̆ng ktrŏ leh anăn wưng plah wah dŭm blư̆ mnăm, kreh mơ̆ng 4 truh kơ 6 mmông, čiăng đăm êgao hnơ̆ng ngă jhat kơ tiê. Ăt brei răng hŏng dŭm mta êa drao mơ̆ng djuê ana pô ka dưi ksiêm dlăng. Boh nik, tơdah đing mâo klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah, đăm yua ôh aspirin, ibuprofen leh anăn dŭm mta êa drao bi kdơ̆ng hŏng klei ruă amâo mâo mta steroid mkăn kyuadah ênưih ngă truh klei kbiă êrah, ngă truh klei ruă kjham, tăp năng truh kơ djiê.

Hŏng mnuih êngoh ka thâo bĭt phŭn agha, ya mta aê mdrao mtă klei brei ngă leh anăn ya klei bi knăl brei nao kơ sang êa drao mtam?

Aê mdrao Đỗ Hữu Thành: Mnuih êngoh brei ktuê dlăng hnơ̆ng hlơr asei mlei leh anăn dŭm klei bi knăl nao mbĭt, mdei msăn hlăm anôk êđăp, mnăm djăp êa, mđing kơ oresol bi lŭk djŏ si klei ktrâo lač. Dưi yua paracetamol djŏ hnơ̆ng tơdah êngoh hlơr êbeh 38.5 độ C. Tơdah mâo klei bi knăl amâo jăk, brei nao ti anôk mdrao mgŭn čiăng dưi ksiêm mkă leh anăn bi mklă mta phŭn. Amâo khŏng angĭn, mđao êgao hnơ̆ng amâo dah ba yua êa drao djuê ana amâo thâo bĭt phŭn agha. Dŭm klei bi knăl huĭ hyưt mâo êngoh hlơr nanao, bi êngoh hlơr, êmăn êmik, êmăn êmiêk lu, ruă hlăm tian ktang, ƀlĕ ô nanao, kbiă êrah adŭng, kbiă êrah êgei, ƀlĕ ô êrah, nao eh êrah. Hŏng phung hđeh, brei mđing kơ klei kdjăt kƀla amâo mâo thâo lŏ hdơr, bi kñhăk, bi hrut, amâo mâo c̆iăng huă ƀơ̆ng, amâo mâo c̆iăng mnăm êa. Tơdah mâo dŭm klei bi knăl anei, mnuih ruă brei nao kơ sang êa drao mtam, wăt tơdah êlâo kơnăn mâo mkă dlăng leh klei ruă êngoh bi ƀlĕ êrah hdjul lehanăn mdrao ti sang.

-Lac̆ jăk kơ aê mdrao!