Hluê si klei hưn mơ̆ng Anôk bruă ksiêm dlăng leh anăn gang mkhư̆ klei ruă tưp Mi hưn mthâo mlan 4/2025, hnơ̆ng ênoh hđeh mâo klei amao jăk kŏ dlô ti Mi đĭ leh truh 1/31 čô hđeh. Ênoh anei tuôm jing 1/10.000 hlăk thŭn 1970 leh anăn 1/150 hlăk thŭn 2000. Klei anei brei ƀuh hnơ̆ng đĭ lu êdi hlăm dŭm pluh thŭn giăm anei.

Ti Việt Nam, đăo tĭng mâo hlăm brô 1 êklăk čô mnuih mâo klei amâo jăk hlăm klei mĭn, bi knar hlăm brô 1% phung hđeh kkiêng. Thŭn 2024, Sang êa drao mdrao hđeh gưl dlông čih yap giăm 10.000 gưl čô hđeh nao ksiêm mkă kyua đing hđeh mâo klei amâo jăk hlăm klei mĭn. Ti Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư, grăp hruê Adŭ mdrao hđeh kluôm tŭ mă kah knar mơ̆ng 7-10 čô hđeh nao ksiêm mkă leh anăn mdrao mgŭn dŭm klei amâo jăk hlăm klei mĭn. Phung aê mdrao thơ̆ng kơ bruă lač klei amâo jăk amâo dôk ti klei amâo jăk hlăm klei mĭn ôh ƀiădah ti wưng hmao mdrao mgŭn, wưng yuôm bhăn jing êlâo kơ 3 thŭn, ƀiădah lu phung amĭ ama lŏ ba hđeh nao ksiêm mkă sui đei. Lu gŏ sang bi mĭn anak êmưt blŭ, hêñ amâo dah mâo knuih mdê, tơl truh kơ hđeh 4-5 thŭn bi êdah klă kơh mâo klei rŭng răng amâo jăk hlăm klei mĭn. Hlăk anăn, bruă hmao mdrao mgŭn jing dleh hĭn, boh tŭ dưn ƀiă leh anăn ênoh mdrao mgŭn đĭ lu.

Čih yap ti Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư brei ƀuh lu phung hđeh hriê mkă dlăng tơl truh 4/6 thŭn, tăp năng 9-12 thŭn. Hlăk anăn, dŭm klei bi êdah tal êlâo khăng mâo mơ̆ng 12-24 mlan. Msĕ hŏng H.T.C, 11 thŭn (Ƀuôn hgŭm Thành Nhất, čar Dak Lak), Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư jing anôk tal 3 ĕ C nao mdrao mgŭn leh anăn mdrao hlăm dŭm thŭn êgao, tăp năng mâo anôk amĭ C mdei bruă jih thŭn čiăng hrăm mbĭt hŏng phung nai hlăm bruă mdrao mgŭn kơ anak. Ayŏng H.T.L, ama ĕ H.T.C brei thâo:

Amâo mâo msĕ hŏng phung ƀĭng găp hlăm gưl thŭn, 6 thŭn C ăt ka thâo blŭ, amâo mâo mđing, êran hiu, hlăp lêñ nanao. Thŭn tal êlâo nao sang hră Nguyễn Đức cảnh arăng lŏ wĭt brei hră mơar.

Sa čô mkăn jing ĕ M.T.H (kkiêng thŭn 2022, ti să Hoà Phú, Dak Lak). Gŏ sang knŏng ƀuh klei amâo jăk êjai ĕ nao sang hră ti sang hră hđeh điêt, mâo nai mtô bi blŭ hrăm, mtô kơ gŏ sang ba ĕ kơ anôk bruă mdrao mgŭn ksiêm mkă. Ti sang hră nai lač ya klei ĕ amâo mâo bi mguôp, amâo mâo hlăp mbĭt hŏng phung găp, amâo thâo ƀơ̆ng huă, amâo thâo nao eh… Amĭ ĕ H yăl dliê:

Êjai dôk điêt knŏng blŭ mă dŭm boh blŭ điêt msĕ si ama, amĭ, miêu… tơdah mâo klei čiăng snăn ur ktang, hia, ƀơ̆ng mnơ̆ng ƀiădah ăt čŏng pô ngă dŭm klei čiăng kơ pô (čŏng pô ƀơ̆ng, čŏng pô nao sang tlô), knŏng nao sang hră amâo dah tuôm hŏng mnuih amâo thâo kral kâo kơh amâo bi mguôp. Gŏ sang mĭn anak êmưt blŭ, klei mĭn hlăm ênuk thŭn đuč.

Hluê si Aê mdrao Phan Thị Hồng Hạnh, Adŭ mdrao klei ruă phung hđeh, Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư, bruă hmao ƀuh leh anăn hmao mdrao mgŭn ti phung hđeh mâo klei ruă amâo jăk hlăm klei mĭn kŏ dlô ară anei dôk mâo lu klei dleh dlan. Tal êlâo jing klei thâo săng mơ̆ng mnuih ƀuôn sang, boh nik ti krĭng taih kbưi adôk kƀah. Lu phung amĭ ama khădah anak mâo leh klei bi knăl ƀiădah ai tiê amâo tŭ ư, mdei mdrao mgŭn čiăng dôk guôn. Tal 2 jing klei kƀah lăn ala leh anăn bruă mdrao mgŭn kƀah. Dŭm anôk bruă mdrao mgŭn knŭk kna lu jing knŏng mđing ti wăl krah, krĭng taih kbưi ƀiă snăk. Hdră mdrao klei ruă amâo jăk hlăm kŏ dlô brei mâo wưng sui, năng ai tĭng hŏng mlan, hŏng thŭn amâodah tăp năng mdrao nanao hlŏng truh kơ jih klei hdĭp. Lu gŏ sang pral nao jih anôk anei truh anôk dih čiăng mdrao ƀiădah amâo hluê ngă jih hdră mdrao. Mbĭt anăn, ênoh mdrao mgŭn lu, amâo djŏ grăp gŏ sang dưi mâo ôh klei găl čiăng kơ anak tui tiŏ wăt hdră mdrao.

Lač kơ wưng yuôm bhăn čiăng hmao mdrao mgŭn klei amâo mâo jăk hlăm kŏ dlô, aê mdrao Phan Thị Hồng Hạnh brei thâo:

Wưng hđeh ti gŭ 3 thŭn, jing wưng mdrao mgŭn yuôm bhăn. Wưng anei dlô hđeh đĭ kyar ktang snăk, dlô hđeh ka kjăp kyua anăn tơdah mdrao mgŭn leh anăn mtrŭt mđĭ srăng đru mkra mđĭ, bi mkŏ dŭm aruăt klei mĭn hŏng hdơ̆ng găp. Anei ăt jing wưng hđeh hriăm klei bi hmô, hriăm dŭm klei blŭ thâo săng, bi êdah leh anăn mơ̆ng anăn srăng đru kơ hđeh dưi mkra mđĭ klei bi blŭ hrăm, dŭm klei bi mjĕ êrô hlăm yang ƀuôn. Mơ̆ng dŭm klei mkra mđĭ anăn srăng đru kơ hđeh mđĭ klei thâo bi mguôp hŏng yang ƀuôn hĭn ăt msĕ mơh mdrao mgŭn hnưm srăng đru kơ hđeh bi hrŏ klei ngă bruă msĕ, ngă bruă msĕ leh anăn dŭm klei ngă čhuai êdei anăp.

Thâo ƀuh hnưm, hmao mdrao mgŭn djŏ hdră mbĭt hŏng klei hrăm mbĭt kjăp mơ̆ng gŏ sang, lu phung hđeh ăt dưi đĭ hriê kơ prŏng leh anăn ñŭ kma hŏng yang ƀuôn. Klei yuôm bhăn jing đăm lui hĕ ôh dŭm klei bi knăl điêt hĭn kyua đa đa, klei ksiêm dlăng, ba anak nao mdrao mgŭn hnưm mơ̆ng amĭ ama srăng pŏk sa êdei anăp jăk siam kơ anak.

Ơ ƀĭng dôk hmư̆! Klei ruă amâo mâo jăk hlăm kŏ dlô hlăk mâo klei đĭ lar, hmăi prŏng kơ klei suaih pral, ai tiê klei mĭn, klei thâo săng lehanăn klei thâo bi mguôp hŏng yang ƀuôn mơ̆ng phung hđeh. Čiăng đru kơ mnuih ƀuôn sang lehanăn ƀĭng găp drei thâo săng hĭn kơ klei ruă amâo mâo jăk hlăm kŏ dlô lehanăn mâo dŭm hdră ngă bruă klă sĭt čiăng bi hrŏ dŭm klei hmăi ñu ngă kơ phung hđeh, êpul čih klei mrâo mâo leh klei bi blŭ hrăm hŏng aê mdrao Phan Thị Hồng Hạnh, Anôk mdrao kơ phung hđeh, Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư, alum kơ ƀĭng găp drei hmư̆!

-Mơ̆ng kbiă hriê klei amâo mâo jăk hlăm klei mĭn mơ̆ng tian amĭ le hanăn mâo ya mta klei, ơ aê mdrao?

Aê mdrao Phan Thị Hồng Hạnh:

Ară anei, bruă mdrao mgŭn ka dưi thâo bĭt phŭn agha ngă truh klei amâo jăk hlăm klei mĭn phung hđeh. Dŭm mta phŭn huĭ srăng ngă truh klei rŭng răng klei mĭn mơ̆ng phung hđeh jing klei bi mguôp plah wah mta phŭn mâo mơ̆ng tian amĭ (gen) mguôp hŏng dŭm mta phŭn mơ̆ng wăl hdĭp mda. Hluê si klei ksiêm duah, dŭm  hlâo anak ƀă kmar sa êrah msĕ si sa čô hđeh mâo snăn hđeh tal dua ăt mâo mơh. Amâo mâo sa gen klă klơ̆ng ôh bi klă klei amâo jăk hlăm klei mĭn mơ̆ng phung hđeh ƀiădah jing klei bi mguôp dŭm gen mơ̆ng hlăm brô êbeh 100 gen mdê mdê hlăm grăp čô hđeh. Mâo dŭm phung hđeh mâo mta gen mơ̆ng ama amâodah amĭ jing hđeh mâo dŭm klei ênưih mâo klei ruă hĭn amâodah mâo klei hŭi hyưt hĭn, tơdah tuôm hŏng wăl anôk mâo lu mta klei găl srăng đĭ lar klei ruă amâo jăk hlăm klei mĭn kjham. Êngao anăn, thŭn mơ̆ng amĭ ama khua đei amâodah mda đei; amĭ mâo dŭm klei ruă hlăm wưng ba tian (klei ruă djŏ kman, klei ruă tưp msĕ si rubella), djŏ tuôm hŏng dŭm mta êa drao mâo mta ruă amâodah hđeh kkiêng mda.

Klei amâo mâo jăk hlăm klei mĭn mâo 4 mta:

Klei amâo mâo jăk hlăm klei mĭn (hđeh mâo klei bi êdah mơ̆ng hnưm leh anăn amâo đei thâo blŭ hrăm, klei ngă bruă hlue si jar klă mngač); klei ruă Asperger (klei amâo mâo jăk hlăm klei mĭn kjham hĭn) phung hđeh anei mâo klei blŭ hrăm, klei thâo mĭn kdlưn hĭn kơ phung hđeh mkăn ƀiădah kƀah hlăm klei yua klei blŭ hrăm čiăng blŭ hrăm, dŭm klei ngă ênưih thâo ƀuh, ktrŏ; klei amâo mâo jăk hlăm klei mĭn đĭ lar (hđeh mâo dŭm klei bi êdah mơ̆ng hđeh amâo mâo jăk hlăm klei mĭn ƀiădah ka djăp ôh dŭm hnơ̆ng čuăn čiăng bi mklă; klei amâo mâo jăk hlăm klei mĭn lŏ wĭt (hđeh dưi mâo dŭm hnơ̆ng čuăn đĭ kyar msĕ si aguah tlam mơ̆ng 12/30 mlan ƀiădah leh wưng anei hđeh luč ƀrư̆ ƀrư̆ dŭm klei thâo mâo leh êlâo anăn).

- Aê mdrao dưi mơ̆ brei thâo dŭm klei bi knăl ƀrư̆ ƀrư̆ c̆iăng thâo kral hđeh mâo klei ruă amâo jăk hlăm klei mĭn leh anăn ya mta klei bi knăl ênưih mâo phung amĭ ama lui hĕ?

Aê mdrao Phan Thị Hồng Hạnh:  Dŭm klei bi knăl phung hđeh mâo klei ruă amâo mâo jăk hlăm klei mĭn kreh mâo: Phung hđeh dưi bi êdah klei amâo mâo jăk mơ̆ng 12-18 mlan, kƀĭn ti tlâo êpul phŭn:

-Bi blŭ hrăm: hđeh êmưt thâo săng klei blŭ, amâo mâo wĭt lač tơdah iêo anăn pô.

-Klei blŭ: 12 mlan ka thâo blŭ, 16 mlan ka thâo blŭ boh blŭ, 24 mlan ka thâo blŭ dua boh blŭ.

-Klei ngă: khăp hlăp hjăn, lŏ wĭt klei ngă, dleh mlih klei mđing.

Êngao anăn, hđeh mâo klei bi êdah msĕ si amâo yua kngan thâo ktrâo, thâo iêo.

Dăp mnơ̆ng dhơ̆ng hluê êlan dlông, hlăp sa klei hlăp lŏ wĭt ngă nanao. Mđing kơ sa kdrêč điêt mơ̆ng mnơ̆ng hlăp. Dŭm čô hđeh êmưt đĭ kyar kơ klei mjuăt asei mlei. Amâo đei khăp ôh kơ klei hlăp mbul, bi mjĕ mjuk.

Klei bi knăl mâo phung amĭ ama ênưih lui hĕ jing kơ dŭm êpul klei ngă bruă leh anăn klei hlăp. Sitôhmô hđeh mâo klei čiăng dưm mnơ̆ng ti anôk snăn hđeh kreh dưm sa anôk anăn, phung amĭ ama mĭndah anak doh siam. Anak mđing leh anăn dưi hlăp sa mta mnơ̆ng hlăp sui snăk, knŏng hlăp hŏng sa mta mnơ̆ng hlăp anăn năng ai dŭm mmông amâodah jih hruê phung amĭ ama mĭndah anak pô jăk leh anăn gĭr hlăp hŏng sa mta mnơ̆ng hlăp.

Klei amâo mâo jăk nao mbĭt hŏng klei amâo mâo jăk hlăm ai tiê klei mĭn, kreh tuôm jing klei amâo mâo thâo mđing, dŭm klei amâo mâo jăk hlăm klei ngă bruă, dŭm klei amâo mâo jăk hlăm klei thâo ƀuh, klei amâo mâo jăk hlăm klei pĭt đih, dŭm klei amâo mâo jăk nao mbĭt lŏ mâo msĕ si klei ruă bi knhăk, klei amâo mâo jăk hlăm klei thâo mĭn, klei amâo mâo jăk hlăm klei huă ƀơ̆ng.

-Si klei hmăi mơ̆ng klei ruă anei hŏng phung hđeh, leh anăn mâo mơ̆ hdră mdrao mgŭn hnưm mâo klei tŭ dưn, ơ aê mdrao?

Aê mdrao Phan Thị Hồng Hạnh:

Klei ruă amâo mâo jăk hlăm klei mĭn phung hđeh mâo klei hmăi lu snăk kơ klei đĭ hriê kơ prŏng hlăm ai tiê klei mĭn leh anăn asei mlei phung hđeh. Sa čô hđeh kƀah klei blŭ, kƀah klei thâo bi blŭ hrăm srăng dleh dlan êdi hlăm klei blŭ hrăm, bi mjĕ mjuk leh anăn krơ̆ng kjăp dŭm klei bi mjĕ hlăm yang ƀuôn, ngă truh kơ hđeh ênưih kpăk đuôm, jing knŏng hlăp hjăn, amâo mâo ƀĭng găp leh anăn jing mdê êdi mkă hŏng phung ƀĭng găp anăn ênưih mâo phung ƀĭng găp mplư mplêč amâo dah đa đa mâo đa đa phung hđeh ngă klei bi čăm biêng hlăm sang hră amâo dah klei ngă amâo mâo jăk hlăm ai tiê klei mĭn ngă kơ hđeh ƀrư̆ hruê ƀrư̆ kpăk đuôm hĭn leh anăn năng ai mâo dŭm klei huĭ hyưt hlăm ai tiê klei mĭn. Hmaĭ kơ asei mlei, hđeh dưi mâo lu mta klei msĕ si lŏ wĭt ngă, klei ngă msĕ, mbĭt hŏng dŭm klei amâo mâo jăk kơ ală mta, hmaĭ kơ klei đĭ hriê kơ prŏng mơ̆ng hđeh ăt msĕ mơh êdei anăp hđeh dưi bi êdah dŭm klei ngă bi êka asei mlei pô amâodah ngă bi êka, bi êka mnuih mkăn.

Dŭm hdră msir pral amâo dah ba yua msĕ si hdră msir pral klei ngă bruă ba yua, sitôhmô tơdah mtô kơ hđeh sa klei thâo mrâo, hđeh ka thâo kpư̆ mgei snăn pô bi hmô leh anăn pô đru, truh kơ hđeh dưi ngă klei kpư̆ mgei srăng mđĭ ai bi mni kơ hđeh amâo dah mđup brei kơ anak sa mta mnơ̆ng hlăp lêñ, hđeh srăng mâo klei lŏ ngă dŭm klei hđeh dưi mđĭ ai, dưi bi mni. Hdră mđĭ hĭn dŭm klei hlăp lêñ bi mjĕ mjuk čiăng mkra mđĭ klei blŭ tlao, mkra mđĭ klei thâo hlăp lêñ, mkra mđĭ dŭm klei thâo hlăm klei mjĕ mjuk yang ƀuôn kơ hđeh. Hdră đru kčĕ, mkŏ mjing kơ anak sa hdră grăp hruê msĕ si mmông huă ƀơ̆ng, mmông pĭt, mmông dôk dơ̆ng ƀơ̆ng huă, amâodah anôk hriăm hră leh anăn bi mguôp đru hŏng rup.

-Dưi mơ̆ Aê mdrao brei thâo hdră gang mkhư̆ dŭm klei amâo jăk hlăm klei mĭn?

Aê mdrao Phan Thị Hồng Hạnh: Ară anei, ka mâo ôh hdră gang mkhư̆ klei rŭng răng ai tiê klei mĭn ƀiădah dưi bi hrŏ dŭm mta phŭn huĭ hyưt msĕ si ksiêm mkă dlăng klei suaih pral leh anăn tlŏ mgang djăp ênŭm êlâo kơ ba tian. Thŭn kkiêng anak brei mơ̆ng 18 - 35 thŭn, ñĕ kơ hnưm amâo dah hnui đei .

Mkă dlăng hlăk êjai ba tian grăp gưl, c̆iăng bi hrŏ klei kkiêng amâo djăp mlan, boh nik kkiêng mda êlâo kơ 26 hruê kăm ăt ngă bi hrŏ mơh mta klei huĭ hyưt. Mbĭt anăn, dlăng kriê mnơ̆ng ƀơ̆ng tŭ jăk hlăm wưng ba tian leh anăn leh kkiêng. Boh nik, tơdah hđeh mrâo kkiêng brei pioh lu mmông c̆iăng mđing dlăng, bi mjĕ mjuk leh anăn dlăng kriê hđeh, bi hrŏ klei brei hđeh dlăng dŭm kdrăp ti vi, đĭng blŭ leh anăn dŭm kdrăp điện tử.

Tơdah ƀuh hđeh mâo dŭm klei bi knăl hnưm brei ba nao ti dŭm anôk mdrao mgŭn čiăng ksiêm mkă dlăng leh anăn mdrao mgŭn. Ti anei, aê mdrao mkă dlăng ngă dŭm klei ksiêm mkă dlăng, ba mdah dŭm klei bi mklă ăt msĕ mơh dŭm hdră êlan mdrao mgŭn kơ hđeh. Amĭ ama brei dưi hŏng dŭm klei gun kpăk hlăm ai tiê klei mĭn, tŭ ư leh anăn hrăm mbĭt hŏng anak. Ba anak nao ti anôk mdrao mgŭn čiăng kơ anak dưi nao hgŭm hŏng dŭm hdră êlan mdrao mgŭn, mdrao mgŭn hŏng klei hnưm hĭn.