Nguyễn Thị Huệ ti ƀuôn hgŭm Thành Nhất, čar Daklak mâo anak dôk hriăm ti sang hră hđeh điêt hlăm alŭ wăl. Truh tlam nao drông anak, ñu ƀuh anak kbiă lu eh ală  hĭn hŏng yăng đar, mĭn dah knŏng djŏ bruih. Ƀiădah truh aguah hrue êdei, ală anak kbiă eh ală lu hĭn, dua pŭk ală hlŏng djip, lehanăn amâo thâo lŏ mblang.  Huệ lač:

“Anak điêt sang kâo kgŭ aguah ƀuh dua pŭk ală hlŏng djip jih, amâo lŏ thâo mblang ală ôh. Đing ruă ală, kyua êlâo anăn mâo leh mnuih hlăm sang ruă ală, lehanăn brei mdei kơ sang amâo mâo nao sang hră ôh. Kâo đing ĕ điêt tưp hlăm sang hră. Kâo atăt nao mkă dlăng ti sang êa drao mdrao ală, mâo aê mdrao mtă mtăn mñah êa drao ală truh 7 hrue. Mdjah ală truh hrue tal 4 ƀuh anak hdjul hĭn leh.”

Hlăm kdrêč kô̆ asăr ală jing anôk kreh djŏ hŏng tač êngao ênưih truh kơ ruă ală. Bi mđuč êka hlăm kdrêč anei jing klei bi mđuič ruă hlăm klĭt hri nah êngao asăr ală. Tơdah aruăt êrah điêt hlăm kdrêč kô̆ asăr ală anei mâo klei ruă, jing ênưih êdah hĭn, ngă kơ asăr ală hrah huč kreh ƀuh. Tui si klei hâo mdah mơ̆ng anôk bruă mkă dlăng mdrao mgŭn. Sang êa drao ală čar Daklak, klei ruă hlăm kdrêč kô̆ asăr ală jing sa mta klei ruă kreh mâo hŏng ală, tơdah adiê bi mlih, adiê amâo mâo jăk.

 Klei ruă kdrêč kô̆ asăr ală ênưih mâo hŏng jih jang gưl thŭn, mơ̆ng hđeh điêt kgŭ 28 hrue, hlŏng truh kơ mnuih khua thŭn. Tui si phung aê mdrao truăn kơ bruă mdrao ală, phung hđeh dôk hriăm sang hră hđeh điêt mơ̆ng  2 – 5 thŭn ênưih snăk tưp klei ruă anei mơ̆ng găp hlăm adŭ, kyua yua mbĭt mnơ̆ng hlăp, amâodah mnăm kčok êa mbĭt… tal dua, phung hđeh mâo klei mưng amâo mâo jăk anăn jing kreh mñir ală, mñir adŭng, kreh mlim kđiêng kngan… êjai anăn asei diñu ka thâo bi mdoh ôh. Tơdah hlăm adŭ hriăm mbĭt mâo hĕ hđeh ruă ală, tơdah amâo mâo mtam ôh hdră bi ktlah, ênưih mtam yơh bi mtưp kơ hđeh mkăn.

Klei ruă ală anei ênưih mdrao, ƀiădah mâo đa đa amĭ ama kƀah klei thâo săng, kreh nao blei mă êa drao hjăn, amâodah mdrao hlue knhuah đưm snăn ngă kơ klei ruă ală nao kơ kjham hĭn. Tui si aê mdrao Tạ Thị Vân Anh, K’iăng khua anôk bruă mkă dlăng lehanăn mdrao mgŭn, sang êa drao ală čar Daklak klei ngă msĕ snăn jing huĭ hyưt snăk, ênưih ngă kơ ală hđeh mgi dih amâo mâo mngač ôh. Aê mdrao Tạ Thị Vân Anh lač:

Lu mnuih čŏng blei mă êa drao mâo mta Corticoid, boh nik hlăm êa drao mâo Dexamethasone, sa hlăm dŭm mta kreh ngă kơ klei mđuič êka klĭt êngao asăr ală, kơ êdei dih srăng jing klei ruă Glaucoma (kreh pia jing mnga tak) amâodah drei lŏ pia êkăl anak ală. Dŭm hdră kreh mdrao hlue knhuah djuê ana msĕ si ăp hla ana hluăt mrai, hla êhăng, amâodah mdjah êa ksâo amĭ hlăm ală… jing jih jang bruă ngă huĭ hyưt snăk hŏng ală. Jih jang mnơ̆ng anăn jing anôk ênưih kman dôk, lehanăn ngă bi mđuič bi ktăl, ngă bŏk ală hđeh, amâodah kman ngă kjham hĭn.”

Klei ruă kdrêč kô̆ asăr ală jing klei ruă ênưih tưp snăk, snăn mâo hdră răng snei:

- Tưp hlăm êlan bi êwa tơdah dôk jĕ hŏng mnuih ruă, amâodah tưp mơ̆ng klei kčăi êa adŭng, êa bah, thâodah djă kngan mbĭt.

- Djŏ rueh hlăm dŭm mta mnơ̆ng mâo leh kman gam, msĕ si boh kpăt ƀăng bhă, mnơ̆ng hlăp…

 - Yua mnơ̆ng yua mbĭt hŏng mnuih ruă, msĕ si čhiăm sut ƀô̆, anal kŏ, kčok mnăm êa…

- Yua êa mbĭt msĕ si ênao, pin êa, brŏng luê êa lu mnuih.

- Klei mưng amâo mâo jăk kreh mñir ală, mñir adŭng, lehanăn mlim kngan… ăt ênưih ba kman mŭt hlăm asei mlei.

Tui si phung aê mdrao phung truăn bruă mdrao ală, tơdah pral thâo kral klei ruă lehanăn mdrao mtam djŏ hdră, knŏng êdei mơ̆ng 7-10 hrue klei ruă srăng hlao yơh, mklăk hŏng lĕ tơdah mdrao amâo mâo djŏ, boh nik mdrao hĕ hŏng êa drao mâo mta Corticoid snăn klei ruă kjham hĭn, msĕ si ŭr ală, đung êrah asăr ală, bi mđuič truh kơ anak ală, tơdah hlao mơh ngă jhat kơ anak ală, hmăi amâo mâo kơ klei ală amâo lŏ jăk mngač ôh. Phung aê mdrao mtă: Tơdah, kyuadah hdră anei knŏng ba klei lŏ kjham kơ klei ruă hĭn. Bi tơdah sang pưk pô kbưi hŏng sang êa drao, dưi yua êa hra pia Nacl 0,9% mdjah hlăm ală hlăm 1,2 hrue tal êlâo, lehanăn nao băng kơ sang êa drao mtam knư̆ hnưm hĭn knư̆ jăk. Êjai dôk mdrao brei hđeh yua čhiăm sut ƀô̆ hjăn, lehanăn mnơ̆ng yua mkăn hjăn.

-  Ơ aê mdrao! Akâo ih brei thâo mta phŭn mâo klei ruă ală hrah?

Aê mdrao Tạ Thị Vân Anh: “Mta phŭn mâo klei ruă ală hrah anăn jing:

- Tal sa jing kyua Virus, anei jing mta phŭn mrô sa, truh 80%, lu jing kyua virus Adenovirus. Mta kman anei lar pral hluê êlan bi êwa amâo dah bi tuôm hŏng êa ală mnuih ruă.

- Mta phŭn tal dua jing kyua kman. Kreh ngă lu eh ală lehanăn bi ênah.

- Mta phŭn tal tlâo jing kyua dị ứng. Ală kreh mâo klei amâo jăk tơdah djŏ ƀhŭl, mlâo mnơ̆ng rông, kreh mâo ti dua ală mtam lehanăn kreh ktăl lu ti ală.

Mta phŭn knhal tuič jing kyua djŏ hóa chất, ƀhŭl amâo dah mâo mnơ̆ng mŭt hlăm ală.

- Klei ruă anei kreh mâo ti ya wưng hlăm thŭn lehanăn mâo ya klei bi êdah phŭn, ơ aê mdrao?

Aê mdrao Tạ Thị Vân Anh: “Klei ruă anei kreh mâo dăl hlăm jih thŭn, ƀiădah kreh mâo lu hlăm wưng bi mlih yan, mơ̆ng bhang nao kơ yan hla luh (wưng akŏ thŭn hriăm mrâo” amâo dah mơ̆ng yan mnga nao kơ yan bhang. Anei jing mmông adiê đĭ hơăp lu, asei mlei ênưih djŏ kman lehanăn mmông kman đĭ lar pral mơh.

Klei bi êdah phŭn anăn jing: Hrah ti ală amâo dah hrah mda. Msĕ si mâo mnơ̆ng đuôm, mâo čuah hlăm ală. Kbiă êa ală, mâo lu eh ală, tơdah êa ală ăt kô̆ năng ai djŏ virus, bi êa ală kñĭ năng ai djŏ kman, mbĭt hŏng bŏk ală, kgŭ aguah dleh mblang ală kyua mâo lu eh ală đuôm.

- Klei ruă ală hrah ti phung hđeh mâo klei bi knăl amâo mâo jăk mdê mơ̆ hŏng mnuih prŏng?

Aê mdrao Tạ Thị Vân Anh: “Dŭm klei bi êdah mơ̆ng klei ruă anei ti phung hđeh gơ̆ êdah klă hĭn mkă hŏng mnuih prŏng kyua ai bi kdơ̆ng hŏng klei ruă mơ̆ng phung hđeh adôk awăt lehanăn klei thâo bi mdoh mơ̆ng phung hđeh dôk kƀah mơh. Êngao ruă ală, phung hđeh kreh mâo klei êngoh, ruă kŏng đŏk. Kyua hđeh kreh mñĭr ală snăn srăng ngă kơ klei ruă anei đĭ ktrŏ hĭn.

Kơ klei truh amâo jăk snăn tơdah amâo mdrao djŏ hdră, phung hđeh srăng tlă anăp hŏng klei truh kjham hĭn mkă hŏng mnuih prŏng msĕ si:

- Virus srăng mŭt hlăm asăr ală, ngă kơ ală dlăng amâo lŏ mngač, ngă êka asăr ală lehanăn mâo gru.

- Tal dua jing srăng mjing sa klĭt êpih kô̆ ti ală, tơdah mâo klei anei brei nao kơ anôk bruă mdrao mgŭn lôk hĕ klĭt êpih anei čiăng kơ êa drao dưi mŭt kma.

- Si klei ih čiăng mtă kơ amĭ ama čiăng bi hrŏ klei ruă ală hrah, boh nik phung hđeh điêt, nao sang hră ênưih djŏ klei ruă anei?

Aê mdrao Tạ Thị Vân Anh: “Bruă dlăng kriê hđeh ti sang, boh nik phung hđeh điete, brei amĭ ama mđing snei:

-         Bi mdoh kiê kngan: Bi mưng hđeh nao kngan nanao grăp hruê hŏng kƀu. Anei jing hdră gang mkhư̆ klei ruă anei jăk hĭn.

-         Tal dua amâo yua mbĭt čhiăm, anal kŏ, hmăm pač ƀô̆ mta hđeh yua mdê mơh, rao mdoh lehanăn ƀhŭ nanao hŏng mđiă grăp hruê

-         Bi hrŏ klei mñir ală, amâo brei hđeh sô̆ kngan ti ƀô̆ mta, adŭng, ƀăng êgei

-         Bi ktlah êjai: Tơdah hđeh mâo klei ruă, brei mdei sang hră mơ̆ng 7 – 10 hruê čiăng rơ̆ng klei suaih pral kơ phung hđeh, bi hrŏ klei tưp kơ ƀĭng găp mkăn.

-         Knhal tuič bi mdoh wăl hdĭp djiêu gah, rao bi mdoh mnơ̆ng hlăp lehanăn anôk phung hđeh djă, hlăp lêñ.

-  Lač jăk kơ ih lu…!