Ti Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă bŏk, brŭ, Sang êa drao prŏng krĭng lăn dap kngư, phung ruă bŏk brŭ nao dŏng mdrao hlăk klei ruă mâo hnui leh, ktŭng ba lu klei truh amâo jăk, hmăi huĭ hyưt truh kơ dŭm anôk mkăn hlăm asei mlei lehanăn ruă lu anôk hlăm hlăm asei mlei. Mâo dŭm čô leh mâo klei ruă bŏk ti ksâo, čŏng mdrao hluê knhuah djuê ana msĕ si: Tlŏ, ăp hla kyâo čiăng kơ anôk bŏk pê, ngă kơ klei ruă lŏ đĭ kjham hĭn, ngă lu klei dleh dlan kơ hdră mdrao mgŭn.

Msĕ si pô ruă H’Bliak Niê, 54 thŭn, ti să Êa Knuêč, čar Dak Lak jing sa klei bi hmô. Mơ̆ng sui, H’Bliak mâo klei ruă ti đah da, kreh ruă tơdah mă bruă ktrŏ ƀiădah ală nao sang êa drao snăn ñu bi kdung nanao hdră nao ksiêm mkă dlăng, mdrao mgŭn. Leh ñu ƀuh bŏk ti ksâo, ruă, jơ̆ng kăn truh êbat, gŏ sang ñu nao ba mdrao ti sang êa drao prŏng krĭng Lăn dap kngư . Leh ksiêm mkă dlăng, aê mdrao hưn ñu mâo klei ruă bŏk brŭ ksâo, truh wưng tal 3, klei ruă nao mŭt truh hlăm klang. Y Ngơi Ayŭn, mtâo êkei H’Bliak Niê brei thâo:

 “Ti sang amĭ kâo ruă jơ̆ng, amâo dưi êbat. Hriê sang êa drao ksiêm dlăng aê mdrao lač ñu mâo klei ruă bŏk brŭ ksâo wưng tal 3, hmăi truh kơ klang. Kyua gŏ sang kaoa knap mơh, ba ti sang êa drao hnui đei, ngă kơ klei ruă đĭ kơ kjham leh”.

Msĕ si Nai Hker, 48 thŭn, ti să Êa Hleo, čar Dak Lak. Leh mâo klei ruă bŏk ti ksâo, ñu amâo nao ti sang êa drao ksiêm dlăng ƀiădah hmư̆ klei phung mduôn hlăm buôn, pĕ mnga teihung wĭt tlê lehanăn ăp hla kyâo ti ksâo hŏng klei čang hmăng “Bi pê anôk bŏk”. Leh sa wưng bhiâo, anôk bŏk amâo pê ƀiădah lŏ đĭ prŏng hĭn, êka, bi ênah. Nao truh ti sang êa drao prŏng krĭng lăn dap kngư ksiêm dlăng, phung aê mdrao lač djŏ klei ruă bŏk brŭ ksâo, ară anei dôk đĭ lar mbĭt anăn anôk ăp ala mâo klei bi ênah. Y Đức Êban, ung Nai Hker brei thâo:

 “Leh mô̆ kâo mâo klei ruă bŏk anei, gŏ sang kâo mĭndah gŏ bŏk snăn đuič amâo duah mĭn snei sdih snăn nao pĕ mnga teihung wĭt ăp. Leh ăp gơ̆ bŏk prŏng hĭn, êka. Mmông anei hmei lŏ nao ti sang êa drao ksiêm dlăng thâo djŏ klei ruă bŏk brŭ wưng tal 3 leh. Ară anei mô̆ koa xạ trị 7 blư̆ leh, dưi ksiêm dlăng klei suaih pral ti sang êa drao”.

Hluê si Aê mdrao thơ̆ng adŭ mdrao II Bùi Quốc Hương – Kơiăng khua Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă bŏk, brŭ, Snag êa drao prŏng krĭng lăn dap kngư, amâo mâo msĕ hŏng dŭm klei ruă mkăn jing kreh mâo klei bi êdah mơ̆ng êlâo, klei ruă bŏk brŭ mâo hŏng klei hgăm. Ti wưng hnưm, anôk bŏk gơ̆ điêt amâo ruă ôh, kyua anăn mâo lu mnuih amâo mđing. Anei jing mta phŭn, ya ngă lu mnuih hmao ƀuh klei ruă truh leh ti wưng 3, wưng 4 amâo dah anôk bŏk prŏng, đĭ lar, hmăi truh kơ klang, ksŏ, tiê, dlô… ngă kơ mnuih ruă awăt, tih hroh knăng, êmăn êmik, amâo čiăng huă ƀơ̆ng, toh ai bi kdơ̆ng hŏng klei ruă. Aê mdrao Bùi Quốc Hương brei thâo:

 “Tơdah ruă bŏk brŭ ksâo nao mdrao hnưm, sang êa drao srăng mâo hdră ksiêm dlăng tal êlâo, mă rup, siêu âm, mă rup MRI lehanăn dưi ksiêm mkă dlăng mơ̆ng phung thơ̆ng kơ hdră mdrao. Khă snăn, tơdah dôk ti sang duah ăp hla kyâo srăng ngă êka, bi ênah, lŏ bŏk prŏng, hmăi truh kơ lu anôk mkăn hlăm asei mlei, mmông anei amâo thâo lŏ mdrao ôh. Klei ruă bŏk brŭ ksâo tơdah mdrao amâo djŏ srăng hmăi kjham snăk. Bi tơdah pral hmao ƀuh, srăng dưi mdrao hlao. Mâo mnuih mă bruă ti sang êa drao prŏng krĭng lăn dap kngư mdrao klei ruă bŏk brŭ ksâo mơ̆ng thŭn 1989 truh kơ ară anei, ñu dưi mdrao hlao leh, ară anei wĭt mă bruă msĕ aguah tlam.

Leh mŭt hlăm wưng hnui, hdră dŏng mdrao amâo djŏ knŏng dleh ƀiădah lŏ ngă luič liê lu prăk kăk lehanăn hmăi truh kơ klei hdĭp. Sa mta klei huĭ hyưt mơ̆ng klei ruă bŏk brŭ ksâo jing klei dleh dưi ksiêm dlăng, lu phung mniê ruă khădah amâo mâo ya klei bi êdah. Klei anei mđrĭng hŏng bruă grăp čô huĭ srăng mâo klei ruă anei. Amâo djŏ knŏng dleh hmao thâo klei ruă ti wưng hnưm, klei ruă bŏk brŭ ksâo ăt maoa lu mta. Mâo anôk bŏk ñu đĭ prŏng êmưt hlăm lu thŭn bi mâo pô ñu đĭ pral knŏng hlăm wưng bhiâ. Klei anei ngă kơ hdră mdrao amâo mâo “msĕ” ôh kơ mnuih ruă. Kyua anăn, yuôm bhăn hĭn jing phung mniê brei nao ksiêm mkă dlăng klei suaih pral grăp gưl, ksiêm dlăng klei bŏk brŭ ksâo. Hnưm hmao ƀuh lehanăn ksiêm dlăng kjăp klei ruă srăng đru kơ amai adei răng mgang kjăp klei suaih pral, rơ̆ng hnơ̆ng tŭ jăk klei hdĭp./.

Dŭm klei bi knăl leh anăn hdră gang mkhư̆ klei ruă brŭ ksâo

Klei ruă brŭ jing klei ruă mâo lu leh anăn ngă truh kơ djiê mrô sa hlăm phung mniê kluôm ala. Ñu amâo djŏ knŏng hmăi kjham kơ klei suaih pral asei mlei ôh ƀiădah lŏ hmăi ktang kơ klei mĭn leh anăn hnơ̆ng jăk klei hdĭp phung mniê. Čiăng thâo săng klă hĭn kơ klei ruă brŭ, hdră mdrao mgŭn leh anăn hdră gang mkhư̆ klei ruă, êpul čih klei mrâo kơ kdrêč mâo klei êmuh aê mdrao CKII Bùi Quốc Hương - K’iăng Khua klam bruă Anôk bruă mdrao kơ klei ruă brŭ, bŏk biăm, Sang êa drao prŏng krĭng Lăn Dap Kngư:

 -Ơ Aê mdrao, si ngă boh sĭt klei ruă brŭ ksâo ară anei leh anăn ya phŭn agha ngă truh klei ruă anei?

Aê mdrao CKII Bùi Quốc Hương: Ti Việt Nam ăt msĕ mơh tar rŏng lăn, hluê si klei tĭng mkă giăm anei hĭn, klei ruă brŭ ksâo ăt jing klei ruă mâo mnuih djŏ lu hĭn. Kah knar  sa thŭn mâo hlăm brô 2,2 êklăk čô. Việt Nam ăt ba anăp ênoh mâo klei ruă brŭ ksâo hlăm phung mniê. Grăp thŭn mâo hlăm brô 24 - 25.000 čô ruă mrâo, ka yap ôh ênoh bi kƀĭn. Hnơ̆ng djiê kyua klei ruă anei jing hlăm brô 10.000 čô, mâo 8 -9%. Klei ruă brŭ ksâo jing sa hlăm dŭm klei ruă brŭ mâo Êpul bruă mdrao mgŭn tar rŏng lăn hŏng phung kreh knhâo ksiêm duah lu sơnăk, truh kơ ară anei mâo lu kdrăp čiăng hmao ƀuh hnưm leh anăn mdrao hlao klei ruă brŭ ksâo.

Klei ruă brŭ ksâo leh anăn klei ruă brŭ mâo phŭn agha ka klă nik ôh, ƀiădah mâo dŭm mta đru ngă truh klei ruă brŭ ksâo. Tal 1 jing klei dôk dơ̆ng ƀơ̆ng huă, ƀiă mjuăt asei mlei, ƀơ̆ng lu prăi, mniê asei êmŏng, djŭt hăt, mnăm kpiê. Êngao kơnăn, mâo lu phung mâo klei ruă kyua dôk ung hnui, kkiêng anak hnui, amâo mâo brei anak mam. Đa đa phung mâo klei ruă kyua mta mâo mơ̆ng tian amĭ. Anăn yơh dŭm klei găl kơ klei ruă. Bi phŭn agha klă klơ̆ng ka klă ôh.

- Si ngă srăng ngă čiăng hmao ƀuh hnưm klei ruă anei ơ Aê mdrao?

Aê mdrao CKII Bùi Quốc Hương: Klei ruă brŭ ksâo jing sa mta klei ruă dưi gang mkhư̆, ksiêm dlăng leh anăn mdrao mgŭn, êjai mâo klei amâo jăk hlăm asei mlei pô msĕ si mâo anôk bŏk êlâo dih amâo tuôm mâo, ară anei mâo srăng nao mkă dlăng mtam. Amâo duah čŏng mdrao leh anăn amâodưi nao kơ mjâo tlŏ hŏng êrŭm. Boh nik klei ruă anei kreh djŏ tuôm hŏng klei ruă mniê, grăp thŭn phung mniê leh gưl jhat mơiêng, hlăm brô 7 - 10 hruê ksâo êjin, mmông anăn phung mniê čŏng dlăng mă pô. Tơdah ƀuh anôk bŏk, kuôp ksâo klŭn, klĭt kuôp ksâo mdê, kbiă êa hiêng srăng nao mtam ti anôk bruă mdrao mgŭn, ngă klei mkă dlăng čiăng êdi. Nao anôk mdrao mgŭn djăp kdrăp yua čiăng dưn hmao ƀuh mdrao klei ruă jăk hĭn.

Čiăng hmao ƀuh hnưm klei ruă anei mâo 3 klei mtă: Tal 1 jing čŏng dlăng ksâo pô. Tal dua jing mkă dlăng grăp thŭn. Mâo 2 hdră jing mă rup XQuang leh anăn mâo đa đa ksiêm dlăng hŏng mă rup MRI, mkă dlăng ƀiă êdi sa thŭn sa blư̆ brei đru hmao ƀuh hnưm klei ruă.

Êjai klei ruă truh kơ wưng hnui knŏng dlăng kriê đru, mdrao klei ruă đuč amâdưi mdrao hlao ôh. Hlăm klei ruă brŭ ksâo, arăng ăt mdrao mgŭn hnưm jing mdrao sa anôk, ti krĭng, mdrao kbưi jing klei ruă tưp anôk mkăn. Sa anok dưi mbraih, xạ trị. Bi mdrao kbưi knŏng mnăm êa drao leh anăn bi hrŏ klei ruă asei mlei.

Čiăng gang mkhư̆ klei ruă brŭ ksâo, amâo brei asei êmŏng đei ôh, ƀơ̆ng ƀiă mta prăi, mniê amâo mâo djŭp hăt, mnăm kpiê leh anăn mjuăt ktang asei mlei pô, amâo mâo dôk ung hnui, brei anak mam leh kkiêng. Êlâo dih klei ruă kreh tuôm hŏng phung khua thŭn, phung mơ̆ng 40 - 50 thŭn kơh kreh mâo klei riă. Kyuanăn, Êpul hgŭm mdrao klei bruă brŭ tar rŏng lăn mtă kơ phung mniê mơ̆ng 40 thŭn kơ dlông čiăng ksiêm dlăng klei suaih pral grăp tuôr.

-Lač jăk kơ ih lu.