Hluê si Phŭn bruă mdrao mgŭn, Việt Nam dôk hlăm êpul dŭm ala čar mâo ênoh mnuih ruă êbuh đih lu êdi krĭng Ngŏ Dhŭng Asi, hŏng hlăm brô 200 êbâo čô ruă grăp thŭn. Klei ruă anei jing mta phŭn ngă truh klei djiê, êwiên mrô sa hŏng ênoh bi liê mdrao mgŭn lu, hmăi truh kơ ai tiê klei mĭn, klei hdĭp, bruă duh mkra gŏ sang mnuih ruă.

Êbuh đih jing klei ruă kbiă hriê mơ̆ng dlô mâo klei amâo jăk kyua aruăt êrah rông dlô mkăp amâo djăp. Klei ruă anei mâo dua hnơ̆ng: Mčah êruăt êrah dlô, jing klei aruăt êrah dlô mčah lehanăn dăl aruăt êrah dlô, mâo kyua klŏ êrah bi êkŏ amâo dah mâo mta mčah ngă kpăk êlan êrah êran mkăp kơ klei rông dlô. Dăl aruăt êrah dlô mâo hlăm brô 85% ênoh mnuih ruă êbuh đih.

Ti Dak Lak, êlâo adih, mnuih ruă êbuh đih kreh nao kơ sang êa drao gưl dlông dŏng mdrao. Khă snăn, ktuê êlan kbưi ngă luič hruê mmông “yuôm bhăn” hlăm hdră mdrao. Truh sang êa drao hnưm ngă arưp klei hdĭp mnuih ruă, tơdah hdĭp ăt ba lu klei truh amâo jăk kjham. Mlan 3 thŭn 2025, sang êa drao prŏng Thiện Hạnh mkŏ mjing leh Êpul dŏng mdrao mnuih ruă êbuh đih hlăm Adŭ mdrao Nội, mkăp ênŭm kơ mnuih mă bruă lehanăn kdrăp mnơ̆ng djŏ hdră mtrŭn mơ̆ng Phŭn bruă mdrao mgŭn, đru dŏng hdĭp, krŭ wĭt klei suaih pral kơ lu mnuih ruă êbuh đih ti alŭ wăl čar.

Hluê Aê mdrao Bùi Văn Mạnh (Êpul dŏng mdrao mnuih ruă êbuh đih hlăm Adŭ mdrao Nội, Sang êa drao prŏng Thiện Hạnh), hlăm 5 thŭn hŏng anei, mnuih ruă êbuh đih mâo klei bi êdah đĭ lehanăn mâo lu phung mda asei. Khă snăn, lu mnuih nao truh sang êa drao hnưm leh kyua lu mta phŭn mdê mdê lehanăn lui leh klei truh kjham.

Hlăm sa thŭn hŏng anei, kah knar 1 mlan sang êa drao Thiện Hạnh mâo 150 – 200 čô ruă êbuh đih. Klei msĕ mơ̆ng jih jang phung ruă anei jing nao kơ sang êa drao hnui đei, êgao mmông yuôm bhăn hlăm hdră dŏng mdrao; tal dua jing kreh ba yua hdră mdrao hluê knhuah djuê ana, hưn lač hlăm mạng amâo dah yua dŭm mta êa drao duah bi hing. Tơdah mnuih ruă êbuh đih kyua mčah aruăt êrah dlô snăn dŭm hdră anăn srăng ngă kơ mnuih ruă kjham hĭn.

Hluê si phung aê mdrao, hlăm hdră dŏng mdrao mnuih ruă êbuh đih, hruê mmông jing klei djiê hdĭp. Tơdah êruăt êrah dlô dăl, grăp mnĭt hgao, dŭm êtuh êklăk tế bào dlô srăng luič, amâo dưi krŭ wĭt. Leh anăn knŏng mnuih ruă tuôm găn klei anei kơh thâo mmông huĭ hyưt anei mơ̆ng klei ruă êbuh đih lehanăn bruă dưi dŏng mdrao djŏ mmông gơ̆ mâo boh tŭ yuôm êdi hŏng klei hdĭp diñu.

Pô ruă Nguyễn Thị L. (57 thŭn) ti să Nam Dong, čar Lâm Đồng jing sa klei bi êdah. Hlăm mmông dôk mdei krah mmông hriăm L ƀuh asei mlei awăt, jơ̆ng kngan amâo kjăp. Ñu mâo ƀĭng găp atăt ba nao dŏng mdrao mjêč ti Sang êa drao prŏng krĭng Lăn dap kngư lehanăn dưi ba nao kơ Sang êa drao Thiện Hạnh, tinei, leh mâo bi mklă dăl aruăt êrah dlô, ñu dưi tlŏ êa drao bi lik êrah êkŏ, khă snăn, ñu kăn dưi lei kyua anăn dưi mblač nội soi. Leh 4 hruê mdrao, L dưi kpư̆ asei mlei, blŭ huă ƀơ̆ng jăk ƀiă. Êlâo anăn, Nguyễn Thị L. mâo mta praĭ hlăm asei mlei đĭ, amâo mĭn ôh ñu srăng mâo klei ruă êrah đih lehanăn lač dưi hdĭp suaih msĕ hruê anei jing sa klei myun êdi hŏng ñu.

Phung nai hlăm sang hră ƀuh jơ̆ng kngan kwiâo snăn ba kâo nao ksiêm dlăng ti adŭ mdrao Nam Dong lehkơnăn mưn taxi nao kơ Sang êa drao prŏng lăn dap kngư, leh mă rup CT Scan, aê mdrao lač ară anei mâo 2 klei ruah, sa jing nao ti Sài Gòn, 2 nao ti Thiện Hạnh, bi nao ti Sài Gòn huĭ amâo hmao anăn hmei nao kơ Thiện Hạnh. Truh tinei, aê mdrao dưi dŏng mdrao hlăm mmông yuôm, tơdah nao hnui năng ai amâo lŏ thâo blŭ, jơ̆ng kngan êwiên leh mơh. Ară anei, suaih leh. Ñu ară anei knŏng thâo lač jăk kơ aê mdrao lu.

Sa čô mkăn myun dưi dŏng mdrao hnưm jing Nguyễn Thị Kim L. (55 thŭn) ti ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt. Krah mlam êjai dôk pĭt, L êmăn, jơ̆ng kngan krăn, ñu iêu mtam gŏ sang nao ba sang êa drao. Knŏng êbeh 1 mmông leh mâo dŭm klei bi êdah anei, ñu mâo leh phung aê mdrao Sang êa drao prŏng Thiện Hạnh mdrao, leh 6h, L dưi huă ƀơ̆ng, djă mnơ̆ng dưi leh mơh, suaih ƀiă leh. Nguyễn Thị Kim L. brei thâo:

Mmăt kâo pĭt đih jăk mơh, truh krah mlan, 1h aguah, kâo ƀuh jơ̆ng kngan krăn, djă mnơ̆ng amâo lŏ thâo, kâo kgŭ ƀuh asei mlei amâo jăk, dleh bi êwa, mă giêt êa drao hdrak mia hlăm asei mlei bi lĕ mơh, kngan amâo thâo djă. Truh adŭ mdrao mjêč, mă rup MRI, mnăm êa drao bi lik êrah bi êkŏ, dŭm mmông êdei kâo buh suaih ƀiă, huă ƀơ̆ng jăk mơh.

Aê mdrao Bùi Văn Mạnh mtă kơ grăp čô brei hnưm thâo dŭm klei bi êdah mơ̆ng klei ruă êbuh đih čiăng ba mnuih ruă nao dŏng mdrao mjêč ktang hnưm ktang jăk, hlăm wang 4,5 mmông leh mâo dŭm klei bi êdah tal êlâo. Drei hgao mmông anei, bruă mdrao srăng dleh dlan hĭn. Dŭm klei bi êdah mâo: Awăt jơ̆ng kngan amâo dah amâo thâo kpư̆ mgei, blŭ dleh, blŭ lŏk luăl, amâo thâo blŭ, kwiâo ƀăng êgei, sa tĭng ƀô̆ kdhô phă gŭ. Tơdah dưi ksiêm mkă dlăng, phung aê mdrao srăng bi mklă hdră mdrao djŏ guôp hŏng grăp čô ruă. Hŏng mnuih mčah aruăt êrah dlô, mnuih ruă brei thâo klă mta phŭn ngă kbiă êrah lehanăn ksiêm dlăng hnơ̆ng êrah ƀlĕ. Bi hŏng mnuih ruă dăl êruăt êrah, mâo dua hdră mdrao phŭn čiăng mdrao, tơdah dăl điêt, dưi yua êa drao čiăng bi lik klŏ êrah êkŏ, tơdah anôk dăl prŏng mbĭt hŏng mnăm êa drao srăng dưi blač nội soi čiăng mă hĕ klŏ êrah bi êkŏ, lŏ bi jăk êlan êlan êran.

Čiăng gang mkhư̆ klei ruă êbuh đih, phung aê mdrao mtă kơ mnuih huĭ srăng mâo klei ruă anei lu msĕ si mnuih khua thŭn, mnuih mâo hnơ̆ng êrah đĭ, mta praĭ lu hlăm êrah, ruă kboh… brei ksiêm dlăng kjăp klei ruă, hluê ngă hdră hdĭp jăk, ƀơ̆ng mnơ̆ng djŏ hdră. Hŏng mnuih mkăn brei mđing kơ knhuah hdĭp jăk, amâo djŭp hăt, bi hrŏ klei mnăm kpiê, mjuăt ktang asei mlei, ksiêm dlăng nanao klei suaih pral grăp gưl sa thŭn sa blư̆, tơdah mâo klei bi êdah mơ̆ng klei ruă êbuh đih, brei nao hnưm kơ sang êa drao./.

Klei ruă dăl aruăt êrah dlô khăng mâo amâo thâo êlâo ôh leh anăn ngă kjham snăk kơ klei suaih pral tơdah amâo hmao ƀuh, hmao dŏng mdrao. Snăn hlei êpul mnuih mâo klei huĭ srăng mâo klei ruă anei leh anăn tơdah amâo myun mâo hĕ klei ruă anei ya srăng ngă čiăng mkhư̆ jih hnơ̆ng boh jhat ñu ba, êpul čih klei mrâo mâo leh klei bi blŭ hrăm hŏng aê mdrao Bùi Văn Mạnh, Anôk bruă mdrao kơ klei ruă dăl aruăt êrah dlô, anôk mdrao klei ruă hlăm lam, Sang êa drao prŏng Thiện Hạnh.

-Hlei phung ênưih ruă êbuh kyua dăl aruat êrah dlô ơ aê mdrao?

Aê mdrao Bùi Văn Mạnh: Êbuh kyua dăl aruăt êrah dlông kyua dlô amâo mâo djăp osi leh anăn mta jăk. Phung kreh tuôm hŏng klei anei jing phung khua thŭn, mâo dŭm klei ruă êlâo. Khădah klei ruă ară anei mâo wăt phung mda asei, ƀiădah ăt lu hĭn hlăm 2 êpul anei, 1 jing phung mâo klei ruă kboh, phung djŭp hăt lu leh anăn mnăm kpiê lu.

­-Ya klei bi êdah mơ̆ng klei ruă êbuh kyua dăl aruăt êrah dlô? Leh anăn si srăng ngă tơdah đing mâo klei ruă anei?

Aê mdrao Bùi Văn Mạnh: Klei bi êdah phŭn jing awăt, êwiên jơ̆ng kngan, sa čô adôk suaih hlŏng êwiên hĕ, awăt sa nah, amâo dưi kpư̆ mgei msĕ yăng đar, tal dua jing pô ruă blŭ dleh, kwiâo ƀăng êgei, blŭ msĕ lŏk luăl, amâo mâo msĕ hŏng yăng đar amâodah amâo thâo blŭ ôh. Êngao kơnăn đa đa mâo klei bi êdah jing pô ruă wĭr kŏ, dôk amâo mâo kpă amâodah dlăng mnơ̆ng ƀuh mdua, ală mmăt. Dŭm klei anei jing klei bi êdah mkăn leh anăn ênưih čhuai hŏng dŭm klei ruă mkăn, ñu dê mâo phŭn hŏng 3 klei bi êdah êlâo anăn.

Êjai ƀuh pô ruă êbuh kyua dăl aruăt êrah dlô, tơdah pô ruă dôk êngal srăng ba mtam ti sang êa drao jĕ hĭn leh anăn ba truh ti anôk mdrao mgŭn jăk hĭn. Tơdah pô ruă huăt leh srăng mđih mđing akŏ sa nah, leh anăn ba ti sang êa drao. Bi tal 3, dlăng mơh pô ruă adôk bi êwa amâodah hơăi, tơdah amâo mâo bi êwa srăng dŏng mdrao, kpĭ kboh leh anăn đru êlan bi êwa kơ pô ruă, mbĭt anăn iêo klei dŏng mdrao.

Mâo sa klei pia knăl hlăm klei hriăm klei ruă êbeh jing mnĭt mmnông jing dlô. Mta yuôm bhăn čiăng dưi dŏng mdrao sa čô ruă êbuh anăn jing mnĭt mmông. Jing pô ruă hmao ƀuh ktang hnưm, dŏng mdrao ktang hnưm leh anăn truh ti anôk mdrao mgŭn ktang hnưm ktang jăk, nao truh ti anôk dưi mdrao klei ruă êbeh lŏ luč mmông čiăng lŏ nao ti gưl mdrao kơ dlông amâo mâo jăk hĭn kơ dưi nao ti anôk mdrao klei ruă êbuh mơ̆ng phŭn. Hŏng klei êbeh kyua dăl aruăt êrah dlô mâo sơăi wưng kčah yuôm bhăn. Hŏng dăl aruăt êrah dlô, tơdah pô ruă truh ti sang êa drao ktang hnưm ktang jăk hlăm wưng 4 mmông krah hmei dưi yua êa drao bi rai êrah klŏ, čiăng bi hluh êlan êrah. Bi êdeh kơ 4 mmông krah knŏng yua mă dŭm êa drao hơăi, lŏ bi mjuăt asei mlei krŭ wĭt, tơdah mâo dăl aruăt prŏng srăng mbriah ƀiădah hnơ̆ng tŭ dưn srăng ƀiă hĭn. Wăt kơ mčah aruăt êrah dlông pô ruă hriê ktang hnưm ktang jăk čiăng hmei ksiêm dlăng hnơ̆ng êrah êran hlăm dlô pô ruă jăk hĭn.

- Ya klei čhuai kreh tuôm čiăng dêč êjai dŏng mdrao kơ pô ruă êbuh kyua dăl aruăt êrah dlô?

Aê mdrao Bùi Văn Mạnh: Dŭm klei amâo mâo djŏ ƀuôn sang kreh tuôm anăn jing: brei pô ruă đih sa anôk, amâodưi ba anôk mkăn, klei anei jing soh êdi. Tal dua jing tlŏ brei êrah kbiă kơ tač, tal 2 jing dluih, dluôr amâodah duah yua êa drao duah bi hing mă, dŭm êa drao duah hưn hlăm mạng amâo mâo djŏ. Dŭm klei ngă anăn srăng bi kjham klei ruă kyua pô ruă amâo dưi dŏng mdrao, amâo hmao mdrao, klei anei dưi ngă truh kơ pô ruă djiê.

- Ară anei ya hdră Sang êa drao prŏng Thiện Hạnh dôk yua čiăng dŏng mdrao kơ pô ruă êbuh kyua dăl aruăt êrah?

Aê mdrao Bùi Văn Mạnh: Mâo dua mta êbuh kyua aruăt dlô. Hŏng klei mčah aruăt dlô hmei srăng duah phŭn agha ngă mčah aruăt, tơdah êrah kbiă lu srăng mbriah mă êrah klŏ. 85% klei ruă êbuh dăl aruăt êrah dlô jing dăl êlan êrah, mta anei mâo lu hdră, lu klei ruah čiăng dŏng mdrao hĭn. Ară anei ti anôk mdrao klei ruă êbeh mơ̆ng sang êa drao Thiện Hạnh mâo ai dưi mdrao kluôm dhuôm kơ sa čô dăl aruăt êrah dlô. Bi hŏng phung ruă truh hlăm wưng mmông yuôm dăl aruăt êrah điêt srăng brei yua êa drao bi rai êrah klŏ. Mâo phung ruă hriê tinei, knŏng 1 mmông yua êa drao dưi hlao kluôm dhuôm. Tơdah pô ruă dăl aruăt êrah prŏng truh hlăm mmông yuôm hmei dưi yua dua hdră jing yua êa drao leh anăn mbriah nội soi čiăng mă êrah klŏ, lŏ bi hluh êlan êrah.

-Lač jăk kơ ih lu!