Hluê si klei tĭng dlăng mơ̆ng Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp čar Dak Lak, ară anei klei ruă êngoh bi ktư̆ hlăm alŭ wăl čar dôk dưi ksiêm dlăng jăk. Hlăm brô 10 thŭn êlâo, boh nik hlăm wưng mơ̆ng thŭn 2018 truh kơ thŭn 2023, čar ăt čih yap dŭm klei ruă êngoh bi ktư̆,mbĭt hŏng dŭm klei ruă mơ̆ng êngao. Khădah snăn, hŏng klei gĭt gai mơ̆ng Gưl dlông, klei nao hgŭm mơ̆ng Anôk bruă mdrao mgŭn leh anăn klei đru mơ̆ng dŭm hdră bruă gang mkhư̆, mdrơ̆ng hŏng klei ruă êngoh bi ktư̆, bruă ksiêm dlăng klei ruă dưi mâo leh dŭm boh tŭ dưn jăk. Hluê si hdră kčah, hdră êlan êlâo dih, Dak Lak srăng dưi mâo mta kñăm lăm lui klei ruă êngoh bi ktư̆ hlăm thŭn 2026. Khădah snăn, leh hluê ngă hdră mkŏ dăp anôk bruă knŭk kna, bi mŭt čar Dak Lak hŏng Phú Yên, bruă ksiêm dlăng klei ruă dưi hluê ngă hlăm krĭng wăl mrâo. Hlăm thŭn 2023 leh anăn 2024, krĭng wăl Phú Yên hđăp ăt čih yap dŭm čô êngoh bi ktư̆. Hluê si klei kčah mtrŭn mơ̆ng Êpul bruă mdrao mgŭn tar rŏng lăn leh anăn Phŭn bruă mdrao mgŭn, čiăng dưi tŭ yap amâo lŏ mâo ôh klei ruă êngoh bi ktư̆ hlăm kluôm čar, alŭ wăl brei mkăp djŏ hŏng klei găl amâo lŏ mâo ôh mnuih ruă êngoh bi ktư̆ hlăm 3 thŭn mtam. Kyua anăn, wưng kčah tŭ yap amâo lŏ mâo ôh klei ruă êngoh bi ktư̆ hlăm kluôm čar Dak Lak năng ai srăng truh hlăm brô thŭn 2027–2028. Nai prŏng, aê mdrao CKII Hoàng Hải Phúc - Khua Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp čar Dak Lak, brei thâo:

“Ară anei klei huĭ hyưt jing klei ruă êngoh bi ktư̆ mơ̆ng ala tač êngao mŭt mơ̆ng dŭm ala čar wĭt, boh nik krĭng Afrĭk. Kyua anăn, anôk bruă mdrao mgŭn dôk mđing ksiêm dlăng kman klei ruă, čŏng ksiêm dlăng kman klei ruă êngoh bi ktư̆ leh anăn ktuê dlăng dŭm klei ruă mơ̆ng ala tač êngao. Dŭm alŭ wăl ăt huĭ srăng mâo klei ruă êngoh bi ktư̆ mâo krĭng Ea Sup, Ƀuôn Đon, Ea Hleo, Krông Hnang, Ea Kar, Sông Hinh leh anăn Đồng Xuân.”

Ti Ƀuôn Drang Phôk, să Ƀuôn Đôn, čar Dak Lak, sa ƀuôn krĭng knông lăn dôk hlăm krĭng phŭn Wăl dliê knŭk kna mkuôm Yok Đôn, mnuih ƀuôn sang ăt siă suôr hŏng dliê hluê hŏng dŭm bruă duah ƀơ̆ng. Ƀuôn mâo 147 gŏ êsei, 539 čô mnuih, mnuih ƀuôn sang khăng nao hlăm dliê, pĭt hlăm hma kyua anăn klei huĭ djŏ kman klei ruă djŏ tuôm kơ kêč ƀloh bi mtưp ăt adôk lu. Kyua anăn, anei jing alŭ wăl mâo Anôk bruă mdrao mgŭn krơ̆ng kjăp hdră ksiêm dlăng kñăm hmao ƀuh hnưm mnuih djŏ klei ruă leh anăn mkhư̆ klei huĭ srăng lŏ mâo klei ruă êngoh bi ktư̆. Dŭm thŭn êlâo dih, Ƀuôn Drang Phôk tuôm mâo lu mnuih djŏ êngoh bi ktư̆. Dŭm klei êngoh hlơr, bi hrut aruăt ariêng, êmăn êmiêk, êăt jơ̆ng kngan jing klei bi knăl, klei huĭ hyưt mơ̆ng lu mnuih ăt ka dưi wơr. Lương Thị Sanh, mnuih ƀuôn sang Ƀuôn Đrăng Phốk, să Ƀuôn Đon, čar Dak Lak, lač:

“Wưng êlâo dih hlăm ƀuôn mâo mnuih ruă êngoh bi ktư̆ lu snăk, wăt mnuih ƀuôn sang tinei mtam ăt msĕ mơh mnuih ƀuôn sang ti alŭ wăl mkăn mrâo mŭt dôk lĕ hlăm klei dleh dlan hŏng yan adiê. Dŭm thŭn 2001, 2002, 2003 jing dŭm thŭn êngoh bi ktư̆ lu snăk. Wưng anăn kâo êngoh truh kơ klĭt kliêng kñĭ sơăi. Leh kơ anăn nao mkă dlăng, nao kơ aê mdrao c̆iăng mdrao ƀiădah êlan klông găn êrô dleh dlan, djăp mta klei dleh dlan sơăi. Leh kơ năn ăt myun dưi mdrao hlao klei ruă anei”.

Klei ruă êngoh bi ktư̆ amâo mâo djŏ knŏng ba klei êngoh hlơr, bi yơ̆ng êăt, hrut aruăt ariêng, êmăn êmiêk đuč ôh ƀiădah lŏ mâo dŭm klei truh kjham tơdah amâo mâo pral thâo ƀuh leh anăn mdrao mgŭn. Boh nik, êngoh bi ktư̆ huĭ hyưt mâo klei bi mlih hlăm klei mĭn, toh hroh boh ƀleh, toh hroh êlan bi êwa, kƀah êrah kjham, tăp năng truh kơ djiê mnuih ruă. Hŏng phung khăng hiu hlăm dliê, pĭt đih hlăm hma amâo dah wĭt mơ̆ng dŭm krĭng mâo klei ruă êngoh bi ktư̆, bruă c̆ŏng răng mgang klei ruă leh anăn pral thâo ƀuh dŭm klei bi knăl đing jing c̆iăng êdi. Kyua êjai mâo klei ruă, tơdah amâo dưi hmao ƀuh leh anăn msir mghaih pral, klei hŭi hyưt hmăi truh kơ klei suaih pral mnuih ruă leh anăn bluh mâo dŭm klei ruă mrâo hlăm êpul êya ăt năng ai srăng mâo. Kyua anăn, anôk bruă mdrao mgŭn mtă kơ mnuih ƀuôn sang brei lŏ mđĭ klei thâo săng gang mkhư̆ klei ruă hŏng dŭm bruă ngă ênưih êdi hlăm grăp hruê ƀiădah boh tŭ dưn ba wĭt jing prŏng êdi msĕ si: Pĭt đih hŏng mŭng wăt hruê leh anăn mlam, boh nik ti dŭm anôk huĭ mâo kêc̆ ƀloh kĕ. Brei yua mŭng dưm êa drao mdjiê kêc̆ hluê si klei ktrâo lac̆, c̆ŭt hơô c̆hum ao dlông hlăk nao hlăm dliê, mă bruă hlăm tac̆ amâo dah ti anôk mâo lu kêc̆ ƀloh. Êjai pĭt đih hlăm dliê amâodah pưk hma, brei thâo ngă dŭm hdră êlan răng mgang asei mlei pô, bi hrŏ klei kêč ƀloh kĕ.

Mbĭt anăn, mnuih ƀuôn sang brei bi hgŭm hŏng phung knuă druh bruă mdrao mgŭn hlăm dŭm bruă krih êa drao mdjiê kêč ƀloh, ksiêm dlăng hluăt lŏk leh anăn mă  êrah ksiêm dlăng tơdah mâo klei akâo. Phung khăng nao hlăm dliê, pĭt hlăm hma amâodah nao ti dŭm krĭng huĭ srăng mâo klei ruă êngoh bi ktư̆ brei mđing ktuê dlăng klei suaih pral. Tơdah mâo klei bi êdah êngoh, êăt asei mlei, ruă kŏ, êmăn êmiêk, boh nik leh wĭt mơ̆ng krĭng huĭ srăng mâo klei ruă êngoh bi ktư̆ brei nao ti anôk bruă mdrao mgŭn čiăng dưi ksiêm mkă leh anăn ksiêm dlăng hnưm. Hŏng mnuih nao mă bruă, hriăm hră amâodah wĭt mơ̆ng dŭm ala čar mâo klei ruă êngoh bi ktư̆, boh nik dŭm ala čar hlăm krĭng Afrĭk, bruă hưn mthâo hruê mmông êrô hiu leh anăn hưn mthâo kơ anôk bruă mdrao mgŭn tơdah mâo klei bi knăl đing jing čiăng êdi. Mnuih ƀuôn sang amâo dưi čŏng blei êa drao mdrao mgŭn tơdah ka mâo klei mkă dlăng mơ̆ng aê mdrao.

Êngoh bi ktư̆ jing klei ruă tưp mâo klei huĭ hyưt, kreh tuôm hlăm dŭm alŭ wăl mâo mnuih ƀuôn sang kreh nao hlăm dliê, pĭt hlăm hma leh anăn bi mjĕ êrô, găn êrô dŭm ala čar, anôk mâo klei ruă êngoh bi ktư̆ tưp lar. Čiăng thâo săng hĭn kơ êlan tưp, klei bi knăl klei ruă brei mđing, êpul čih klei mrâo kơ kdrêč mâo leh klei bi blŭ hrăm hŏng Nai prĭn, Aê mdrao Hoàng Hải Phúc - Khua Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp čar Dak Lak. Alum kơ ƀĭng drei kăp mđing hmư̆!

-Akâo kơ aê mdrao brei thâo mta phŭn ngă truh klei ruă êngoh bi ktư̆ leh anăn dŭm klei bi êdah mơ̆ng klei ruă?

Aê mdrao Hải Phúc: Klei ruă êngoh bi ktư̆ mơ̆ng kman Plasmodium ngă. Hlăm Plasmodium mâo lu mta msĕ si Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium knowlesi… Ti Dak Lak ăt čih yap mâo falciparum leh anăn vivax. Phŭn agha phŭn jing kyua kêč Anopheles kĕ êrah mnuih ruă leh anăn mtưp kơ mnuih amâo mâo klei ruă mơ̆ng anôk kêč kĕ. Klei bi knăl êdah êdi tơdah djŏ klei ruă êngoh bi ktư̆ jing êngoh hlơr, bi ƀlĕ êrah leh anăn kbiă êa kơhŏ. Anei jing 3 klei bi knăl êdah êdi mơ̆ng klei ruă êngoh bi ktư̆. Mbĭt anăn, dŭm klei bi knăl nao mbĭt mâo ruă kŏ, ƀlĕ ô̆, ƀlĕ ô̆, eh mơ'êa, boh la leh anăn prŏng tiê, tơdah amâo ksiêm dlăng srăng mâo klei kƀah êrah leh anăn klei bi knăl mkăn.

-Klei ruă êngoh bi ktư̆ ngă hmăi djŏ kơ klei suaih pral mnuih ruă si ngă, ơ aê mdrao?

Aê mdrao Hải Phúc: Klei ruă êngoh bi ktư̆ huĭ hyưt snăk kyua klei ruă ngă bi hrŏ hnơ̆ng êrah, ngă kƀah êrah. Êngoh bi ktư̆ 3+ leh anăn 4+ jing êngoh bi ktư̆ huĭ hyưt leh anăn huĭ srăng truh kơ djiê. Klei ruă ngă kơ mnuih ruă kƀah êrah, klĭt klĭt, kñĭ, boh nik hnơ̆ng hemoglobin adôk ƀiă snăk. Tơdah amâo mâo mdrao djŏ, hŏng phung hđeh klei ruă srăng ngă ktiêl, kdjuôt kdjĭng, kƀah êrah, êmưt đĭ kyar klei mĭn, hmăi truh kơ klei hriăm hră mơar. Hŏng phung ba tian srăng ngă kkiêng mda, kkiêng mda, kƀah êrah leh anăn dŭm klei amâo mâo jăk hlăm klei ƀă kkiêng anak. Hŏng mnuih prŏng ti gưl thŭn mă bruă srăng mdei mă bruă ti sang, hmăi truh kơ hnư hrui wĭt, klei suaih pral hrŏ, klei mĭn hrŏ. Boh nik, êngoh bi ktư̆ tơdah amâo dưi mdrao srăng ngă truh klei djiê.

-Pô ruă ya klei c̆iăng bi mđing hlăm hdră mdrao mgŭn c̆iăng ñĕ kơ klei lŏ mâo klei ruă amâo dah lui hĕ klei ruă, ơ aê mdrao?

Aê mdrao Hải Phúc: Mnuih ruă tơdah mâo klei ruă êngoh bi ktư̆ brei mđing, boh nik jing phung nao hlăm dliê, pĭt hlăm hma mâo dŭm klei bi knăl êngoh, leh anăn nao hlăm dŭm krĭng huĭ srăng mâo klei ruă êngoh bi ktư̆ wĭt brei nao mtam ti anôk mdrao mgŭn giăm hĭn c̆iăng dưi mkă dlăng, ksiêm mkă, bi mklă leh anăn mdrao mgŭn kyua klei ruă êngoh bi ktư̆ mâo klei bi knăl tal êlâo jing êngoh hlơr, leh kơ anăn êngoh leh anăn mâo mbĭt hŏng dŭm klei bi knăl msĕ si kâo lac̆ leh ti dlông. Ƀiădah hŏng phung mâo klei ruă êngoh bi ktư̆ lu blư̆ snăn hnơ̆ng kman hlăm asei mlei leh anăn mâo dŭm mta bi kdơ̆ng srăng hrŏ mơh, dŭm klei bi knăl amâo lŏ klă ôh. Kyua anăn, mkă dlăng brei bi mguôp hŏng dŭm mta phŭn hluê si klei hâo hưn mơ̆ng krĭng huĭ mâo klei ruă êngoh bi ktư̆ đĭ lar amâodah mơ̆ng Afrik čiăng bi mguôp mkă dlăng, bi mklă.Hdră mdrao mgŭn brei mđing: Mkă dlăng djŏ, mdrao djŏ êa drao mơ̆ng klei ruă êngoh bi ktư̆,mdrao hnưm, djŏ leh anăn djăp hnơ̆ng.

- Mnuih ƀuôn sang, boh nik jing phung khăng nao hlăm dliê, pĭt hlăm hma, si srăng ngă čiăng čŏng pô gang mkhư̆ klei ruă êngoh bi ktư̆ , ơ aê mdrao?

Aê mdrao Hải Phúc: Tơdah pĭt đih mlam hlăm dliê brei drei yua dŭm hdră êlan mdê mdê anăn jing hơô ao dlông păl, yua êa drao mdjiê hluăt lŏk, yua wông, mŭng mâo leh hdră bruă gang mkhư̆, mdrơ̆ng hŏng klei ruă êngoh bi ktư̆  mkăp brei. Hŏng dŭm gŏ sang brei bi mdoh nanao, bi mdoh pưk sang, jah waih rơ̆k rung c̆iăng gang mkhư̆, mdrơ̆ng hŏng klei kêc̆ ƀloh kĕ. Hŏng mnuih brei pĭt mŭng, hơô c̆hum ao dlông păl wăt yang hruê. Boh nik, tơdah ƀuh dŭm klei bi knăl êngoh hlơr, mtŭk, ruă kŏ, kbiă êa k'hŏ snăn brei nao mtam ti anôk bruă mdrao mgŭn c̆iăng mâo klei ksiêm mkă dlăng, bi mklă leh anăn mdrao mgŭn.

-Lač jăk kơ ih lu !