P.V.T (73 thŭn) ti ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt čar Daklak mâo klei ruă hnak hlăm lu thŭn leh êgao. Ñu mâo mdrao leh truh kơ dua gưl hlăk thŭn 2021 lehanăn thŭn 2024. Hlăm wưng giăm anei ñu lŏ mtŭk lu, êa k’hak êkăl plŭk, dleh bi êwa, êmăn nanao. Nao mkă dlăng klei ruă ti sang êa drao mdrao ksŏ Daklak, T. yap jing klei ruă lŏ bluh đĭ, mâo dŭm klei bi knăl mđuič êka hlăm ksŏ,  kƀuă kuôp ksŏ leh klei mdrao hnak.

“Êlâo anăn mdrao ti sang êa drao mâo phung nai aê mdrao bi klă hlao jih leh klei ruă, ƀiădah dua mlan hŏng anei lŏ bi mtŭk, nao mkă dlăng mă rup, snăn ƀuh klei ruă hnak lŏ dơ̆ng bluh đĭ. Amâo mâo klă ôh ya ngă snăn, lehanăn pô mnăm êa drao djăp ênŭm hlăm 6 mlan mơh”.

Tui si phung aê mdrao truăn kơ bruă, êa drao mdjie ekman, kčưm mâo klei tŭ dưn hlăm wưng ti krah gưl dôk mdrao, hlăk anăn klei suaih pral mnuih ruă jing suaih hĭn, kyuanăn lu mnuih ruă amâo mâo răng ôh, lač dah pô jih leh klei ruă, lehanăn čŏng mdei yơh amâo lŏ mnăm ôh êa drao. Klei anăn, ngă truh kơ klei kman djiê amâo mâo ênŭm ôh, lehanăn dôk guôn truh ti ya wưng mnuih ruă amâo mâo suaih ôh, kman lŏ ngă mtam klei ruă lŏ bluh đĭ yơh. . Wưng kčah hŏng mnuih ruă djŏ tui si yăng đar jing hlăm 6 mlan mnăm êa drao, bi hŏng mnuih ruă lŏ bluh đĭ klei ruă snăn mnăm êa drao truh kơ 8 mlan . Aê mdrao truăn kơ bruă mrô 1 I Nông Thị Điểm – klam bruă mdrao hnak, ti sang êa drao mdrao ksŏ čar Daklak mtă, klei ruă lŏ wĭt bluh mâo lu blư̆ ngă kơ mnuih ruă đuĕ nao kơ kjham hĭn, msĕ si:  Asei mlei mnuih ruă đuĕ nao kơ toh hroh hĭn, klei ruă anăp bi kdơ̆ng hŏng êa drao, jing huĭ hyưt hĭn , anei yơh anôk ênưih bi mtưp hŏng mnuih mkăn hlăm yang ƀuôn.

“Mnuih ruă čiăng kơ thâo pô hlao leh sĭt klei ruă, snăn êjai dôk mdrao bi nao mkă wĭt mkă nao klei ruă ƀiă êdi 3 blư̆ hlăm mlan tal 2, mlan tal 5 lehanăn tal 6, mkă dlăng êa k’hak lehanăn mă rup X quang. Bi tơdah leh jih wưng mdrao mgŭn, ƀiădah mnuih ruă lŏ mtŭk, sitôhmô adôk mâo klei ruă hlăm ksŏ, kyuanăn brei lŏ mkă dlăng, čiăng pral mdrao mgŭn bi kjăp, mdrao hĕ bi jih klei ruă mkăn mâo hlăm ksŏ.”

Hnak jing mta klei ruă kbiă hriê mơ̆ng kman pô ngă. Bi mtưp hlăm êlan bi êwa, lehanăn jing ênưih tưp lar pral hlăm yagn ƀuôn. Tơdah mnuih ruă, mtŭk, bhañ amâodah bi blŭ hrăm. Kman hnak dưi lar hlăm êwa lehanăn mtưp kơ mnuih mkăn. Hŏng mnuih mâo asei mlei awăt, mnuih dôk hdĭp hlăm anôk lu mnuih, anôk kniă, mnuih mâo leh klei ruă mkăn êlâo srăng jing phung ênưih lĕ hlăm klei tưp hĭn. Hlăm djăp mta anôk mơ̆ng asei mlei ênưih jing anôk djŏ kman klei ruă hnak, ƀiădah êdah hĭn jing hnak ksŏ, hŏng eneoh kreh mâo jing êbeh 80%.

Klei ruă hnak mâo leh êa drao mdrao hlao, tơdah hmao ƀuh hnưm, lehanăn mdrao mgŭn bi hmao, mdrao djŏ hdră klei mdrao mơ̆ng phŭn bruă mdrao mgŭn. Ƀiădah boh sĭt brei ƀuh, lu mnuih mâo klei ruă hnak kreh mâo klei ruă, leh mdrao mgŭn mâo sa dua thŭn, klei ruă lŏ bluh đĭ. Tui si aê mdrao truăn kơ bruă, mâo hĕ klei snăn, kyua mnuih ruă amâo mâo tui hlue djŏ hdră mdrao mgŭn, mnăm êa drao amâo mâo djăp ênŭm, amâo mâo djŏ mmông, thâodah čŏng mdei amâo lŏ mdrao ôh, leh ƀuh klei ruă hdjul leh.

Tui si ênoh tĭng yap mơ̆ng sang êa drao mdrao ksŏ čar Daklak, grăp thŭn sang êa drao mâo tŭ jum lehanăn mdrao mgŭn êbeh 300 čô mnuih ruă, hlăm anăn mnuih ruă hnak lŏ bluh wĭt klei ruă truh hlăm brô 10%. Mnuih ruă msĕ snăn leh truh kơ sang êa drao mâo klei ruă jing kjham hĭn, lehanăn hŏng lu klei bi knăl msĕ si: Mtŭk nanao; lu êa k’hak, ruă đah da, toh hroh knăng, đĭ êngoh, amâo mâo čiăng huă ƀơ̆ng, amâodah huă ƀơ̆ng amâo mâo jăk đŏk kƀông ôh, dôk mdrao hlăm sa wưng sui hĭn.

Ară anei Việt Nam ăt dôk hlăm êpul mâo hnơ̆ng ênoh klei ruă hnak, lehanăn klei ktrŏ kơ klei suaih pral lehanăn luič liê ngăn prăk lu hĭn mkă hŏng lu ala čar dlông rŏng lăn. Kyuanăn, bruă mdrao klei ruă hnak bi jih mtam mơ̆ng wưng tal êlâo srăng đru kơ mnuih ruă dưi ñĕ kơ klei lŏ bluh đĭ, ngă luič hrue mlan, lehanăn prăk bi liê kơ klei mdrao mgŭn.

Čiăng dưi gang mkhư̆ klei ruă hnak, grăp čô mnuih brei mâo klei thâo săn răng kriê klei suaih pral pô, huă ƀơng bi djŏ hnơ̆ng, kpư̆ mjuăwt asei mlei bi djŏ, mă bruă knuă bi kreh knhâo, djŏ klei bhiăn. Ñĕ đuĕ hŏng mnuih mâo klei ruă hlăm êlan bi êwa, răng kriê wăl anôk hdĭp mda bi doh mngač, tlŏ   hnak (BCG) kơ hđeh mrâo kkiêng. Tơdah mâo dŭm klei bi knăl mơ̆ng klei ruă hnak msĕ si, mtŭk nanao sa wa êbeh kơ dua hrue kăm (mtŭk kbiă êa k’hak, ruă kŏng đŏk, mtŭk kbiă êrah), mbĭt anăn asei mlei toh hroh êwang, amâo mâo čiăng huă ƀơ̆ng, tăp năng dleh bi êwa… snăn pral bi nao mtam kơ sang êa drao mdrao hnak ksŏ./.

Klei ruă hnak tơdah hmao ƀuh leh anăn hmao mdrao mgŭn, djŏ hdră srăng dưi hlao jih. Khădah snăn, tơdah mdrao hnui amâodah hlue ngă si hdră, klei ruă srăng lŏ mâo amâodah ba klei amâo jăk sui msĕ si klei ruă ksŏ, hlăm êlan bi êwa, toh hroh êlan bi êwa, hmăi kjhan snăk kơ hnơ̆ng jăk klei hdĭp. Čiăng thâo săng hĭn kơ klei ruă kjham leh mdrao klei ruă hnak, êpul čih klei mrâo mâo leh klei bi trông hŏng aê mdrao chuyên khoa I Nông Thị Điểm, Klam bruă mdrao klei ruă hnak, Sang êa drao mdrao ksŏ čar Dak Lak:

- Ơ aê mdrao, leh mdrao hlao klei ruă hnak, klei lŏ krŭ wĭt klei suaih pral mnuih ruă hluê hŏng ya mta klei lehanăn lui klei truh amâo jăk mơ̆?

Aê mdrao Nông Thị Điểm: “Tui hluê hŏng mnuih ruă hriê mdrao hnưm amâo dah êla. Tơdah aê mdrao mdrao hnưm, ksŏ dôk jăk mơh, gơ̆ srăng dưi mdrao hlao. Bi tơdah mnuih ruă truh mdrao hnui đei, mă rup X quang ksŏ gơ̆ jhat lu srăng ba lu klei amâo jăk hlăm êdei adih. Kyua anăn, jih jang mnuih ruă tơdah ƀuh pô mâo klei ruă hnak brei hluê ngă hdră mdrao djŏ guôp lehanăn ênŭm hluê klei mtă”.

- Dŭm klei truh amâo jăk ti ksŏ leh djŏ klei ruă hnak huĭ srăng ngă mđĭ klei mâo ya klei ruă, ơ aê mdrao?

Aê mdrao Nông Thị Điểm: Dŭm klei ruă kjham msĕ si dăl êlan ksŏ kjham. Kyua leh mdrao hnak srăng ba lu klei amâo jăk hlăm ksŏ, bi tai ksŏ amâo dah ngă bi rai nhu mô ksŏ; dleh êlan bi êwa… mơ̆ng anăn ngă mđĭ hnơ̆ng djŏ klei ruă. Kyua anăn, mnuih ruă brei nao ksiêm dlăng klei ruă grăp gưl tơdah mâo klei mtŭk, dleh bi êwa.

- Ară anei mâo ya hdră krŭ wĭt klei bi êwa kơ mnuih ruă leh djŏ hnak čiăng mkra mđĭ klei suaih pral lehanăn hnơ̆ng tŭ jăk klei hdĭp?

Aê mdrao Nông Thị Điểm: “Tal sa jing hrip hŏng ƀăng adŭng, bi êwa ƀrư̆ ƀrư̆ hŏng ƀăng êgei. Tal dua jing hriăm bi êwa êlan tian jing hrip ƀrư̆ ƀrư̆ êlan adŭng, tian đĭ prŏng; leh kơnăn bi êwa ƀrư̆ ƀrư̆ hŏng ƀăng êgei. Tal 3 jing êbat jơ̆ng, tal 4 jing wai êdeh sa anôk, tal 5 jing kpư̆ mgei asei mlei hŏng hnơ̆ng man dưn, 20 – 30 mnĭt grăp hruê hlue klei mtă mơ̆ng aê ndrao.

- Lač jăk kơ Aê mdrao!