Ti anôk mdrao kơ phung mduôn, Sang êa drao prŏng Lăn Dap Kngư, kah knar grăp hruê drông mơ̆ng 20 – 25 čô mnuih ruă, hlăm anăn  mâo mơ̆ng 15 – 20% phung djŏ kman êlan bi êwa, boh nik jing bŏk kđuč hlăm ksŏ. Pô ruă  Lê Xuân Bình (75 thŭn) tĭ să Krông Pač, čar Dak Lak bŏk kđuč hlăm ksŏ nao mdrao hlăm klei dleh bi êwa, asei mlei awăt. Năng mđing, klei ruă ñu lŏ wĭt mâo êjai yan adiê bi mlih. Ƀiădah, kyua hmao ƀuh, mkă dlăng leh anăn mdrao mgŭn nao nao ti sang êa drao, kyuanăn klei ruă dưi ksiêm dlăng. Ayŏng Lê Xuân Đại, anak êkei Lê Xuân Bình brei thâo:

Mlih yan adiê ñu kreh dleh bi êwa, ñu mâo klei ruă mơ̆ng 6 thŭn êlâo. Klei ruă ñu kreh wĭt mâo nanao, kyuadah ăt giăm hŏng sang êa drao, grăp blư̆ ñu ruă kâo ba nao sang êa drao. Aê mdrao đăo knăl ñu ruă ksŏ amâo mâo thâo hlao, dăl êlan bi êwa, nao mdrao ti sang êa drao dŭm hruê ƀuh hrŏ biă, huă ƀơ̆ng jăk hĭn”.

Ăt mâo klei ruă ksŏ, ƀiădah Lê Đống (91 thŭn) ti ă Ea Ana, čar Dak Lak ruă kjham hĭn. Êlâo anăn bi klă ñu ruă ksŏ leh anăn mdrao ti sang ƀiădah amâo mâo ngă djŏ hdră mdrao, jih êa drao ñu amâo lŏ nao mkă dlăng kyuanăn lŏ wĭt mâo klei ruă leh anăn lŏ ruă kjham hĭn. Ñu nao ti sang êa drao hlăm klei hnơ̆ng êrah đĭ, huă ƀơ̆ng dleh, dleh bi êwa, êgah êmăn. Lê Thị Kim Mai, anak mniê ñu brei thâo:

Ñu mâo klei ruă dŭm mlan leh, ruă nanao, nao mkă dlăng aê drao brei êa drao wĭt mnăm, sa mlan mă êa drao sa blư̆. Dua mlan anei ñu amâo nao mă êa drao mnăm kyuanăn lŏ mâo klei ruă.

Hluê si aê mdrao Võ Thị Diệu Hà, Ti anôk mdrao kơ phung mduôn, Sang êa drao prŏng Lăn Dap Kngư, hlăm phung khua thŭn,ai bi kdơ̆ng hlăm asei mlei hrŏ, klei bi kdơ̆ng hŏng kman hlăm asei mlei toh hroh, klei ruă mâo lu, amâo mâo klei bi êdah klă, đa đa knŏng mtŭk amâodah êăt msĕ hŏng mtŭk hdrak. Klei anei srăng ngă kơ pô ruă leh anăn gŏ sang amâo mâo mđing, amâo ba hnưm ti sang êa drao. Êngao kơnăn, lu mnuih lŏ mâo klei ruă msĕ si: mâo mta mmih hlăm êrah, klei ruă dăl êlan bi êwa, hnơ̆ng êrah đĭ, ruă kboh… amâodah dôk yua dŭm mta êa drao dŭm klei ruă mkăn truh bi hrŏ ai bi kdơ̆ng hlăm asei mlei, jing klei găl kơ kma mŭt leh anăn ngă truh klei djŏ kman, hlăm anăn mâo klei ruă ksŏ. Aê mdrao Võ Thị Diệu Hà brei thâo:

Wưng pô ruă hriê ti sang êa drao lu thŭn hlăm yan puih, yan mnga amâodah wưng bi mlih yan mâo phung ruă ksŏ lu hĭn. Kyua hlăm wưng anei mta phŭn ngă klei ruă đĭ ktang asei mlei phung khua thŭn awăt hĭn, ai  bi kdơ̆ng hlăm asei mlei ăt awăt mơh.

Phung khua thŭn ruă ksŏ kreh dleh djŏ êa drao, leh hlao kreh luč sa wưng sui čiăng lŏ krŭ wĭt klei suaih pral, kyuanăn phung khua thŭn êjai mâo dŭm klei bi knăl amâo mâo jjăk, čiăng ba nao mtam ti anôk mdrao mgŭn čiăng dưi hmao mkă dlăng leh anăn mdrao mgŭn, bruă mdrao mgun hnưm srăng ba wĭt boh tŭ dưn, đa đa pô ruă dưi mdrao ti sang hluê si klei mtô mơ̆ng aê mdrao.

Čăng gang mkhư̆ klei ruă ksŏ kơ phung khua thŭn, aê mdrao Hà mtă: amâo mao brei phung khua thŭn djŏ êăt, boh nik jing êăt pral. Bi mđao asei mlei hlăm yang êăt, boh nik jing kuê, đah da leh anăn 2 plă jơ̆ng. Čiăng bi doh anôk dôk, sang dôk srăng êđăp, bi yan êăt bi msir leh anôk hluh, kđăp ƀăng bhă. Pĭt srăng msăm băn mđao. Amâo mâo mnei êa êăt, anôk mnei amâo mâo angĭn thŭt. Phung khua thŭn amâodưi yua kpiê asei, hăt djŭp kyuanăn jing mta phŭn bi rai ksŏ, bi awăt klei bi êwa, mbĭt anăn mđĭ klei arưp djŏ dŭm mta klei ruă mkăn. Bi kơ klei huă ƀơ̆ng, phung khua thŭn čiăng mbŏ mta jăk kơ asei mlei hŏng klei ƀơ̆ng djam mtam, boh kroh mâo djăp vitamin A, C, E, canxi, khoáng chất, mta sơ mđĭ ai bi kdơ̆ng hlăm asei mlei. Yan êăt ƀơ̆ng lu hĭn hŏng yan hlơr kyua asei mlei ƀơ̆ng lu čiăng bi mbŏ klei hlơr luč hlăm asei mlei. Srăng ƀơ̆ng dŭm mta mnơ̆ng ƀơ̆ng ksă, êjin, ênưih lik, ƀơ̆ng ƀiă ƀiădah mâo djăp mta jăk msĕ si soup, bur, kđeh čim, dŭm mta mnơ̆ng riă… mjuăt asei mlei găl guôp đru kơ asei klei dưi krơ̆ng kơ boh kđeh, asei mlei amâo mâo djuôt, đru kơ êrah êran, ai tiê jăk mơh. Êjai mâo klei bi knăl mtŭk, amâo mâo jăk, đa đă kăn mâo mtŭk, kăn mâo êa k’hak amâodah mâo ƀiă ƀiădah bi êwa pral, amâo mâo msĕ hŏng yăng đar, êbat ênưih lĕ buh, akŏ lŏ amâo mâo srăng…srăng ba mtam ti sang êa drao čiăng mkă dlăng leh anăn mdrao mgŭn, klei mdrao mgŭn srăng mơ̆ng aê mdrao, amâo duah čŏng blei êa drao boh nik jing êa drao khánh sinh kyua mnăm amâo mâo djŏ hnơ̆ng srăng ênưih êa drao ngă.

Ti mnuih khua thŭn, klei ruă ksŏ kreh đĭ nao kơ kjham pral, ngă awăt êlan bi êwa, toh hroh asei mlei lehanăn truh kơ djiê tơdah amâo prăl dŏng mdrao. Čiăng thâo săng klă hĭn kơ dŭm klei truh huĭ hyưt lehanăn hdră gang mkhư̆, Aê mdrao Võ Thị Diệu Hà, Adŭ mdrao klei ruă mnuih khua thŭn, Sang êa drao prŏng krĭng Lăn dap srăng hâo hưn klă klơ̆ng:

 - Ơ aê mdrao, ya mta phŭn ngă kơ phung khua thŭn ênưih mâo klei ruă ksŏ?

Aê mdrao Võ Thị Diêụ Hà: Dŭm mta phŭn ba klei ruă ksŏ kơ phung khua thŭn ăt msĕ si hlăm jih gưl thŭn mơh, khăng mâo 4 mta phŭn: anăn jing kman klei ruă ngă. Hlăm phung khua thŭn mâo sa klei ruă ksŏ huĭ snăk anăn jing klei ruă ksŏ kyua hrip, kyua dŭm êlan bi êa, klei mmah amâo jăk leh anăn amâo čŏng dưi ktuê dlăng ôh  kyua anăn lu phung khua thŭn kdlăk kyua mta êa hlăm êlan bi êwa, êlan huă ƀơ̆ng kyua anăn mta kman hlăm phung khua thŭn srăng mdê hŏng phung msa asei.

Boh klei mnuih ruă mâo klei ruă ksŏ nao mdrao ti sang êa drao mâo lu mta, mâo đa đa hdjul, phung aê mdrao srăng ksiêm mkă leh anăn mnuih ruă srăng dưi wĭt mdrao ti sang čiăng mdrao, ktuê dlăng leh anăn knŏng yua êa drao asăr. Ƀiădah ăt mâo mơh phung ruă nao đih mdrao hlăm boh klei kjham snăk, mnuih ruă amâo dưi bi êwa ôh, hroh êlan bi êwa amâodah mâo klei amâo jăk hlăm êrah, jing kman nao leh hlăm êlan êrah leh anăn ngă êka ruă hlăm lu anôk leh hlăm asei mlei, mnuih ruă amâo dưi lŏ dôk mdrao hlăm anôk hdjul ôh ƀiădah brei đih mdrao hlăm anôk ktrŏ, dưm đĭng, masin bi êwa, yua lu mta kdrăp kăp đru.

- Ya klei truh kjham mơ̆ngg klei ruă ksŏ tơdah amâo dưi hmao ƀuh leh anăn mdrao mgŭn hnưm?

Aê mdrao Võ Thị Diệu Hà: Klei ruă ksŏ mâo lu mta, sa hlăm dŭm klei truh kjham khăng ƀuh jing klei ruă kjham hlăm ksŏ, bi kđuč hlăm ksŏ, ngă toh hroh êlan bi êwa, mnuih ruă amâo thâo dưi bi êwa ôh, sa klei truh kjham hĭn jing ngă amâo jăk hlăm êrah, toh hroh jing dŭm mta hlăm asei mlei, hŏng boh klei anei snăn klei huĭ truh kơ djiê srăng mâo lu snăk. Klei bi knăl kơ klei ruă ksŏ hlăm phung khua thŭn amâo êdah msĕ si phung hlăk ai ôh, sitôhmô hlăm phung mda asei srăng êngoh, mtŭk, ƀiădah hlăm phung khua thŭn mâo klei bi knăl  êngao kơ êlan bi êwa, sitôhmô klei bi knăl hlăm êlan huă ƀơ̆ng, mnuih ruă knŏng mâo klei bi knăl ƀlĕ ô̆, ruă tian eh mơêa, êmăn êmiêk, dleh snăk thâo ƀuh klei ruă ksŏ. Tal 2 jing phung khua thŭn toh hroh kơ klei mĭn, hrŏ klei thâo săng kyua anăn lu mnuih ruă amâo čŏng thâo ôh klei ruă, phung hlăm sang amâo jĕ giăm ôh mnuih ruă. Mta phŭn tal tlâo jing phung khua thŭn mâo lu snăk klei ruă leh êlâo, msĕ si hnơ̆ng êrah đĭ, mâo mta mmih hlăm êrah,  klei ruă hlăm boh ƀleh, dŭm klei anăn jing mta phŭn mđĭ klei ruă ksŏ kjham hĭn, pral hĭn. Kyua anăn, brei drei ktuê dlăng, ksiêm dlăng mnuih ruă lu hĭn, si tô hmô tơdah ƀuh sa klei bi mlih snăn pô đing brei ba mnuih ruă kơ anôk mdrao mgŭn čiăng kơ phung aê mdrao ksiêm mkă bi mklă djŏ klei ruă kơ phung ruă.

 Klei mdrao klei ruă ksŏ kơ phung khua thŭn dleh snăk mkă hŏng phung hlăk ai jing phung khua thŭn mâo lu klei ruă êlâo kyua anăn hlăm klei mdrao mgŭn pô srăng mkra mlih lu mta huĭ hyiwt mâo dŭm mta klei ruă mâo leh êlâo hlăm phung ruă. Tal dua jing klei kơ mnơ̆ng tŭ jăk kơ mnuih ruă ăt kăn jăk hŏng phung mda asei leh kyua anăn grăp mnĭt mmông brei mâo klei đru mơ̆ng phung aê mdrao kơ mnơ̆ng tŭ jăk srăng kčĕ hnơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk čiăng mđĭ klei suaih pral kơ mnuih ruă dưi mdrơ̆ng hŏng klei ruă.

- Ya klei ih čiăng mtă mtăn čiăng kơ grăp čô mnuih thâo gang mkhư̆ klei ruă anei?

Aê mdrao Võ Thị Diêụ Hà:  Gang mkhư̆ klei ruă jing yuôm bhăn snăk, gang mkhư̆ hĭn kơ mdrao klei ruă, mâo lu hdră čiăng gang mkhư̆ klei ruă, tal sa jing hdră amâo yua ôh êa drao. Kơ mnơ̆ng tŭ jăk leh anăn hrăm mjuăt asei mlei snăn brei mnuih ruă huă ƀơ̆ng djăp mnơ̆ng tŭ jăk, hriăm mjuăt asei mlei hnơ̆ng hdjul, brei mjuăt mơh asei mlei pô čiăng mđĭ klei dưi mdrơ̆ng. Tal dua jing mtô kơ mnuih ruă leh anăn grăp djuê mnuih ruă kơ klei bi knăl čiăng kơ mnuih ruă thâo ƀuh hnưm leh anăn hmao mdrao mgŭn. Tal 3 jing mnuih ruă brei ksiêm dlăng bi jăk klei ruă mâo leh êlâo, si tô hmô hnơ̆ng êrah đĭ, mâo mta mmih hlăm êrah, bruă anei brei mnuih ruă nao ksiêm mkă nanao, grăp mlan čiăng kơ phung aê mdrao kčĕ mnăm êa drao.  Mâo lu mnuih ruă tơdah ksiêm mkă ƀuh hnơ̆ng êrah hơĭt, hnơ̆ng êrah jăk, boh ƀleh jăk snăn lui êa drao amâo lŏ mnăm ôh, klei anei jing soh. tơdah mâo klei ruă anei snăn brei mnăm êa drao jih klei hdĭp, mnuih ruă hơĭt jing kyua mâo êa drao. Tal 4 brei tlŏ mgang vaccin, kyua mta phŭn ba klei ruă ksŏ mrô sa jing kyua mta phế cầu, ară anei mâo lu vaccin dưi gang mkhư̆ lu mta, ba klei ruă ksŏ,  brei tlŏ 1 aruăt hlăm gưl thŭn 65 kơ dlông. Tal 2 jing tlŏ vaccin gang mkhư̆ hdrak ngă hlăm grăp thŭn, anei ăt jing mta phŭn ba klei ruă ksŏ lu. Mnơ̆ng tŭ jăk grăp hruê kơ mnuih ruă, tơdah mmnơ̆ng tŭ jăk djăp srăng đru kơ mnuih ruă mâo ai dưi mdrơ̆ng jăk hĭn, dưi bi kdơ̆ng hŏng kman. Êngao kơ mnuih ruă mâo mta mmih hlăm êrah, klei ruă hlăm boh ƀleh, brei mâo hnơ̆ng huă ƀơ̆ng mdê hjăn snăn kơh phung ruă ksŏ brei mâo klei kăm dŭm mta mnơ̆ng ƀơ̆ng hlue si aê mdrao mtă, adôk jing mbŏ djăp ênŭm dŭm mta mnơ̆ng jăk, ƀêñ hra, đạm, prăi, vitamin brei bi djăp ênŭm.

   - Mni lač kơ ih kơ klei kah mbha lu klei tŭ dưn.