Kman Rota mâo klei bi mtưp mơ̆ng eh - ƀăng êgei, hluê hŏng kngan, mnơ̆ng dhơ̆ng, mnơ̆ng ƀơ̆ng amâodah êa djah djâo kman. Hđeh điêt, boh nik hđeh kgŭ 5 thŭn, huĭ srăng mâo klei ruă kyua ai bi kdơ̆ng hŏng klei ruă ka kjăp leh anăn khăng djŏ hŏng mnơ̆ng dhơ̆ng, wăl hdĭp mda. Klei ruă khăng tưp lar hlăm gŏ sang, sang rông hđeh, sang hră hđeh điêt leh anăn dŭm anôk lu phung hđeh. Brei mđing, hđeh mâo klei ruă tian eh kyua kman Rota dưi bi ƀlĕ ô̆ leh anăn nao eh mơêa lu blư̆ hlăm hruê, ngă luc̆ êa, luc̆ mta tŭ jăk. Tơdah amâo dưi mbŏ êa djŏ hdră, hđeh srăng mâo dŭm klei truh kjham.

Sa hlăm dŭm hdră gang mkhư̆ klei ruă mâo klei mtă jing brei hđeh mnăm vaccine Rota djŏ hruê kčah. Mơ̆ng thŭn 2024, vaccine Rota gang mkhư̆ klei ruă tian eh mơêa dưi ba hlăm Hdră tlŏ mgang pŏk mlar, mjing klei găl čiăng kơ phung hđeh dưi tlŏ mgang vaccine amâo liê prăk hluê si hdră. Ti čar Dak Lak, phung amĭ ama dưi ba hđeh nao ti dŭm anôk tlŏ mgang čiăng dưi ktrâo lač leh anăn hluê ngă hruê mmông mnăm vaccine djŏ guôp. Amai Nguyễn Thị Hồng ti ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt, čar Dak Lak brei thâo:

“Ĕ sang kâo ară anei mâo 2 mlan leh, anôk bruă mdrao mgŭn ƀuôn hgŭm bi tuôm hŏng gŏ sang brei ĕ đĭ nao ti anôk mdrao mgŭn mnăm Rota. Phung knuă druh anôk mdrao mgŭn mâo klei mtă mtăn mnăm vaccine Rota srăng đru kơ ĕ gang mkhư̆ klei ruă tian eh kyua kman Rota ngă snăn kâo ƀuh bruă brei ĕ mnăm vaccine anei jing yuôm bhăn snăk. Kâo ƀuh klei ruă tian eh jing huĭ hyưt êdi, msĕ si kâo pô hlăk mâo klei ruă tian eh jing êmăn êmiêk, dleh bi êwa. Kâo dưi thâo êlâo dih klei mnăm vaccine Rota ka mâo ôh klei amâo mă prăk, ară anei amâo mă prăk ôh. Kâo lač jăk kơ knơ̆ng bruă mdrao mgŭn lu snăk kyua mâo mđing uêñ leh kơ anak aneh hmei”.

Amai Nguyễn Thị Kim Chung, dôk ti ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt, ăt ba anak êkei 2 mlan nao ti Anôk bruă mdrao mgŭn čiăng đru kčĕ kơ vaccine Rota. Leh mâo phung knuă druh mdrao mgŭn đru kčĕ, amai thâo săng klă hĭn kơ klei hŭi hyưt klei ruă tian eh mơêa ti phung hđeh điêt leh anăn bruă klam mơ̆ng vaccine hlăm bruă gang mkhư̆ klei ruă.

“Ĕ sang kâo 2 mlan mâo Aê mdrao kčĕ brei mnăm Rota čiăng gang mkhư̆ klei ruă tian eh. Kâo ƀuh ĕ mnăm êa drao vaccine yuôm bhăn snăk kyua phung hđeh điêt kreh mâo klei ruă, tơdah ruă tian eh hđeh srăng ênưih luc̆ êa hlăm asei mlei leh anăn awăt. Êlâo dih mnăm êa drao srăng luic̆ lu prăk kăk, ară anei mâo knŭk kna đru mnăm amâo liê prăk ôh hlăm Hdră tlŏ mgang pŏk mlar ngă kơ gŏ sang kâo mdul prăk bi liê lu êdi”.

Čiăng kơ bruă brei hđeh mnăm vaccine găl ênưih, ti anôk tlŏ mgang, bruă tŭ drông, ksiêm mkă leh anăn ktrâo lač kơ phung amĭ ama dưi hluê ngă kjăp. Kyua anei jing mta vaccine mnăm kyua anăn phung knuă druh bruă mdrao mgŭn brei ngă bruă êdu êun, djŏ hdră, mbĭt anăn ktrâo lač kơ phung amĭ ama kơ hdră mnăm, hdră kriê dlăng hđeh êlâo leh anăn êdei kơ mnăm vaccine kñăm bi hrŏ klei ƀlĕ ô̆. Êlâo kơ brei hđeh mnăm, phung knuă druh bruă mdrao mgŭn ksiêm dlăng klei suaih pral leh anăn ktrâo lač kơ phung amĭ ama bi mguôp čiăng kơ hđeh mnăm vaccine djŏ hdră. Leh mnăm, hđeh dưi ktuê dlăng ti anôk tlŏ hluê si klei kčah mtrŭn, amĭ ama dưi ktrâo lač klei bi êdah brei mđing leh anăn hdră msir djŏ guôp. Dŭm klei hđeh mâo klei bi êdah amâo jăk mâo phung mă bruă mdrao mgŭn ktuê dlăng, ksiêm dlăng leh anăn msir mgaih hnưm. Mơ̆ng anăn, bruă pŏk ngă vaccine Rota dưi hluê ngă êđăp ênang, djŏ hdră, đru kơ amĭ ama hơĭt ai tiê tơdah ba hđeh nao mnăm vaccine. Trương Thị Thoa - knuă druh klam bruă tlŏ mgang ti anôk tlŏ mgang Tân Lợi, ƀuôn hgŭm Ƀuôn Ama Thuôt, čar Dak Lak brei thâo:

“Čiăng rơ̆ng kơ bruă tlŏ mgang kơ phung hđeh mâo klei tŭ dưn, Sang êa drao srăng pŏk ngă dŭm gưl tlŏ hlăm aguah hruê 5 grăp hruê kăm. Sang êa drao mđĭ hdră hâo hưn, hưn mthâo, iêu đĭng blŭ klă anăp hŏng mrô đĭng blŭ, hưn mthâo hlăm zalo, hla pŏk web yang ƀuôn mơ̆ng Sang êa drao čiăng kơ mnuih ƀuôn sang dưi thâo. Bruă brei hđeh mnăm vaccine Rota mâo mnuih ƀuôn sang tŭ ư lu êdi. Êlâo kơ vaccine Rota dưi pŏk ngă mnăm hlăm Hdră tlŏ mgang pŏk mlar, Knơ̆ng bruă mdrao mgŭn, Anôk bruă mdrao mgŭn leh anăn CDC mâo leh dŭm adŭ mjuăt bi hriăm kơ knuă druh sang êa drao kơ hdră brei hđeh mnăm leh anăn msir mghaih leh mnăm čiăng rơ̆ng klei êđăp ênang kơ hđeh".

Ară anei, Hdră tlŏ mgang pŏk mlar dôk ba yua dŭm mta vaccine msĕ si Rotavin leh anăn RotaRix. Hluê si hdră tlŏ mgang, grăp čô hđeh srăng dưi mnăm 2 blư̆, hlăm anăn blư̆ tal êlâo tơdah hđeh mâo 2 mlan leh anăn blư̆ tal dua kbưi hŏng blư̆ tal êlâo ƀiă êdi 1 mlan. Bruă mnăm djăp 2 blư̆ brei bi leh êlâo kơ hđeh mâo 6 mlan.

Pral gang mkhư̆ klei ruă tian eh mơêa kyua kman Rota amâo djŏ knŏng brei hđeh mnăm vaccine djŏ hruê kčah ƀiădah lŏ jing hdră kriê dlăng, bi mdoh leh anăn ktuê dlăng klei suaih pral grăp hruê. Tơdah hđeh dưi mnăm ênŭm vaccine hluê si klei ktrâo lač, dưi kriê dlăng djŏ hdră leh anăn hmao ƀuh dŭm klei bi knăl amâo jăk, klei huĭ mâo klei ruă leh anăn truh kơ kjham srăng dưi mkhư̆. Phung amĭ ama ti alŭ wăl čar Dak Lak brei čŏng pô ba hđeh nao ti dŭm anôk mnăm vaccine hluê hruê mlan mơ̆ng alŭ wăl, mbĭt anăn hluê ngă jăk dŭm hdră gang mkhư̆ klei ruă tian eh mơêa čiăng răng mgang klei suaih pral phung hđeh mơ̆ng dŭm mlan tal êlâo.

 Bruă vaccine Rota dưi ba hlăm Hdră tlŏ mgang pŏk mlar đru kơ phung hđeh, boh nik gŏ sang mâo klei hdĭp dleh dlan mâo thiăm klei găl dưi răng mgang klei suaih pral. Snăn si klei ruă tian eh mơ̆ng kman Rota hmăi truh kơ klei suaih pral phung hđeh? Vaccine Rota si ngă bruă hlăm hdră gang mkhư̆ klei ruă leh anăn ya mta phung amĭ ama brei mđing tơdah brei hđeh mnăm vaccine čiăng rơ̆ng klei êđăp ênang, tŭ dưn? Čiăng mblang kơ dŭm klei êmuh anei, Nai prŏng , Aê mdrao Chuyên khoa II Lê Phúc - K'iăng Khua Anôk bruă ksiêm dlăng klei ruă tưp čar Dak Lak kah mbha klei hâo hưn ti gŭ anei.

- Ơ aê mdrao, ruă tian eh mơ êa hlăm phung hđeh si klei ruă anei leh anăn klei ruă anei ba ya klei amâo mâo jăk hŏng klei suaih pral phung hđeh?

Aê mdrao Lê Phúc: Klei ruă tian eh mơêa kjham jing klei ruă tian eh mơêa mâo mtam, eh lu êa mơ̆ng 3 blư̆ kơ dlông hlăm wang 24 mmông leh anăn sui amâo êgao ôh 14 hruê. Mta phŭn lu jing djŏ kman hlăm prôc̆ tian kyua dŭm mta msĕ si kman, virus, kman hdĭp amâo dah djŏ ƀơ̆ng mnơ̆ng ruă. Hŏng phung hđeh snăn Rota virus jing mta phŭn tal êlâo ngă truh klei ruă tian eh mơ ea kjham hŏng phung hđeh kgŭ 5 thŭn. Klei ruă tian eh mơ ea mâo lu hnơ̆ng mdê mdê mơ̆ng hdjul truh kơ kjham, tui hluê hŏng klei luič êa hlăm asei mlei leh anăn hmao mdrao mgŭn amâo dah h'aĭ. Klei ruă tian eh mơêa mâo klei truh amâo jăk msĕ si bi hrut, ngă jhat kơ dlô boh nik truh kơ djiê.

- Ơ aê mdrao, hlăm dŭm mta phŭn ngă truh klei ruă tian eh mơêa ti phung hđeh, kman Rota si ngă bruă klam leh anăn bruă ba yua vaccine Rota si ngă klei tŭ dưn hlăm bruă gang mkhư̆ klei ruă?

Aê mdrao Lê Phúc: Ti dŭm ala c̆ar hlăk đĭ kyar kman Rota ngă truh êbeh 500.000 c̆ô mnuih djiê grăp thŭn ti phung hđeh gŭ 5 thŭn. Ti Việt Nam, hluê si klei ksiêm yap, ktuê dlăng hlăm êbeh 10 thŭn êgao, kman Rota mâo mơ̆ng 20/57% dŭm c̆ô hđeh ruă tian eh mơêa nao đih mdrao ti sang êa drao. Klei ruă tian eh mơêa kyua kman Rota ară anei ka mâo ôh êa drao mdrao mgŭn. Vaccin  jing hdră gang mkhư̆ klei ruă tŭ dưn hĭn. Vaccine Rota jing mta vaccine hdĭp bi hrŏ klei jhat, hlăm anăn kman Rota dưi bi êdu leh anăn amâo mâo klei dưi ba klei ruă ôh ƀiădah dưi mđĭ ai bi kdơ̆ng hŏng klei ruă tŭ dưn hlăm bruă gang mkhư̆ klei ruă tian eh mơêa kyua kman Rota.

- Tơdah ba hđeh nao mnăm vaccine Rota, ya mta klei phung amĭ ama brei mđing c̆iăng kơ bruă mnăm vaccine mâo klei êđăp ênang leh anăn tŭ dưn, Ơ aê mdrao?

Aê mdrao Lê Phúc: Vaccin  Rota mâo ba yua leh hlăm Hdră tlŏ mgang pŏk mlar ti alŭ wăl c̆ar Daklak hlăm 2 thŭn hŏng anei. Anei jing vaccin  mâo ai bi kdơ̆ng hŏng klei ruă prŏng c̆iăng răng mgang klei ruă tian eh mơêa kơ phung hđeh kyua klei ruă tian eh mơêa ngă truh dŭm klei amâo mâo jăk hŏng phung hđeh, boh nik hnơ̆ng tŭ jăk êdei kơ klei ruă tian eh mơêa tơdah amâo mâo mđing phung hđeh ênưih lĕ hlăm klei kdjuôt kdjĭng. Ƀiădah, tơdah phung amĭ ama ba hđeh nao mnăm Rota snăn brei mđing: Tal 1 leh brei hđeh mnăm vaccin  Rota tal 1 snăn tal 2 brei hđeh lŏ mnăm djŏ vaccin  anăn, amâo mâo dưi mnăm 2 mta mdê mdê ôh. Êlâo kơ mnăm 30 mnĭt đăm brei ôh hđeh mam lu đei, êgao hnơ̆ng čiăng bi hrŏ klei ƀlĕ ô leh hđeh mnăm vaccine. Tal tlâo, brei hưn hŏng phung knuă druh bruă mdrao mgŭn klei mâo mơ̆ng hđeh, tơdah hđeh mâo klei ruă bŏk ksŏ brei hưn kơ aê mdrao ksiêm mkă dlăng čiăng bi mklă êlâo kơ mtă brei hđeh mnăm. Grăp vaccine jing êđăp ênang, ƀiădah, amĭ ăt brei ktuê dlăng dŭm klei bi knăl leh tlŏ čiăng hmao hưn mthâo kơ phung knuă druh bruă mdrao mgŭn čiăng hmao msir mghaih kơ hđeh.

- Mbĭt hŏng bruă brei hđeh mnăm vaccine Rota djăp ênŭm, djŏ wưng, si klei aê mdrao mtă čiăng kơ amĭ ama pral gang mkhư̆ klei ruă tian eh mơêa kơ hđeh?

Aê mdrao Lê Phúc: Hŏng phung hđeh phŭn agha ngă truh klei ruă tian eh mơêa kyua Rota virus lu snăk kyua anăn phung amĭ brei hđeh mnăm vaccine gang mkhư̆ klei ruă tian eh mơêa kyua Rota virus djăp ênŭm leh anăn djŏ hruê kčah. Tal 2 brei krơ̆ng nanao kơ hđeh mam amĭ kluôm ênŭm ƀiă êdi hlăm 6 mlan tal êlâo truh kơ hđeh 1 thŭn, amâo ba yua dŭm mta êa ksâo mtah ka doh amâo dah kriê pioh amâo rơ̆ng kjăp srăng ngă hmăi djŏ kơ êlan prôč tian hđeh. Tal 3, brei hluê ngă rơ̆ng klei ƀơ̆ng ksă, mnăm ksă, rơ̆ng mnơ̆ng ƀơ̆ng klă phŭn agha, rơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk kơ hđeh. Tal 4 brei rơ̆ng kơ klei doh asei mlei, wăl hdĭp mda, boh nik hŏng phung hđeh bi tuôm hŏng wăl anôk sang hđeh, hđeh điêt brei bi mdoh wăl anôk hriăm hră, mnơ̆ng hlăp, anôk dôk, huă ƀơ̆ng čiăng rơ̆ng kơ hđeh./.

- Lac̆ jăk kơ aê mdrao!