Hlăm đang war 2 hec-ta ti ƀuôn Phăm Ngol, să Bờ Ngoong, čar Gia Lai, A Ngăn khăt hrĕ rơ̆k plah wah dŭm phŭn kphê, krơ̆ng hnơ̆ng hơăp kơ lăn. Dua thŭn hŏng anei, mkra mjing kphê hluê hnơ̆ng čuăn 4C, A Ngăn ăt ngă dŭm bruă jêñ jêñ jing pruê hbâo, khăt rơ̆k, krih êa, ƀiădah hdră ngă bruă mdê leh hŏng êlâo. Boh kphê mơ̆ng yan êlâo ñu hrui mkăm, mđam mbĭt hŏng hbâo brŭ hlăm lu mlan êlâo kơ ba kơ đang war. Ñu lui hĕ jih êa drao mdjiê rơ̆k, knŏng khăt rơ̆k hlăm dŭm wưng čiăng êdi, amâo jik bi doh msĕ êlâo ôh. A Ngăn lŏ bi hgŭm hŏng anôk bruă bi hgŭm mkă hnơ̆ng, bi mklă anôk đang war čiăng mkăp kơ bruă tui duah phŭn agha mnơ̆ng dhơ̆ng:

"Ngă kphê hơĭt kjăp snăn gŏ sang kâo ăt bi mguôp ngă kphê 4C, brei bi mguôp nao mkă anôk pla mjing, tơdah čhĭ kơ knơ̆ng bruă čiăng bi mklă phŭn agha snăn srăng mâo knơ̆ng bruă đru dŭm êtuh, ktrâo kơ dŭm gŏ êsei tui si hnơ̆ng mâo boh mnga."

Ti să Đak Đoa, kphê 4C mơ̆ng dŭm ƀĭng hgŭm hlăm êpul hgŭm bruă dưi hrui blei lu hĭn ênoh anôk mnia mblei hlăm brô 500 prăk/kg boh mtah. Jing khua êpul hgŭm bruă, Y Uê, ti ƀuôn Tuơh Klăh, klă anăp pla mjing, klă anăp ktrâo lač kơ dŭm gŏ êsei hluê ngă hdră mâo leh klei kuôl kă hŏng knơ̆ng bruă bi hgŭm.

Dŭm klei čiăng msĕ si amâo ba yua êa drao mdjiê rơ̆k, amâo ba yua êa drao hlăm anăn kăm, kriê dlăng leh anăn hrui pĕ djŏ hdră ƀrư̆ jing bruă klam mbĭt. Bruă bi tŭ ư hdră ngă bruă đru bi hrŏ klei grăp gŏ sang ngă bruă mdê mdê, hmăi truh kơ hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn klei dưi mkăp djŏ hŏng klei čiăng mơ̆ng pô hrui blei. Y Uê brei thâo:

"Drei pla mjing kphê doh, amâo mâo krih êa drao hluăt amâo mâo krih êa drao hlăm anăn kăm leh anăn kriê dlăng anăn snăn êpul hgŭm bruă hmei amâo uêñ kơ anôk ba čhĭ. Êpul hgŭm bruă Glar ngă bruă mơ̆ng thŭn 2020 mâo 15 čô hgŭm klă klơ̆ng leh anăn bi hgŭm hŏng 130 gŏ sang hlăm ênhă 169 ha hnơ̆ng mâo grăp thŭn 715 ton."

Amâo djŏ knŏng mkŏ mjing bruă duh mkra pla mjing hluê hnơ̆ng čuăn, bruă bi hgŭm lŏ pŏk êlan mđĭ kyar dŭm mta kphê mâo ênoh yuôm hĭn. Êpul hgŭm bruă Lŏ hma leh anăn Duh mkra Lam Anh (să Đak Đoa) bi hgŭm leh mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma ti dŭm ƀuôn čiăng mđĭ kyar gru hmô pla mjing doh hluê hdră djŏ guôp hŏng yan adiê.

Mnơ̆ng dhơ̆ng kphê jăk mơ̆ng êpul hgŭm bruă mâo tŭ yap OCOP 4 mtŭ gưl čar lehanăn dưi truh hŏng lu anôk mnia mblei hlăm ala čar, ala tač êngao. Lê Hữu Anh, Khua êpul hgŭm bruă brei thâo: čiăng mđĭ ênoh boh kphê, klei yuôm bhăn amâo djŏ knŏng bi mlih hdră dlăng kriê wiê ênăk ƀiădah lŏ mkŏ mjing klei đăo knang mơ̆ng mnuih ƀuôn sang hlăm hdră pla mjing mrâo, gĭr mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk mnơ̆ng dhơ̆ng.

“Hŏng rup mnuih ngă lŏ hma klă sĭt, mâo klei đăo knang prŏng kơ ênoh yuôm mơ̆ng asăr kphê, hmei bi mlih leh hdră dlăng kriê wiê ênăk, mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk mnơ̆ng dhơ̆ng. Klei anei amâo djŏ knŏng đru mđĭ ênoh kphê ƀiădah lŏ đru msir klei ư̆ êpa bi hrŏ klei ƀun knap, đru kơ mnuih ƀuôn sang đĭ kơ mdrŏng.”

Mnuih ngă lŏ hma pla mjing mâo bruă klam, anôk bruă duh mkra ti Gia Lai ăt đru leh anăn ksiêm dlăng bruă hluê ngă dŭm hnơ̆ng čuăn ba čhĭ kơ ala tač êngao mơ̆ng kphê mơ̆ng wưng pla mjing. Thái Như Hiệp, Khua knơ̆ng bruă  Vĩnh Hiệp, čar Gia Lai, brei thâo, anôk bruă duh mkra dôk bi mlih hră čih pioh bruă pla mjing mơ̆ng hră ktrâo hlăm đĭng blŭ. Mnuih ngă lŏ hma hưn mthâo bruă pruê hbâo, yua êa drao, krih êa, hrui pĕ; anôk bruă duh mkra yua klei čih pioh čiăng kriê dlăng krĭng pla mjing, tui duah phŭn agha, mơ̆ng anăn ksiêm dlăng hdră ngă leh anăn rơ̆ng hnơ̆ng jăk kphê bi hgŭm.

“Hmei gĭr hluê ngă mơ̆ng thŭn 2023 leh anăn knhal jih thŭn 2024 hmei dưi ba yua leh kdrăp bi mklă phŭn agha ba yua bi hmô kơ dŭm gŏ êsei mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma. Truh thŭn 2025-2026 snăn mnuih ngă lŏ hma mphŭn thâo săng leh anăn hmei si srăng đru kơ diñu dưi mâo hră hruê ngă lŏ hma mơ̆ng čih hŏng kngan jing app điện thoại thâo mĭn.”

Gia Lai ară anei mâo 107.400 hec-ta kphê, hlăm anăn giăm 56.700 hec-ta dưi mkăp dŭm hră tŭ yap hơĭt kjăp msĕ si 4C, Rainforest Alliance leh anăn doh. Klei čiăng kơ hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn phŭn agha dưi hluê ngă mơ̆ng phŭn hlăm đang pla mjing, jing bruă klam mbĭt mơ̆ng mnuih pla, êpul hgŭm bruă leh anăn anôk bruă duh mkra.

Bạch Thanh Tuấn, K’iăng khua êpul hgŭm kphê - cacao Việt Nam, lač, mơ̆ng dŭm krĭng pla mâo bruă klam, hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn klă mngač msĕ si ti Gia Lai, bruă kphê mâo thiăm tur knơ̆ng čiăng mđĭ ai bi ktưn leh anăn bi kjăp klei đăo knang hlăm anôk ba čhĭ kơ ala tač êngao.

"Mta kñăm amâo djŏ knŏng mnơ̆ng dhơ̆ng jăk ƀiădah brei rơ̆ng kơ jih jang hdră êlan mnơ̆ng dhơ̆ng. Việt Nam ară anei jing 1 hlăm dŭm ala čar dôk mrô sa kơ kphê robusta tar rŏng lăn. Tơdah drei ba yua tŭ dưn snăn amâo djŏ knŏng ba wĭt boh tŭ dưn kơ ƀĭng hgŭm êpul hgŭm ƀiădah lŏ ba wĭt boh tŭ dưn kơ lăn čar".

Mơ̆ng đang pla mjing truh kơ bruă hrui blei, mkra mjing, klei bi mguôp plah wah ƀĭng ngă lŏ hma, êpul hgŭm bruă leh anăn anôk bruă duh mkra dôk ba hdră pla mjing hơĭt kjăp, kdrăp mrô leh anăn tui duah phŭn agha hlăm bruă pla mjing kphê ti ƀuôn sang Gia Lai. Tơdah dŭm tĭng hluê ngă hdră, kah mbha klei tŭ leh anăn rơ̆ng anôk hrui blei, asăr kphê amâo djŏ knŏng mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk, ênoh yuôm ƀiădah lŏ bi hrŏ klei hmăi kơ wăl hdĭp mda. Anei jing tur knơ̆ng čiăng kơ mnuih ƀuôn sang hơĭt ai tiê duh bi liê, bi mguôp sui hŏng ana kphê leh anăn mđĭ klei bi ktưn mơ̆ng mnơ̆ng dhơ̆ng hlăm anôk mnia mblei.