Urang taha diuk hu umo atah min oh ka diuk hu khang kadang

        Việt Nam lac sa dalam dom taneh ia hu tốc độ taha menuac sia biak samal. Dom thun jaik ini, umo di urang Việt Nam hu tagok min thun diuk khang kadang jeng bair. Uurang praong thun gaok ruak glaong. Kayua yau nan ye, sarak piah urang praong thun diuk khang kadang saong diuk siam lac bruk njauk sangka. Dalam tuk pahadar 27 thun hadrei dunya urang praong thun, Urang vak Lê Thơm hu kadha vak “ urang praong thun daok hu umo tah min oh ka diuk hu khang kadang”

  Tui số liệu di Tổng cục Dân số Kế hoạch hóa gia đình, yaom lac umo thun taha di urang Việt Nam dak harei dak glaong, min bruk ruak kik jeng daok glaong jang. Kuhria yaok sa urang praong thun gaok 3 ruak saong njauk gaok trak 2 ruak dalam rup. Dalam nan hu bruk salih meng ruak njaom mbak tapa dom ruak oh njaom mbak, dom ruak mãn tính saong dom ruak barau yau ung thư, trầm cảm gah tâm thần... 

-Jien iek ruak kuhria rah tapa ka sa urang praong thun bhian glaong jang meng 7-8 mbang duk saong jien iek ruak ka 1 uranaih. Umo thun dak glaong, mbuan jaoh jo jang, dom harei ndih laneng ruak dak glaong. Dalam dom urang praong thun daok gaok kan kandah saong dom bruk nao mai daok dang yaok harei, hu labaih 90% caong hu urang daong. Yau ye ông Trần Mạnh Thục daok di Nam Định lac yau nan. Diuk saong ruak kik meng labaih 10 thun ini mai, jien bilan padheih bruk di ông Thục  rilo meng lac caik ka bruk blei jru iek ruak. Ông Trần Mạnh Thục brei thau: “Mboh pandik libik hatung, pandik cada. Yaok 4,5 bilan dahlak nao iek ruak sa mbang. Bhian dahlak nao tuyến tỉnh, tuyến huyện. Hu rilo ruak lo, abih di nyu nan lac jalan tiêu hóa, tim mạch, gan, thận, talang jeng hu ruak. Gaok ruak rilo jeng mboh duh hatai min hu bruk sangka di anek taco, adei saai dalam sang yau nan ye bruk mbang menyum, padheih padhaiy, nao mai lac drei thau kiềm chế jeng takik kanyak jhak”.

-Việt Nam urak ini hu labaih 10 triệu urang praong thun, meblah 11% abih tih menuac sia, dalam nan hu labaih 2 triệu urang labaih 80 thun. Thun taha trung bình glaong (73 thun) min thun taha khang kadang bair (64 thun). Việt Nam lac taneh ia hu tốc độ taha menuac sia samal abih dunya. Labaih 65% urang praong thun daok di palei pala, lac urang nong saong ngak nong. Dalam tuk nan, hệ thống an sinh xã hội oh ka pabak hu caong khin di urang praong thun, oh ka hu hệ thống pasang iek suai livik ka urang praong thun.

-Tui ông Lê Ngọc Trọng, dahlau thiah ngak Thứ trưởng mintri y tế, akaok Hội Bác sĩ Gia đình Việt Nam, njauk paglaong dịch vụ pasang iek pren yava pataom tame khik iek ruak mãn tính di urang praong thun. Abih di nyu nan lac paglaong libik dang di bác sỹ sang; tacei pato, daong salih bruk daok dang mbang menyum saong caga ruak, jhul khang taha khang kajap saong năng động... vv. Ông Lê Ngọc Trọng mboh lac : "Meng bruk ruak kik di urang praong gaok rilo ruak mãn tính yau nen ya pasang iek di sang lac bruk praong, libik dang di jabat y tế xã lac biak praong. Njauk sangka đầu tư ka y tế cơ sở piah y tế cơ sở ginup pren pasang iek pren yava ka urang praong thun jeng ye urang bhapnini, sang saong bhapnini.

-Giáo sư- Tiến sỹ Phạm Thắng, Giám đốc sang iek ruak Lão khoa Trung ương jeng hu hatai sahneng yau nan. Urak ini, dom urang praong thun daok saong bhapnini. Yau nan ye bruk praong lac paglaong chất lượng y tế cơ sở. Jalan nao di dunya lac kham merat khik urang taha dalam sang, dalam bhapbini dak suai dak siam oh njauk tame sang iek ruak. Piah ngak hu bruk nan, njauk patagok  dịch vụ y tế di cộng đồng.

-GS-TS Phạm Thắng khan lac, dahlau thiah, tuk menuac sia ranaih, y tế cơ sở hu langyah bruk biak praong di taneh ia nan lac klauk caga praong, kế hoạch hóa dân số, pasang iek dom ruak cấp tính di urang kumei, uranaih. Min, urak ini menuac urang pasang iek di y tế cơ sở hu salih lac urang taha. Yau nan, bruk ngak praong di hệ thống y tế cơ sở lac pasang iek dom ruak mãn tính, rilo meng lac ruak mãn tính di urang taha. Mô hình bác sĩ sang di taneh ia drei barau tame ngak bruk, min harei hadei njauk patagok khang bruk ini. GS-TS Phạm Thắng brei thau:  “mintri Y tế daok tacei pato piah ba bruk ngak barau, quy định dom paok iek ruak cơ sở, brei ka dom urang nan hu adat iek ruak ka urang halei, bảo hiểm y tế bayan yau habal; cơ chế ka jien padai yau habal ka siam. Taphia nan lac bruk parabha, ba tagok  tuyến meng hệ thống y tế cơ sở tagok tuyến tỉnh, tuyến trung ương. Ini lac bruk oh ngak hu  dalam dua klau harei min kol drei daok nao tui jalan yau nan saong dahlak sahaneng ini lac jalan nao njauk.

-Urang praong thun oh lac libik pambak tame gah tinh thần ka anek taco bo daok lac dom urang hu rilo alamu, trí tuệ, meda daok rik daong ka xã hội. Yau nan ye, bruk ieu pataom dom thành phần xã hội piah paglaong dom dịch vụ pasang iek pren yava ka urang praong thun; pambuak pagam pasang iek di sang, di bhapnini saong pasang iek di dom cơ sở di karja daok lac bruk caong khin njauk samal langyah, abih di nyu nan lac dalam tuk taneh ia drei daok hu jalan taha menuac sia samal drah yau urak ini./.

Thúy linh