Tợơ đấh ra diu, bêl đh’luúc dzợ nhưr bọo cóh tu bhơi nhấc, a zi nắc z’lấh đhr’đấc dal, lứơt cóh acoon c’lâng k’tứi đhiệp choom muy cha nắc lướt, tợơ zăng cha ngai nắc lêy c’lâng đui cơnh a ngọn chỉ m’prang cóh crâng da ding, đắh toor t’huung đhậu l’hộ cóh dứp chọh. Lấh 7 giờ đồng hồ lướt dzung nắc tước vel A Ur, chr’val A Vương, chr’hoong Tây Giang, muy vel xợơng cha chríh, cha ngai bhlầng bêl xay tước điện ang, c’lâng lướt, trường học lâng y tế.

      Lêy ma nuýh tợơ lơơng blo, t’coóh bhươl A lăng Reng đhuônh tợơ đong đh’rơơng, đh’rứah k’chăng ta moóh cu “lướt c’lâng cha ngai doó lấh g’lếêh a’moó, đác cóh đâu liêm sạch nắc nhi rao dzung têy,ki moọt ooy Gươl tớt đhêy âm đác. Tớt cóh Gươl muy xí, nắc pazêng apêê dzợ ắt cóh đong tooi chô ooy Gươl, đh’rứah prá xay, lưm ta moóh zi. Tớt âm đác, đh’rứah xợơng t’coóh bhươl xay truíh ooy pr’ắt tr’mông, bh’rợ tr’nêng âng đhanuôr Cơ Tu cóh đâu.

       Cóh vel vêy 21 pr’loọng đong, zập đoo pr’loọng đong liêm sạch. Vêy đoo đong đh’rơơng lêy cóh cum cung doó bơơn lêy râu đác nha nhự, ếh bh’năn,  n’đóh n’nóh apêê vất lơi, ngoọ cóh đâu apêê cắh vêy b’băn. Bêl ơy ta moóh nắc vêy năl,  apêê băn bấc ơl a tứch a đha, a’ọc, t’rị k’roọc, apêê bhrợ t’ruung, c’rọol chóh cóh píc k’ruung đác Gia Vưa, cha ngai tợơ vel mơ 3 cây số. Zập t’ngay, đhanuôr nắc đơơng bh’năn tợơ đong đoọng bơơn, apêê băn bh’năn cha ngai tợơ đong cơnh đâu nắc oó đoọng nha nhự, oó choom váih cr’ay cr’naanh. Hồ Anh Tuấn, muy cha nắc blo tợơ thành phố Hồ Chí Minh đoọng năl, a đoo ơy lướt cha ớh bấc ooy. Nâu đoo nắc g’lúh tr’nợơp tợơp lướt A Ur lâng a đoo lêy pr’hay cắh dzợ cơnh: “Râu muy nắc c’lâng lướt, la ngúa bhlầng. C’lâng p’rang zr’nắh k’đháp cơnh đâu nắc cung hắt ngai moọt cha ớh. Đhơ cơnh đếêc nắc bêl tước vel cung xợơng bhui har pa bhlầng cóh loom, muy vel ắt cóh m’pâng crâng k’coong, cóh m’pâng t’huung, liêm sạch. Zập ngai ắt cóh đâu zêng đha nui tr’út, hâng t’mooi. Tước bêl cha cha, pr’loọng đong n’đoo cung đơơng pứơih chr’na. K’juột lêy, moọt ooy vel zập ngai zêng hâng a đay, văn hoá cóh đâu pr’hay pa bhlầng. Muy râu dzợ cu lêy, ha dang đay cắh vêy vặ cha n’đoo tô chr’na, bêl a pêê a moó âng chô lêy apêê pa ngọp.”

      Tước ha bu, apêê a ngắh, a moó nắc ra văng zệê chr’na đoọng băn t’mooi. 21 pướih chr’na âng 21 pr’loọng đong bơơn apêê a moó dấc đơơng tước Gươl zêng nắc chr’na pr’dzăm a yêm, xa rọong a’rong lúc lâng ta priêng, ra véh A Rui, a xiu, a đúh, a tứch… bấc râu pr’dzăm bơơn đhanuôr pếêh bơơn pay tợơ crâng. T’coóh bhươl A lăng Reng moon, nâu đoo nắc j’niêng âng vel, bêl vêy t’mooi tước vel nắc đhơ đhơ ngai, zập pr’loọng đong zêng dấc đơơng chr’na băn t’mooi: “Đhơ đhơ ngai mọot ooy Gươl nắc băn lứch. N’đhơ muy cha nắc cung băn, pêê puôn cha nắc cung băn,  puôn xợơng zệt ma nuýh tợơ chr’hoong, chr’val blo cung băn. N’đhơ trưởng cr’noon cắh vêy cóh đong, vêy t’mooi tước nắc zập ngai tự nguyện băn lứch, doó đớc t’mooi ra hal đác, luônh ha ul cha. Đhơ Cơ Tu, đhuốc băn lứch, doó phân biệt ngai.”

       Đhị A Ur, đhanuôr hâng t’mooi lâng loom luônh liêm ta níh tợơ râu k’đháp đha rựt âng đay. K’rang lêy t’mooi đui cơnh ma nuýh đong, k’bhúh xoọng đay. “Băn t’mooi” nắc truyền thống tợơ lang a hay, ha dợ nâu kêi k’đháp bơơn lêy râu đâu, bêl pr’ắt tr’mông nâu kêi xoọc ha dưr cóh da ding k’coong… Pr’loọng đong a moó A lăng Tinh n’đhơ k’đháp đha rựt ha dợ cung zệê dấc đơơng muy pướih chr’na đoọng t’mooi cha. A moó moon: “T’mooi tước nắc a zi zêng dấc đơơng chr’na, râu vêy cóh đong zệê đoọng cha râu đếêc. T’mooi tước zập ngai zêng hâng. Tu bấc chr’na nắc zi kiêng zập tô chr’na t’mooi vắc cha m’bứi đoọng zi yêm loom.”

       Râu âng zập ngai cắh choom ha vil bêl tước vel đhanuôr Cơ Tu đha rựt cóh m’pâng crâng da ding cha ngai bha dắh nâu, đhị cắh vêy sóng điện thoại, cắh năl tước internet cơnh ooy nắc muy pr’ắt tr’mông đha nui tr’út lâng liêm loom lâng zập ngai. Pr’zợc Lý Ngọc Hằng, blo tợơ thành phố HCM xay moon, A Ur nắc muy đhị tước cha ớh pr’hay pa bhlầng lâng cắh choom ha vil đhị zập g’lúh la lướt âng đay: “Nắc muy zr’lụ crâng ga mắc cơnh đếêc, apêê ắt ma mông liêm ta níh bhlầng, đoàn kết, apêê vêy muy pr’ắt tr’nớt pr’hay pa bhlầng. n’đhơ cắh lấh chếêc lướt ooy lơơng đoọng năl, ha dợ nắc lêy đong xang, tang lan apêê liêm sạch. A cu kiêng lướt đh’rứah lâng apêê bhrợ têng ha rêê, bhrợ biêng, pay đác g’dớ…”

      Ha dưm cóh Gươl, pazêng boóp p’rá, k’chăng cha ớh ting cơnh xa nay xay trúih, ba bhoóch âng t’coóh bhươl. Ma nuýh Cơ Tu tợơ bấc lang a hay ắt mamông lâng crâng, g’nưm tợơ crâng, glúh tợơ crâng nắc đui cơnh apêê bil râu k’rang lêy nhâm mâng. Ha dợ cu dzợ bơơn lêy muy râu ga mắc chr’nắp lấh mơ đếêc dzợ. Apêê nắc ắt mamông lâng loom luônh ta níh đha nâng, đoàn kết, ma mông lâng k’bhúh xoọng, đhi noo mặt. A Ur, ha dang cắh vêy pr’ắt tr’mông tơơi đhấc bấc chu, nắc vêy liêm chr’nắp cơnh nâu kêi? N’đhơ cơnh đếêc, azi ơy tước đâu, xợơng bhui har pa bhlầng bơơn vêy muy ri dưm đh’rứah ắt mamông, âm cha đh’rứah lâng xợơng đhanuôr bhui har ba boóch. Muy vel Cơ Tu pr’hay chr’nắp bhlầng!

A UR- NGÔI LÀNG ĐẬM CHẤT

TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI CƠ TU

(PV Vơ nich Oang)

     Làng A Ur lọt thỏm giữa rừng sâu, thuộc xã A Vương, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Điều đặc biệt ngày nay, mặc dù có tiếp xúc nhiều bên ngoài nhưng người dân ở đây vẫn giữ nguyên lối sống, cách sinh hoạt và canh tác theo truyền thống của người Cơ Tu. Du khách đến với làng khi ra về cảm thấy luyến nhớ vì sự hiếu khách của người dân nơi đây.

      Từ sáng tinh mơ, khi sương đêm còn đọng ngọn cỏ, chúng tôi vượt con dốc thăm thẳm, dựng đứng, băng qua những đoạn đường nhỏ như sợi chỉ trên triền núi, vắt ngang miệng vực. Sau hơn 7 giờ đồng hồ đi bộ là tới làng A Ur, xã A Vương, huyện Tây Giang, một làng thật xa vời khi nhắc đến điện, đường, trường, trạm.

      Thấy người lạ, già làng Alăng Reng bước ra từ ngôi nhà sàn, tươi cười chào hỏi, “Cháu có mệt không, nước ở đây sạch lắm, cứ thoải mái rửa chân tay cho mát” rồi mời vào Gươl của làng. Một lúc sau, mọi người trong làng kéo nhau vào Gươl cùng trò chuyện, thăm hỏi. Vừa uống nước lá, vừa nghe già làng kể chuyện về cuộc sống, sinh hoạt của người Cơ Tu nơi đây.

     Trong làng có 21 hộ gia đình, nhà nào cũng sạch sẽ, gọn gàng. Một số hộ dù ở nhà sàn truyền thống nhưng dưới gầm không nước thải, không phân gia súc, gia cầm, tưởng đâu ở đây bà con không chăn nuôi. Hỏi ra mới hay, bà con ở Aur nuôi rất nhiều heo, gà, trâu, bò nhưng họ đều dựng chuồng cho chúng ở cuối con suối Gia Vưa, cách làng 3 cây số. Hằng ngày, bà con mang thức ăn tới, chúng được nuôi cách xa nơi bà con ở để tránh bệnh tật. Hồ Anh Tuấn, một du khách ở thành phố Hồ Chí Minh cho biết, anh đã đi rất nhiều nơi. Lần đầu tiên đến làng Aur và anh có những cảm nhận rất thú vị: “Thứ nhất là đường đi, nó rất heo hút. Giao thông khó khăn thế này thì chắc ít người vào đây. Tuy nhiên khi vào tới làng, tôi cảm thấy nó sướng, một làng nằm giữa thung lũng, sạch sẽ. Mọi người ai cũng thân thiện, hiếu khách. Tới giờ ăn, hộ gia đình nào cũng mang một mâm cơm tới mời mình ăn. Cảm giác rất ngạc nhiên, vào trong làng thấy ai cũng chân thành, nồng nhiệt, văn hoá rất hay. Có cái ngạc nhiên nữa là, nếu mình không ăn tô cơm nào thì thấy chủ tô cơm đó có vẻ buồn vậy đó.”

      Khi chiều buông, các cô, các chị tất bật chuẩn bị bữa cơm thịnh soạn để đãi khách. 21 mâm cơm của 21 hộ gia đình được các chị bưng tới Gươl toàn là những món ngon nào là canh sắn, rau A rui, cá suối, thịt khô, ếch khô… những thực phẩm được bà con săn bắt hái lượm tại chỗ. Già làng A Lăng Reng bảo, đây là tục lệ của làng, khi có khách tới làng bất cứ là ai, các gia đình trong làng đều bưng cơm đến mời: “Bất cứ ai vào làng thì mình nuôi hết. Dù có một người cũng nuôi, bốn năm người cũng nuôi, ba bốn chục người từ huyện, xã hoặc từ nơi đâu tới chúng tôi đều nuôi hết. Mặc dù trưởng thôn không có ở nhà, nếu có khách tới, ai có ở nhà đều tự giác nuôi khách, không để khách tới làng bị đói cơm, khát nước. Không phân biệt Cơ Tu hay Kinh, ai mình cũng nuôi hết.”

      ở Aur, dân làng đón khách bằng tất cả sự hồn hậu, vô tư trong nghèo khó của mình. Đạm bạc nhưng ân cần, thân thiện như người trong gia đình dù là lần đầu tiên gặp gỡ. “Nuôi chung” khách là một truyền thống, nhưng bây giờ thật khó tìm gặp điều đó khi những xô lệch văn hóa đang hiện hữu ngày càng nhiều ở vùng cao… Gia đình bà A Lăng Thị Tình tuy nghèo nhưng cũng sắm sửa một mâm cơm đem đến  mời khách. Bà bảo: “Khách nào tới chúng tôi đều nấu cơm cho ăn, trong nhà có cái gì mình cho nấu cái nấy. Khách tới làng ai cũng chào đón, nấu cơm cho ăn. Vì nhiều mâm cơm nên khách ăn mỗi mâm 1 ít cũng được. Thấy mâm cơm mình mà có người khách nào ăn mình thấy trong lòng vui lắm.”

      Điều mà bất cứ ai không thể quên, khi tới ngôi làng đồng bào Cơ Tu nghèo, ở tận rừng sâu, không sóng điện thoại, không hề biết đến internet này là một cuộc sống quá đỗi trong trẻo, hồn nhiên và còn nguyên lòng hiếu khách. Bạn Lý Ngọc Hằng, du khách ở thành phố Hồ Chí Minh cảm nhận, A Ur là một điểm đến tuyệt với nhất và ấn tượng nhất trong những chuyến đi của mình: “Nguyên một vùng đất như vậy mà họ rất có ý thức. Họ có một nền văn minh riêng, mặc dù rất ít tiếp xúc với bên ngoài nhưng nhà cửa khang trang và rất sạch sẽ. Mình rất muốn trải nghiệm cùng họ như lên nương, bẫy trút, lấy mật…”

      Đêm trong gươl, những nụ cười rạng rỡ theo lời kể, điệu hát của già làng. Người Cơ Tu bao đời nay sống với rừng, dựa vào rừng, ra khỏi rừng đồng nghĩa với việc họ mất đi sự chở che. Nhưng tôi cảm nhận được một điều lớn hơn thế. Họ sống với nhau bằng tình đoàn kết, bằng nghĩa anh em ruột thịt. Aur, nếu không phải là những phận người đã đi cùng nhau qua bao cuộc di cư, liệu có đằm thắm như bây giờ? Dù sao, chúng tôi đã đặt chân đến đó, cảm thấy mình hạnh phúc khi được một đêm sống cùng, ăn cùng và nghe dân làng hát. Một làng Cơ Tu tuyệt vời!