Boọng hàm Kỳ Anh, chr’val Tam Thăng, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam nắc muy cóh pêê bha nụ boọng hầm ga mắc bhlâng Việt Nam ( xang bha nụ boọng hầm Củ Chi lâng Vĩnh Mốc). C’kir lịch sử cấp k’tiếc k’ruung n’nâu nắc muy cóh bấc đhị liêm pr’hay cóh bh’rợ lướt la lêy chô hay ooy lang l’lăm, pa cắh loom luônh grơơ k’rơ bhriêl g’lăng tu độc lập tự do âng quân lâng đha nuôr hêê cóh cr’chăl zêl prúh a rập a bhuy.

    Chr’val Kỳ Anh ( nâu câi nắc chr’val Tam Thăng) đhị trung tâm thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam ch’ngai dâng 7 km chô n’đắh đông bắc, đăn c’lâng bhlâng 1 A. Bha nụ boọng hầm Kỳ Anh bơơn p’ma cơnh bha nụ boọng hầm âng loom đha nuôr, muy g’roong nam nhâm mâng âi chroi đoọng ooy râu trông dấc đha nuôr, pa chô miền nam, nắc c’léh bhrông bhưưng ang Quảng Nam “ Grơơ k’rơ  lướt l’lăm lêệng prúh Mỹ”. C’xêê 5/1965, đoọng  p’zay pa dưr râu ha rướp âng chiến lược “ chiến tranh đặc biệt”, đế quốc Mỹ p’hân k’đươi quân moọt ooyy miền Nam Việt Nam. Đh’rứah lâng quân ngụy lâng clai đhân, apêê bhrợ têng c’lâng bh’rợ “ T’pặt râu gung dưr cóh vel bhươl”, “ c’chêệt lâng t’pặt râu gung dưr”, bhrợ t’bhứah c’lâng bh’rợ “ chô ooy vel” lướt plăm coóp, vay poóh, bhrợ pa hư zấp râu, ga ría zr’lụ bơơn pa chô. Cơnh lâng Kỳ Anh, nắc chr’val bơơn pa chô lâng veye bh’rợ cách mạng pa bhrợ k’rơ tu cơnh đêếc a rập lướt prúh zêl, coóp lêêng bấc chiến sĩ cách mạng lâng đha nuôr da dô. Tơợ đhr’năng la lua n’nắc, k’đươi cách mạng hân đơớh bêl đâu, cắh dzợ năl bhrợ cơnh lơơng, nắc pếch boọng hầm la lơớp, bha nụ boọng hầm đọong ặt g’đách âng quân yêm têêm, ra văng c’bhúh ma nứih, ra văng p’nănh cha rắh l’lăm bêl c’bhúh a rập tước prúh.

    Bha nụ boọng hầm nắc tơợp pếch tơợ c’xêê 5/1965 lâng bhrợ têng xang moọt c’moo 1967. Pa zêng n’juối ch’ngai dâng 32 km, bhứah 0,5 tước 0,8 m, dal dâng 0,8 – 1 mét, n’juối ch’ngai nắc ting pr’đơợ âng vel ( cóh cr’loọng boọng k’tiếc vêy đhị pa bhlâng xiên đoọng rơớt bêls a rập bơơn năl boóp boọng hầm, đươi gr’doóc a hấ cắh cậ lựu đàn p’tộ, ahêê buôn c’đêl đhị doó âi crêê). Bha nụ boọng hầm dzợ vêy hầm pa dứah bh’réye, hầm tác chiến, hầm k’đhơợng xay, hầm ch’na, dh’nắh, cơnh lâng mơ choom k’độ 1.500 cha nắc.

    Bha nụ boọng hầm vêy pr’dưr cơnh ô bàn cờ, văng gur bấc p’lêếh c’lâng, xó trúih apêê tơơm n’loong, bấc c’nặt bơơn pếch ha lúh tước apêê léh đong đha nuôr, giếng đác, ta pêếh prang vel bhươl cóh prang chr’val. Pr’đươi pệch hầm bơơn đha nuôr đươi dua zêng p’têệt alang pr’ặt tr’mông cơnh cuốc, xẻng toong đệ, xà beng lâng a đhung,a pậ đoọng k’độ đơơng n’tóh k’tiếc ooy lơơng. Tu nắc đhị đăn lâng a rập tu cơnh đeếc bh;rợ bhrợ têng zêng moọt bêl ha dum lâng la lơớp, p’hân. K’tiếc  pếch cóh boọng hầm bơơn chô đơơng m’poọ ooy apêê  hầm g’đách bom đạn âng đha nuôr, léh đong t’mêê, m’poọ toor ruộng cắh cậ n’tóh ooy k’ruung joọm râu bơơn lêy âng a rập. Boóp hầm ặt cóh cr’loọng đong đha nuôr, ta pêếh, đong c’roóc, đình, m’bưr  cram, giếng đác, tơơm n’loong lâng bơơn bhrợ p’lơớp liêm.

     Cóh cr’chăl pếch boọng hầm, ha lúh c’moo 1966, bha nụ boọng hậm t’mêê dưr váih cắh âi p’têệt pa zum thr’thuông. Bêl a rập moọt zêl prúh ooy vel tu crêê tân léh boóp bọong hầm đhị nang chr’nóh t’coóh Khanh, a rập t’đang k’đươi moon đầu hàng n’đhang cán bộ, quân dân zêl prúh t’bhlâng, a rập nắc lệt loom cắh cơnh bơm chất độc ooy hầm bhrợ 11 cán bộ, quân dân lấh cắh dzợ.

    Tơợ bêl bha nụ boọng hầm bơơn dưr váih c’bhúh âng hêê cơnh 70, 72 tỉnh đội, V12, V16, V18 âng huyện đội doó lấh bhrêy tắh chêệt bil đhị râu zêl prúh âng a rập a bhuy lâng bom đạn lâng phi pháo. Đh’rứah lâng bha nụ boọng hầm Kỳ Anh nắc đhị bhrợ sơ cấp cứu ma nứih bhrêy, đhị đương đơơng đoọng ch’na đh’nắh pa nănh cha rắh quân khu, tỉnh đội chroi đoọng bhrợ t’váih đợ bh’nơơn ga mắc chr’nắp. Vel Thạch Tân vêy muy đong đình ty nắc đình Thạch Tân. Đhị đâu, quân hêê đươi bhrợ đhị xay prá xa nay. Cóh léh đình nắc boọng hầm z’zăng bhứah, thr’thuông lâng bha nụ boọng hầm z’lấh z’roóh đác lâng m’bur tơơm n’loong, đươi đoọng bhrợ đhị pa dứah apêê ngai bhrêy tắh, k’rong đớc ch’na đh’nắh.

     A rập tơợp zêl prúh pănh lêêngj, đươi a ngoọn xíc chọ ooy t’noọl đình đoọng glụ pa c’lâm, n’đhơ cơnh đêếc đhị râu ma bhuy chr’nắp âng đình, cơnh bơơn pa xăr tu c’rơ âng quân alang đha nuôr mr’cơnh loom ặt ga bọ tu cơnh đêếc a rập đươi g’lêếh c’rơ, bhrợ zấp cơnh công doó mặ pa hư.

    C’moo 1994, chr’val Tam Thăng nắc hâng hơnh nhà nước phong đoọng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. C’moo 1997 bha nụ boọng hầm Kỳ Anh bơơn ta xay moon nắc c’kir lịch sử cấp k’tiếc k’ruung.

     Bha nụ boọng hầm Kỳ Anh lâng apêê đha nuôr zr’lụ chuốh âi chroi đoọng bhrợ t’váih đợ chiến thắng lịch sử âng acoon ma nứih. Nắc đhêêng cơnh vel Thạch Tân k’tứi bhlâng âng Tam Thăng âi vêy lấh 90% cha nắc đha nuôr ting cách mạng, vêy 200 liệt sĩ, 18 a mế Việt Nam anh hùng, zấp đoo đong công ting pấh cách mạng….

     Bha nụ boọng hầm Kỳ Anh moon la lay, vel zêl prúh a rập Kỳ Anh moon za zum lâng muy cóh bấc c’léh tr’haanh âng g’lúh zêl prúh a rập a bhuy âng Đảng hêê. Nâu đoo nắc dzợ đhị đoọng apêê lang t’tun tmoóh pa choom ooy râu bhriêl g’lăng, grơơ k’rơ âng apêê lang l’lăm  vêy quyền hâng hơnh ooy apêê chr’nắp ga mắc âng lang l’lăm đớc đoọng ha ca coon cha chau, nắc râu hâng hơnh âng lang brương tr’nu./.

Địa đạo Kỳ Anh: "Địa chỉ đỏ" du lịch về nguồn

( Theo Dantri)

     Địa đạo Kỳ Anh, xã Tam Thăng, TP Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam là một trong ba địa đạo lớn nhất Việt Nam (sau địa đạo Củ Chi và Vĩnh Mốc). Di tích lịch sử cấp quốc gia này là một trong những“địa chỉ đỏ” trong hành trình du lịch về nguồn, thể hiện ý chí và tinh thần sáng tạo vì độc lập tự do của quân và dân ta trong thời kỳ chiến tranh.

   Xã Kỳ Anh, nay là xã Tam Thăng, cách trung tâm thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam khoảng 7 km về hướng đông bắc, gần Quốc lộ 1A. Địa đạo Kỳ Anh được ví như địa đạo của lòng dân, một thành đồng lũy thép đã góp phần đấu tranh thắng lợi giải phóng miền Nam là mốc son chói lọi trang sử vàng Quảng Nam “Trung dũng kiên cường đi đầu diệt Mỹ”. Tháng 5/1965, để cứu vãn sự sụp đổ của chiến lược “chiến tranh đặc biệt”, đế quốc Mỹ vội vàng xua quân vào miền Nam Việt Nam. Cùng với quân ngụy và chư hầu, chúng thực hiện chiến lược “bình định nông thôn”, “tiêu diệt và bình định”, mở rộng chiến dịch “về làng” bắt bớ càn quét, đánh phá, lấn chiếm vùng giải phóng. Đối với Kỳ Anh, là xã được giải phóng và có phong trào cách mạng hoạt động mạnh nên địch tổ chức hành quân càn quét dữ dội, lùng ráp vây bắt, nhiều chiến sĩ cách mạng và người dân vô tội bị tra tấn, thủ tiêu. Từ thực tế và yêu cầu cách mạng cấp bách lúc này, không còn cách nào khác là phải đào hầm bí mật, đào địa đạo làm nơi ẩn quân an toàn, chuẩn bị lực lượng, vũ khí trước khi đánh địch.

    Địa đạo Kỳ Anh bắt đầu được đào từ tháng 5/1965 và hoàn thành vào năm 1967. Tổng chiều dài địa đạo khoảng 32km, chiều rộng từ 0.5 đến 0.8 mét, chiều cao khoảng 0.8-1 mét, chiều dài địa đạo tùy theo địa thế mỗi thôn (trong lòng địa đạo có nơi rất hẹp đề phòng khi địch phát hiện miệng địa đạo, dùng hơi cay hay lựu đạn ném xuống, ta dễ dàng bịt ngăn gian còn lại để thoát tránh thương vong). Địa đạo còn có hầm cứu thương, hầm tác chiến, hầm chỉ huy, hầm lương thực, thực phẩm,… với sức chứa 1.500 người.

    Địa đạo có hình dạng ô bàn cờ, quanh co uốn khúc nhiều ngõ ngách, chạy dài men theo các lùm cây, nhiều đoạn được đào xuyên qua nền nhà dân, qua giếng nước, gian bếp trải khắp thôn xóm trong toàn xã. Dụng cụ đào được người dân sử dụng hầu hết đều gắn liền với cuộc sống như cuốc, xẻng ngắn cán, xà beng và mủng, thúng, trạt để đem đất đổ đi nơi khác. Vì là nơi gần sát với tai mắt địch nên việc tiến hành vào ban đêm và bí mật, khẩn trương. Đất đào dưới hầm được đem đắp vào những hầm trú ẩn bom đạn của dân, nền nhà mới, đắp bờ ruộng hoặc đổ ra sông đầm tránh sự phát hiện của địch. Miệng hầm nằm trong nhà dân, gian bếp, chuồng bò, đình, bụi tre, giếng nước, gốc cây và được ngụy trang cẩn thận.

    Trong quá trình đào hầm, đầu năm 1966, địa đạo mới hình thành chưa nối tiếp liên hoàn. Khi địch càn vào làng do bị lộ miệng hầm tại vườn nhà ông Khanh, địch kêu gọi đầu hàng nhưng cán bộ, quân dân chống trả kiên cường, quyết liệt, địch dã man bơm chất độc vào hầm làm 11 cán bộ, quân dân anh dũng hy sinh.

    Từ khi địa đạo được hình thành lực lượng của ta như 70, 72 tỉnh đội, V12, V16, V18 của huyện đội ít bị tổn thất trước sự càn quét, đánh phá ác liệt bằng bom, đạn và phi pháo của địch. Đồng thời địa đạo Kỳ Anh là nơi tổ chức sơ cấp cứu thương binh, nơi tiếp tế lương thực cho lực lượng vũ trang quân khu, tỉnh đội góp phần lập chiến công hiển hách oai hùng. Thôn Thạch Tân có một ngôi đình cổ là đình Thạch Tân. Nơi này, quân ta dùng làm nơi họp bàn, trao đổi tin tức. Dưới nền đình là căn hầm khá rộng, ăn thông với địa đạo thoát ra mương nước và lùm cây rõi, dùng làm nơi sơ cứu thương bệnh binh, tích lương thực, thực phẩm.

     Địch tổ chức phản công càn quét, dùng dây xích cột vào cột đình nhằm kéo đổ, song trước sự uy nghiêm của ngôi đình linh thiêng, như được hóa thân bởi sức mạnh quân dân đồng lòng bám trụ nên địch dùng bao công sức, thủ đoạn vẫn không tài nào phá nổi.

Năm 1994, xã Tam Thăng tự hào được nhà nước ta phong danh hiệu cao quý Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Năm 1997 địa đạo Kỳ Anh được công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia.

     Địa đạo Kỳ Anh và những người dân vùng cát đã góp phần làm nên những chiến thắng lịch sử của dân tộc. Chỉ riêng thôn Thạch Tân nhỏ bé của Tam Thăng đã có hơn 90% người dân tham gia cách mạng, có 200 liệt sĩ, 18 bà mẹ Việt Nam anh hùng, nhà nào cũng tham gia cách mạng,…

    Địa đạo Kỳ Anh nói riêng, làng chiến đấu Kỳ Anh nói chung là một trong những biểu tượng tiêu biểu của thế trận chiến tranh nhân dân của Đảng ta. Đây còn là nơi cho các thế hệ sau học hỏi về sự linh hoạt, sáng tạo, dũng cảm và gan dạ của các thế hệ đi trước có quyền tự hào về những giá trị to lớn mà thế hệ đi trước để lại cho con cháu, là niềm tự hào của thế hệ mai sau./.