Lâng đhanuôr Bhnong coh chr’hoong Phước Sơn, đhị đhr’năng tr’clai văn hóa, công cơnh dưr vaih âng xã hội, đong bhươl cr’noon nắc dzợ ta zư cơnh ahay, ha dzợ pr’đươi đoọng bhrợ têng nắc ta xăl cơnh la lay.

    Dzoong đhị đhr’nong đong bhươl cr’noon t’mêê vêy ta bhrợ, cr’noọ âng t’cooh bhươl Hồ Văn Nghiêu ắt coh cr’noon 3, chr’val Phước Chánh, chr’hoong Phước Sơn bhui har pa bhlâng. Tu, đong cr’noon vêy ta bhrợ cơnh ty ahay âng đhanuôr Bhnong đhị zr’lụ da ding k’coong Phước Sơn, hân đhơ pr’đươi nắc la lay rau. Xoọc đâu, đợ chiing, ch’gâr, căh cậ pazêng rau j’niêng cr’bưn chr’nắp pr’hay âng đhanuôr Bhnong nắc vêy ta đớc đhị zr’lụ la liêm pa bhlâng coh đhr’nong đong cr’noon n’nâu. T’cooh bhươl Hồ Văn Nghiêu prá: “Đong n’nâu vêy ta bhrợ cơnh ty ahay, crêê cơnh lâng j’niêng cr’bưn âng vel đong, pr’họm la liêm, bơr pêê chu acu mót lêy, lêy thợ bhrợ têng nắc lêy công choom, bhrợ đong n’nâu nắc đhanuôr tước ắt prá xay đhị đâu liêm buôn pa bhlâng.”

    T’cooh Võ Hưng, Phó Chủ tịch UBND chr’val UBND chr’val Phước Chánh, chr’hoong Phước Sơn prá: “Phước Chánh bhrợ têng 5 đhr’nong đong bhươl cr’noon, dzợ 2 cr’noon nắc đong bhươl cr’noon ta bhrợ lâng n’loong nắc dzợ choom ta đươi, đhị đâu nắc choom giao lưu văn hoá, bhrợ pr’họp âng bhươl cr’noon.”

    Tơợ x’rịa c’moo 2016, chr’hoong Phước Sơn ơy vêy xa nay bhrợ têng lâng bê tông đong bhươl cr’noon, tu bấc cơnh xa nay. M’bứi bhlâng muy đhr’nong đong bhươl cr’noon bil tơợ 70 tước 80m3 n’loong ha dang ng’bhrợ lâng n’loong. Prang chr’hoong Phước Sơn xoọc vêy 64 bhươl cr’noon nắc ng’bhrợ đong bhươl cr’noon, cơnh đêếc nắc đợ n’loong coh crâng ta col bấc pa bhlâng. P’xoọng ooy đêếc, pazêng rau pr’đươi cơnh: plăng, c’re… ting t’ngay m’bứi lâh mơ, pr’đươi cơnh đêếc ng’đươi mơ 5 c’moo a năm.

     Bêl bhrợ têng cơnh xa nay đươi bê tông pazêng đong bhươl cr’noon, chr’hoong Phước Sơn ơy lướt xay moon tước ooy pazêng t’cooh bhươl lâng đhanuôr Bhnong. T’cooh Nguyễn Thế Thọ, Trưởng Phòng Văn hoá Thông tin chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam prá: “Xơợng bhrợ cơnh pr’đhang nắc cơnh ty âng đhanuôr, ha dzợ xã hội hoá nắc ng’bhrợ lâng bê tông, đoọng choom ng’đươi u đanh, rau bơr cậ nắc doọ col n’loong. Nắc tu cơnh đêếc, bêl ta mooh đhanuôr nắc đhanuôr mr’cơnh xa nay nắc ng’bhrợ lâng bê tông, đoọng doọ pa hư crâng lâng bơơn zư lêy crâng.”

    Tơợ đanh, đong bhươl cr’noon vêy ta lêy nắc zr’lụ zư rau chr’nắp ga mắc âng zập c’bhuh đhanuôr acoon coh. Tu cơnh đêếc, bh’rợ bhrợ têng, zư đớc rau chr’nắp pr’hay ooy đong xang âng zập đong bhươl cr’noon nắc chrooi đoọng zư pa dưr rau chr’nắp pr’hay âng zập c’bhuh đhanuôr acoon coh. Ha dzợ, bh’rợ bhrợ têng đong bhươl cr’noon ting cơnh pr’đươi ty ahay nắc bhrợ rau căh liêm crêê ooy crâng k’coong, môi trường… Tu cơnh đêếc, bh’rợ xăl pr’đươi, nắc pr’đhang đong doọ ta bhrợ la lay cơnh ahay lâng crêê cơnh cr’noọ cr’niêng âng đhanuôr acoon coh âng chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam xoọc bhrợ têng. Nâu đoo nắc bh’rợ pr’hay, chrooi đoọng ooy bh’rợ zư lêy văn hoá âng đhanuôr acoon coh, ting n’nắc nắc bơơn zư đợ đhăm crâng đhị zr’lụ chr’hoong./.

XÂY NHÀ LÀNG-KHÔNG PHÁ RỪNG

                                                                        CTV Tấn Sỹ-Thanh Hải

    Ở tỉnh Quảng Nam, hầu như mỗi dân tộc đều có nhà làng truyền thống. Nhà làng là nơi sinh hoạt cộng đồng, hội họp, lễ nghi, ma chay, cưới hỏi, cúng bái của bà con. Ý nghĩa như vậy, nên việc làm nhà làng luôn được bà con các dân tộc thiểu số gìn giữ và phát huy. Với người Bhnoong ở huyện Phước Sơn, trong điều kiện giao thoa văn hóa, cũng như sự phát triển đi lên của xã hội, kiến trúc nhà làng vẫn được giữ nguyên mẫu, song vật liệu để làm thì đã đổi khác.

    Đứng trước nhà làng mới xây, cái bụng già Hồ Văn Nghiêu ở thôn 3, xã Phước Chánh, huyện Phước Sơn mừng lắm. Bởi, nhà làng được làm theo đúng nguyên mẫu của tộc người Bhnoong ở vùng cao Phước Sơn, cho dù vật liệu có thay đổi. Giờ đây, cái chiêng, cái trống, hay những lễ nghi, phong tục đẹp của tộc người Bhnong sẽ được gìn giữ ở nơi trang trọng nhất của ngôi nhà làng này. Già làng Hồ Văn Nghiêu cho hay: “Nhà này theo truyền thống rất phù hợp với văn hóa địa phương, màu được, mấy bữa già cũng vào thăm, xem thợ đang thi công thấy được, làm nhà làng ni bà con sinh hoạt thuận lợi hơn.”

    Ông Võ Hưng, Phó Chủ tịch UBND xã Phước Chánh, huyện Phước Sơn cho biết: “Phước Chánh xây được 5 cái nhà làng, còn hai thôn thì nhà làng bằng gỗ vẫn còn sử dụng tốt, qua đây có nơi giao lưu văn hóa, hội họp cho thôn.”

    Từ cuối năm 2016, huyện Phước Sơn đã có chủ trương “bê tông hóa” nhà làng truyền thống vì nhiều lý do. Bình quân mỗi nhà làng phải tốn từ 70 đến 80m3 gỗ nếu sử dụng vật liệu truyền thống xưa nay. Toàn huyện Phước Sơn hiện có 64 thôn cần làm nhà làng, điều này đồng nghĩa với việc rừng sẽ bị khai thác một lượng rất lớn. Thêm vào đó, các vật liệu như: lá tranh, lá cọ, mây rừng...ngày càng khan hiếm, tuổi thọ của mỗi nhà làng theo vật liệu cũ chỉ tồn tại không đến năm năm.

    Khi thực hiện chủ trương bê tông hóa các nhà làng, huyện Phước Sơn đã tuyên truyền, vận động đến toàn thể già làng và đồng bào Bhnong. Ông Nguyễn Thế Thọ, Trưởng Phòng Văn hóa Thông tin huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cho hay: “Thực hiện về mẫu mã thì làm giống y mẫu mã của đồng bào, nhưng xã hội hóa là bê tông hóa, để thứ nhất lưu giữ được lâu dài, thứ hai là không phá rừng, giảm phá rừng. Chính vì lẽ đó, khi xin ý kiến của đồng bào thì bà con thống nhất làm bê tông hóa, để khỏi phá rừng và bảo vệ được rừng.”

    Từ lâu, nhà làng truyền thống được coi là nơi lưu giữ hồn của mỗi dân tộc. Vì lẽ đó, việc phục dựng, lưu giữ các nét đẹp về kiến trúc của mỗi nhà làng là góp phần giữ gìn văn hóa bản sắc của mỗi tộc người. Song, việc làm nhà làng theo các vật liệu cổ xưa đã vô tình ảnh hưởng rất nhiều đến tài nguyên rừng, môi trường... Do vậy, việc thay đổi vật liệu, nhưng không thay đổi kiến trúc và phù hợp với tâm tư nguyện vọng của đồng bào mà huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam đang triển khai. Đây thật sự là một cách làm hay, góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc,  đồng thời giữ được diện tích rừng trên địa bàn./.