Ariya nắc muy râu thơ ty, nắc muy c’cir chr’nắp âng ma nuýh Chăm, nắc râu tự hào âng muy k’tiếc k’ruung ha dợ nắc lấh bil pất tợơ đanh. Bấc ngai p’niên ma nuýh Chăm cắh bơơn năl, cắh kiêng hát, ngâm ariya. C’moo 2015, Câu lạc bộ a bạ p’nang vel Chăm Phú Nhuận, chr’val Phước Thuận, chr’hoong Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận dưr váih lâng nâu đoo nắc câu lạc bộ pr’hát “bhrợ ma mông” cớ nghệ thuật hát ngâm Ariya cóh pr’ắt tr’mông nâu kêi.

     A zi vêy bêl tước lưm vel Chăm Phú Nhuận, chr’val Phước Thuận, chr’hoong Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận cóh pazêng t’ngay x’rịa c’moo. Đhị đâu dzợ zư đớc pazêng cr’liêng pr’hat ngâm Ariya cóh pr’ắt tr’mông đhanuôr Chăm lâng bhiệc bhrợ t’váih câu lạc bộ hát ngâm Ariya, bhrợ lớp pa choom hát Ariya đoọng đhanuôr acoon cóh đay. Pa căn Châu Thị Đông, chủ nhiệm Câu lạc bộ a bạ p’nang hát ngâm Ariya Phú Nhuận, chr’val Phước Thuận, chr’hoong Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận xay moon: “Kiêng đọc Ariya, nắc năl chữ Chăm ty a hay. “Tự ái” p’rá âng acoon cóh đay nắc cắh năl, tu cơnh đếêc pa zay t’ngay lướt pa bhrợ, ha dưm nắc chô tự học. Chữ Chăm đui cơnh k’xenh, k’vóc k’véc, bêl pa choom nắc cu pa chắp tước râu lalua đoọng buôn hay. Lâng rơơm kiêng nắc lêy bhrợ cơnh ooy đoọng zư lêy chr’nắp văn hoá âng a conh a bhướp ơy đớc đoọng. Ha dang đay cắh bhrợ têng tợơ nâu kêi, nắc lang acoon cha châu cắh ngai bơơn năl tước. Tu cơnh đếêc, a cu pa zay bhrợ têng râu choom bhrợ đoọng ha pêê coon cha châu.”

      Đhị 10 c’moo bhrợ têng, Câu lạc bộ a bạ p’nang ơy bhrợ têng bấc lớp pa choom chữ Chăm ty a hay, ngâm thơ Ariya lâng chếêc lêy lấh 80 tác phẩm văn học nghệ thuật, dân ca, dân vũ, t’ruíh bh’lô bh’la… Đhơ cơnh đếêc, pa căn Đông lâng apêê nghệ nhân, hội viên âng câu lạc bộ dzợ ta luôn pa hay pa chắp nắc bhrợ têng cơnh ooy đoọng pa dưr cớ pr’ắt tr’mông đoọng ha câu lạc bộ moon lalay lâng Ariya Chăm moon za zưm. Câu lạc bộ bhrợ têng ting cơnh c’lâng xã hội hoá, apêê hội viên bhrợ têng âng chr’nắp tự nguyện. Râu k’đháp k’ra ha dợ lâng râu k’rang tước văn hoá acoon cóh âng apêê hội viên, câu lạc bộ ơy lâng xoọc nắc đhị đoọng pazêng ngai k’rang tước, chắp kiêng Ariya tước pấh. Pa căn Thành Thị Sử, 67 c’moo ắt đhị vel An Nhơn, chr’val Xuân Hải, chr’hoong Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận tu chắp kiêng Ariya nắc cắh pân k’đháp z’lấh c’lâng lấh 40km đoọng tước lâng Câu lạc bộ a bạ p’nang Phú Nhuận, a ngắh pa prá: “Acu tợơ vel An Nhơn tước Phú Nhuận đoọng ting pa choom Ariya, dân ca Chăm đoọng chô pa choom cớ ha coon cha châu cu, đoọng năl zư lêy chr’nắp văn hoá acoon cóh zi. Tước lâng Câulạc bộ a bạ p’nang vel Phú Nhuận diễn ngâm Ariya cu kiêng pa bhlầng, tu tr’đăn lâng pr’ắt tr’mông âng đhanuôr zi. Nâu kêi, pa bhlầng nắc lang p’niên zêng cắh ngai năl tước, ha dợ ma nuýh t’coóh ta ha nắc bil r’dợ. Vêy cơnh đâu nắc rơơm đương âng zi cung cơnh zooi đoọng zư lêy chr’nắp văn hoá âng acoon cóh zi.”

     Tu cắh vêy không gia diễn xướng, đhị bêl doó trơ, apêê nghệ nhân, hội viên câu lạc bộ nắc k’rong chô ooy đong pa căn Đông hát ngâm đoọng zư lêy bh’rợ nâu. Kiêng hát ngâm Ariya, học viên bil m’bứi bhlầng nắc 2 c’moo đoọng pa choom, pa choom cr’liêng chữ Chăm lâng năl tước k’ha riêng làn điệu. Cr’chăl lâng râu vêy âng loại thơ ty nâu nắc bhrợ k’đháp đoọng ha pazêng pr’zợc p’niên kiêng pa choom. XoỌc đâu, đợ hội viên âng câu lạc bộ a bạ p’nang nắc dzợ mơ 20 ch’nắc. Pazêng hội viên nắc t’coóh 60 c’moo zêng. T’coóh Phú Vận, 70 c’moo ắt đhị vel Phú Nhuận nắc ma nuýh dzợ zư đớc pazêng bài hát ngâm Ariya âng acoon cóh đay tợơ pazêng cuốn sách lâng chữ Chăm ty (akhar Thrah) âng a conh a bhướp đớc đoọng. Pazêng cuốn sách pr’họom ty đanh, bhrung bhrăng boọ cóh sách  nắc c’léh âng cr’chăl c’xêê c’moo ty đanh. Sách ta bhrợ cắh liêm mâng, pay đươi a ngoọn đay cháu lâng chất bha ar thô ráp lang a hay. Vêy đoo sách lấh a úuh, bơơn t’coóh x’rắ pa tơơi lâng têy. T’coóh Vận năl nắc đoo pazêng sách chr’nắp tu cơnh đếêc nắc ơy zư đớc liêm chr’nắp. “Ariya âng acoon cóh Chăm tợơ bấc lang a conh a bhướp đớc đoọng, tợơ apêê lang a hay tước lang zi nắc lêy zư đớc râu chr’nắp âng acoon cóh, pazêng chr’nắp văn hoá âng acoon cóh zi nắc lêy zư đớc lâng pa choom cớ đoọng ha lang t’tun.”

     Xọoc đâu, cóh đhanuôr Chăm dzợ m’bứi ngai choom độc, ngâm Ariya. Pazêng ma nuýh năl, choom hát ngâm pr’hắt pr’hiêl cơnh a ngắh Đông, a ngắh Sử, t’coóh Vận cung nắc t’coóh đhưr k’nặ 70 c’moo. Đhâm đhâm c’mor ma nuýh Chăm cắh lấh kiêng hát ngâm Ariya, pazêng cr’liêng pr’hát Ariya nắc ting c’xêê c’moo bil pất r’dợ. Râu dưr váih Câulạc bộ a bạ p’nang Phú Nhuận đoọng zư đớc lâng pa dưr chr’nắp văn hoá Chăm, zư đớc đoọng ha lang p’niên nắc muy bh’rợ liêm chr’nắp, ta níh đha nâng bhlầng./.

CÂU LẠC BỘ TRẦU CAU: GIỮ GÌN

VỐN VĂN HÓA QUÝ CỦA DÂN TỘC CHĂM

Ái Ngiêm

     Ariya là một thể loại thơ cổ, là một di sản quý giá của người Chăm, là niềm tự hào của một dân tộc nhưng đã thất truyền từ lâu. Không hiếm giới trẻ Chăm không biết, không thích hát, ngâm ariya. Năm 2005, Câu lạc bộ Trầu cau thôn Chăm Phú Nhuận, xã Phước Thuận, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận ra đời và đây là câu lạc bộ hiếm hoi “làm sống” lại nghệ thuật hát ngâm Ariya trong đời sống hiện đại.

    Chúng tôi có dịp đến thăm làng Chăm Phú Nhuận, xã Phước Thuận, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận trong những ngày cuối năm. Nơi đây vẫn lưu giữ những câu hát ngâm Ariya trong đời sống đồng bào dân tộc Chăm bằng cách thành lập câu lạc bộ hát ngâm Ariya, mở lớp truyền dạy hát Ariya cho đồng bào dân tộc mình. Bà Châu Thị Đông, chủ nhiệm Câu lạc bộ Trầu cau hát ngâm Ariya Phú Nhuận, xã Phước Thuận, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận chia sẻ:  “Muốn đọc được Ariya, thì phải biết chữ Chăm cổ. “Tự ái” tiếng mẹ đẻ của mình mà không biết nên quyết tâm ngày đi làm tối về tự học. Chữ Chăm như rồng rắn, khi học tôi liên hệ cái thực tế cho dễ nhớ. Với mong muốn phải làm gì để giữ gìn văn hóa mà ông bà ta đã để lại. Nếu mình không làm từ bây giờ thì con cháu không ai còn biết đến. Vì vậy, tôi cố gắng làm được cái gì cho con cháu thì làm.”

     Suốt hơn 10 năm hoạt động, Câu lạc bộ Trầu cau  đã tổ chức nhiều lớp dạy chữ Chăm cổ, ngâm thơ Ariya và sưu tầm được hơn 80 tác phẩm văn học nghệ thuật, dân ca, dân vũ, câu chuyện dân gian...Thế nhưng, bà Đông và các nghệ nhân, hội viên của câu lạc bộ vẫn luôn trăn trở làm sao duy trì tiếp sự sống cho câu lạc bộ nói riêng và Ariya Chăm nói chung. Câu lạc bộ hoạt động theo hình thức xã hội hoá, các hội viên hoạt động mang tính tự nguyện. Sự khó khăn, chật vật nhưng với sự tâm huyết văn hóa dân tộc của các hội viên, câu lạc bộ đã và đang là địa chỉ đỏ cho những ai quan tâm, yêu thích Ariya đến tham gia. Bà Thành Thị Sử, 67 tuổi ở thôn An Nhơn, xã Xuân Hải, huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận vì đam mê Ariya đã không ngại đi xa hơn 40 km để đến với Câu lạc bộ Trầu cau Phú Nhuận. Bà tâm sự: “Tôi từ làng An Nhơn đến Phú Nhuận để theo học Ariya, dân ca Chăm về dạy lại cho con cháu tôi để biết giữ gìn văn hóa dân tộc mình do  ông bà xưa để lại. Đến với Câu lạc bộ  Trầu cau thôn Phú Nhuận diễn ngâm Ariya tôi rất thích vì nó rất gần gũi với đời sống đồng bào chúng tôi. Bây giờ, nhất là giới trẻ hầu hết không ai biết đến, còn người già thì dần dần không còn nữa. Có như thế này là mong ước của chúng tôi cũng như giúp lưu giữ lại văn hóa của dân tộc mình.”

     Do không có không gian diễn xướng, thường những lúc nông nhàn, các nghệ nhân, hội viên câu lạc bộ hội tụ về nhà bà Đông hát ngâm để duy trì hoạt động. Muốn hát ngâm được Ariya, học viên  phải mất ít nhất 2 năm học, học chữ Chăm và thuộc đến cả hàng trăm làn điệu. Thời gian, sự khắt khe vốn có của thể loại thơ cổ này đã làm khó cho những bạn trẻ đam mê nó. Hiện nay, số lượng hội viên của câu lạc bộ Trầu cau chỉ còn khoảng 20 người. Hầu hết các hội viên đều ngoài 60 tuổi. Ông Phú Vận, 70 tuổi ở thôn Phú Nhuận là người vẫn lưu giữ lại những bài hát ngâm Ariya của dân tộc mình qua những cuốn sách bằng chữ Chăm cổ( akhar Thrah) mà ông cha để lại. Những cuốn sách màu đã hoen ố, trên sách phủ đầy bụi bẩn là dấu vết của thời gian. Sách được đóng rất sơ sài, dùng dây đay buộc gáy sách và chất giấy thô ráp ngày xưa. Có những quyển sách đã mục nát, được ông chép lại bằng tay. Ông Vận biết đó là những sách quý nên đã cất giữ rất cẩn thận. “Ariya của dân tộc Chăm từ mấy đời cha ông truyền lại, từ các cụ trước đây đến thế hệ chúng tôi cứ giữ mãi cái cổ truyền bản sắc dân tộc. những vốn văn hóa quý của dân tộc mình phải gìn giữ và lưu truyền lại.”

     Hiện  nay, trong cộng đồng Chăm còn rất ít người biết đọc, ngâm Ariya. Những người hiểu, biết hát ngâm hiếm hoi như bà Đông, bà Sử, ông Vận cũng đã sắp xỉ 70 tuổi. Thanh niên Chăm không còn mặn mà với việc hát ngâm Ariya, những câu hát Ariya cứ thế mai một theo thời gian. Sự hình thành Câu lạc bộ Trầu Cau Phú Nhuận để gìn giữ và phát huy văn hoá Chăm, lưu truyền cho lớp trẻ là một việc làm rất đáng quý./.