X'ră: A LĂNG LỢI

           N’niên lâng dưr pậ cóh Măng Tó, đhị n’dúp da ding Ngọc Linh, prang c’moo đha lúc ga lóp, tơợ dzợ tứi, đha đhâm ma nứih Xê-đăng âi loóih lâng crâng ca coong vêy xa nul a chịm xul, a đhăh t’đang xul, vêy xa nul đơơr âng tâm đác hooi za đóc, xa nul đhí ha vớt ha la n’loong ca xrô, chắp kiêng xa nul n’jưl t’rưng, n’jưl p’roong ló đh’rứah lâng bhr’ươr tin tin lâng xa nul ching, cha gâr âng acoon cóh đay. Hồ Văn Thập, 50 c’moo, nâu câi bơơn lêy cơnh nắc bảo tàng ma mông âng ma nứih Xê-đăng zr’lụ chr’val Trà Cang, chr’hoong da ding ca coong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam.  Nắc muy nghệ nhân Hồ Văn Thập nắc ma nứih Xê-đăng cóh vel đong choom bhrợ p’tốc n’jưl đhêl crâng bhơi. Lang  âng đoo công cơnh xa nul n’jưl grờm priêng đơơng âng bấc cr’noọ cr’niêng lướt trúih tin a ral da ding, toọm đác cóh n’dúp da ding Ngọc Linh…

                 # Nắc bil k’noọ bơr giờ lướt xe máy lâng p’xoọng lấh bơr giờ lướt bộ tơợ Trung tâm chr’hoong Nam Trà My chô n’đắh bôl da ding Ngọc Linh, azi nắc vêy bơơn tước Măng Tó, vel 2 âng chr’val da ding dal Trà Cang.

                  Đong âng t’coóh Hồ Văn Thập ặt đa đêng đhị bôl bha đưn dal bhlâng bha nụ. Ch’ngai n’đắh tốh nắc da ding Con No, đăn đêếc nắc ca coong Ngọc Di cơnh lâng apêê bha lang crâng t’viêng c’chăl lâng apêê đha nân ruộng chuôr t’mêê xoót pêếh.

                     Plêêng đăl mơ a tứch chô trang. Plêêng xoọc boo priu. T’coóh Hồ Văn Thập cắh bhr’nêy bêl bơơn Phó Bí thư chr’val Trà Cang k’đơơng c’lâng lâng xay trúih a zi lâng đoo. T’coóh xoọc ra văng z’zêệ bhrợ ch’na đoọng ha pr’loọng đong nắc pa đhêy đoọng ặt prá lâng zi. T’coóh nắc pay pa cắh xay trúih ting tr’coó xa nul âng đay bhrợ t’váih.

                   Hồ Văn Thập xay trúih: bêl dzợ tứi, t’coóh ting ca conh cắh năl đợ mơ hân noo ha rêê. Zấp t’ngay bơơn lêy ca conh chíah, coóch, boóc đợ p’oo ra dzul đoọng bhrợ tr’coó xa nul. R’dợ, t’coóh công bơơn năl đợ xa nul âi loóih n’nắc vêy xa nul pa bhlâng pr’hay, đơơng âng pr’hơơm âng pr’ặt tr’mông crâng ca coong lâng pa choom ng’cơnh bhrợ têng đợ tr’coó xa nul ty đanh âng ma nứih Xê-đăng cơnh: n’jưl đhêl ( đi điêng), n’jứl P’roong ló lâng n’jưl t’rưng. Cắh năl n’đắh nhạc lý, công cắh bơơn học muy t’ngay a ốt n’đắh nhạc lý, zấp râu ắnc zêng t’coóh chắp kiêng dưr váih. T’coóh Hồ Văn Thập moon:

                      N’jưl đác lâng bhrợ bhr’lậ ching goong nắc âng ama cu pa choom đoọng, xang n’nắc ting a doo pa dưr lâng lướt cha ớh bấc ooy cóh chr’hoong, cóh tỉnh. C’moo 1981, bêl đêếc a cu 19 c’moo, nắc tơợp ting ta pun bh’rợ bhrợ tr’coó xa nul lâng biểu diễn tr’coó xa nul acoon cóh. Vêl bêl bhrợ n’jưl đác đoọng ha đha nuôr đươi dua cóh ha rêê ruộng, đoọng oó a đhắh a chim moọt pa hư. N’jưl đác n’nâu nắc âng ama lâng acu p’tốc bhrợ.

                 Đợ apêê t’coóh t’ha cóh Măng Tó, vel 2, chr’val Trà Cang, chr’hoong Nam Trà My zêng dzợ hay ghít ooy muy acoon p’niên Hồ Văn Thập, tu lang p’niên lâng râu chắp kiêng âng Thập zấp bêl công ặt ta têêr lâng xa nul xul tơợ apêê n’coo ra dzul, p’oo. Cơnh lâng Hồ Văn Thập, záp râu cơnh p’oo, ra dzul, t’ghêy t’rí… zêng vêy r’vai, chr’nắp nắc ma nứih bhrợ t’váih c’bhúh tr’coó xa nul nắc năl t’moọt đớc r’vai đay ooy đêếc nắc vêy choom bhrợ t’váih xa nul liêm pr’hay.

T              Cóh nguôi plêêng xoọc boo priu, t’coóh g’lụ n’jưl t’rưng âng đay bhrợ t’váih lâng t’coó muy pr’hát âng ma nứih Thái. Xang n’nắc nắc đợ pr’hát âng ma nứih Chăm lâng bấc pr’hát ty đanh âng ma nứih Xê’đăng.

          Lang tr’mông âng t’coóh Hồ Văn Thập công xr’dô xơợng cơnh xa nul n’jưl âng đoo bhrợ t’váih. Pêê chu pay k’điêl, bơr k’điêl l’lăm mị bil đơớh, k’điêl t’tun nắc rạch. C’moo 2009, ca coon n’jứih t’lách t’mêê pr’ang 6 c’xêê nắc k’điêl đoo cắh dzợ. Ca coon ha ul, đha nuôr Măng Tó buôn lêy t’coóh Thập ha mệ pr’nó a tao xiêr ooy c’lang đác xrác lâng m’bhí pay đác, xang n’nắc úh rêệt đoọng ca coon ộm. cắh âi lứch, bêl k’điêl cắh dzợ, muy a đay băn puôn p’nong ca coon nhum nhar, đớp băn lâng ca coon bha lêếh âng k’điêl đay….

                          Bh’rợ a tứch gong pa rui ca coon bấc râu zr’nắh k’đháp, t’coóh Thập cắh bhrợ n’jưl đoọng pa câl, n’đhơ cơnh đêếc zấp chu cha ớh cắh cậ tr’thi apêê tr’coó xa nul  ty đanh da ding ca coong t’coóh Thập zêng nắc ma nứih pa cắh âng chr’hoong Nam Trà My, âng Quảng Nam lướt cha ớh prang k’tiếc. T’coóh Thập xay trúih t’coóh âi ting lướt tước Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Kon Tum, Bình Định, Đà Nẵng… T’coóh xay moon, tu râu chắp kiêng, hâng hơnh văn háo acoon cóh, tu cơnh đêếc t’coóh p’zay lướt n’đhơ vêy bấc g’lúh lướt biểu diễn đanh t’c’xêê, cóh đong cắh ngai zư x’mir lêy apêê ca coon dzợ nhum. Pr’ặt tr’mông âng pr’loọng đong t’coóh nắc muy ga bọ ooy apêê ta la ha rêê,  bơr pêê đha nân ruộng chuôr. T’cooh moon, apêê c’moo boo crêê đhí liêm nắc zấp cha, đợ c’moo boo bấc, p’răng rơợng, a đhắh a chịm moọt pa hư, lấh mơ cớ c’moo n’đoo chr’hoong, tỉnh t’đang k’ươi t’coóh lướt bấc chu lâng đanh nắc c’moo n’nắc t’coóh lâng apêê ca coon cắh zấp cha. T’coóh nắc muy rơơm kiêng bơơn đớp râu k’rang lêy zooi đoọng ng’cơnh choom pr’ặt tr’mông ca coon yêm têêm bêl a đoo cắh vêy cóh đong:

                    A may cắh vêy ta đoọng zên ta luôn, apêê đoo moon cơnh đêếc. acu nắc rơơm kiêng Đảng lâng Nhà nước k’rang tước ha cu ng’cơnh, đoọng acu vêy mặ đơơng đoọng đợ lứch g’lêếh c’rơ bhriêl g’lăng âng cu. Tu bêl đâu, apêê ca coon âng cu dzợ pa bhlâng tứi đoọng mặ choom ma k’rang lêy đh’rứah. Moon ga lêếh ga lêêng nắc pa bhlâng ga lêếh ga lêêng. Muy acu băn 3, 4 p’nong ca coon. N’jứah bhrợ đoọng ha chr’hoong, ha tỉnh nắc n’jứah k’rang lêy ha 4 p’nong ca coon. Lướt biểu diễn hang vêy ch’ner nắc vêy bơơn bơr pêê ha riêng, ch’ner Muy nắc vêy coon bấc lấh 4, 5 ha riêng. Ặt cóh đong công muy bhrợ ha rêê, bhrợ ruộng, vêy bấc c’moo lướt biểu diễn bấc cắh cậ a đhắh a chim pa hư nắc ha ul.

                     T’coóh Đoàn Ngọc Ba, Trưởng phòng Văn hoá, Thông tin chr’hoong Nam Trà My đoọng năl, n’đắh bhrợ têng n’jưl đhêl cóh đâu nắc muy t’coóh Hồ Văn Thập a năm choom bhrợ, apêê ca coon âng đoo dzợ tưi nhum, tu cơnh đêếc bh’rợ pa choom đoọng nắc cắh vêy u buôn. N’đhơ cơnh đêếc n’đắh chính quyền lâng ngành chức năng công âi lâng xoọc vêy chủ trương bhrợ t’váih apêê lớp pa choom đoọng apêê tr’coó xa nul ty đanh âng acoon cóh, cóh đêếc vêy n’jưl đhêl. Chr’hoong công pa bhlâng k’rang tước ng’cơnh choom đoọng pr’ặt tr’mông âng t’coóh Thập bơơn yêm têêm, nắc vêy choom lứch loom luônh, bhriêl g’lăng đoọng ha bh’rợ zư đớc lâng pa dưr văn hoá acoon cóh:

                     Đhị t’coóh Thập nắc nâu câi xoọc bhrợ hồ sơ đoọng k’đươi Bộ Văn hoá lâng apêê ngành crêê tước xay moon t’coóh Hồ Văn Thập nắc Nghệ nhân. Choom moon, t’coóh Thập nắc muy bảo tàng ma mông. N’đhơ cơnh đêếc xoỌc đâu chr’hoong nắc muy choom zooi đoọng mơ đêếc mơ tốh a năm, pa đhang moon cơnh k’ươi bhrợ tr’coó xa nul ha chr’hoong, chr’hoong pay câl dâng 5, 7 ức, vêy đoo 10 ức. cắh cậ vêy bh’rợ xa nay lướt biểu diễn nắc coong zooi đoọng zên cha, bệch, lướt ra vạch. Chr’hoong công pa bhlâng k’rang tước. Bêl lướt biểu diễn âng ngành n’đoo bhrợ ngành n’nắc k’rang pr’ặt tr’mông pr’loọng đong cóh cr’chăl a đoo lướt biểu diễn. Ngành n’nắc vêy trách nhiệm zư x’mir lêy pr’ặt tr’mông âng apêê ca coon âng đoo. Ha dợ k’rang lêy m’mơ ooy nắc cắh năl, n’đhơ cơnh đêếc acu pa chắp năc công liêm ta níh yêm têêm ha pêê ca coon đoo cóh đong.

                        Đhị chr’pợ đong âng t’coóh Thập bấc ơl zấp râu giấy khen tơợ Trung ương tước vel đong đoọng xay moon râu chroi đoọng âng t’coóh ooy tr’coó xa nul ty đanh da ding ca coong. Lêy c’bhúh giấy khen zêng ma r’măng tăm, t’coóh ch’ol ooy giấy khen z’zăng dzợ t’mêê ghít lêy chữ, a đoo moon, nâu đoo nắc Giấy khen apêê đoo đoọng t’mêê bêl đâu lướt biểu diễn cóh Tam Kỳ. vêy giấy khen nắc công yêm loom, n’đhang râu âng đoo kiêng nắc đoo vêy ngai chắp kiêng tr’coó xa nul n’nâu đoọng a đoo pa choom đoọng bhrợ n’jưl đhêl, n’jưl đác tơợ ra dzul p’oo. Oó tơợp a đoo vêy râu rí, apêê ca coon dzợ tứi, bh’rợ n’nâu nắc bil pật, pa bhlâng chơớ…

Ha dang vêy ngai kiêng pa choom, acu lứch loom pa choom đoọng. oó tơợp brương tr’nu acu cắh dzợ nắc dzợ vêy ngai zư đớc, đoọng tr’cóo xa ul acoon cóh doó bil pật, vêy choom zư đớc tơợ lang n’nâu tước lang n’tốh. Muy cơnh đêếc hơớ cu ặt pa chắp./.

NỖI NIỀM CỦA MỘT NGHỆ NHÂN XÊ ĐĂNG

              Sinh ra và lớn lên ở nóc Măng Tó, dưới chân núi Ngọc Linh quanh năm mây phủ, từ nhỏ, chàng trai dân tộc Xê Đăng đã quen với núi rừng có tiếng chim hót, có con thú gọi bầy, có tiếng nước suối chảy róc rách, tiếng gió đưa lá cây xào xạc, say mê tiếng đàn t'rưng, đàn pơroong ló cùng làn điệu tin tin và tiếng trống, tiếng cồng chiêng của dân tộc mình. Hồ Văn Thập 50 tuổi, bây giờ được xem như là bảo tàng sống của người Xê Đăng vùng cao Trà Cang huyện miền núi Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Nghệ nhân Hồ Văn Thập là người Xê Đăng duy nhất ở địa phương có thể chế tác đàn đá tự nhiên. Cuộc đời của ông cũng như tiếng đàn trầm bổng mang nhiều nỗi niềm men theo triền núi, khe suối dưới chân núi Ngọc Linh….

                  Phải mất gần hai giờ đi xe máy và thêm hơn hai giờ đi bộ từ trung tâm huyện Nam Trà My về phía đỉnh Ngọc Linh, chúng tôi mới đến được nóc Măng Tó, thôn 2 của xã vùng cao Trà Cang.

                      Nhà của ông Hồ Văn Thập nằm cheo leo trên ngọn đồi cao nhất nóc. Xa xa là dãy núi Con No, bên cạnh dãy Ngọc Di với những mảng rừng già xen kẽ giữa các dãy ruộng bậc thang vừa thu hoạch xong.

                       Trời vừa chập tối. Ngoài trời mưa rả rich. Ông Hồ Văn Thập có vẻ bất ngờ khi được anh Phó Bí thư xã Trà Cang dẫn đường và giới thiệu chúng tôi với ông. Ông đang lui cui chuẩn bị bữa tối cho gia đình phải dừng lại để tiếp chúng tôi. Ông say sưa giới thiệu từng loại nhạc cụ do chính ông chế tác.

                 Hồ Văn Thập kể rằng: Khi còn bé, ông theo cha không biết bao nhiêu mùa rẫy. Mỗi ngày được tận mắt xem cha đẽo, vót ống nứa, lồ ô thử thang âm để làm nhạc cụ. Dần dần, ông đã hình dung ra trong những âm thanh quen thuộc đó có nhịp điệu rất hay mang hơi thở của cuộc sống núi rừng và học cách chế tác các loại nhạc cụ truyền thống của người Xê-đăng như: đàn đá (đi điêng), đàn p’roong ló và đàn t’rưng. Không biết nhạc lý, cũng chẳng được học nhạc lý ngày nào, tất cả do ông ham mê mà có. Ông Hồ Văn Thập nói:

            Đàn nước và chỉnh cồng chiêng là ông già dạy cho, rồi  theo ông già phát huy và cũng đi biểu diễn ở tỉnh và huyện. Năm 1981,  lúc đó tôi 19 tuổi mới bắt đầu theo niềm đam mê chế tác và biểu diễn nhạc cụ dân tộc. Có lúc chế tác đàn nước cho bà con dung ngoài ruộng để đuổi thú rừng vào phá nương, phá ruộng. Hồi đó heo, nai từng đàn xuống ăn hoa màu. Nó chẳng sợ người và ngược lại mình rất sợ nó. Đàn nước này là do cha và tôi tự nghĩ ra và chế tác thành nhạc cụ luôn.

                   Những người già ở nóc Măng Tó, thôn 2, xã Trà Cang, huyện Nam Trà My đều còn nhớ như in về cậu bé Hồ Văn Thập, bởi tuổi thơ và niềm đam mê của Thập bao giờ cũng gần gũi với những thanh âm phát ra từ những ống tre, ống nứa vô tri. Với Hồ Văn Thập, mỗi thứ vật liệu như tre, nứa, sừng trâu... đều có linh hồn, quan trọng người nghệ nhân phải biết đặt hồn của mình vào đó thì mới làm ra một thứ nhạc cụ hay.

                           Nổi và nền tiếng đàn T’rưng….

          Ngoài trời mưa lất phất, ông kéo cây đàn T'rưng do tự tay mình chế tác đánh một bài nhạc của dân tộc Thái. Sau bài hát đó ông tiếp tục đánh thêm một bài của dân tộc Chăm và hàng loạt bài ca truyền thống của người Xê Đăng.

                   Cuộc đời của ông Hồ Văn Thập cũng ai oán và trầm bổng như cây đàn ông chế tác. Ba lần cưới vợ, hai bà vợ đầu của ông đều chết sớm, bà thứ ba bỏ nhà ra đi. Năm 2009, đứa con trai út vừa lọt lòng 6 tháng tuổi thì vợ ông qua đời, Con khát sữa, người dân làng Măng Tó thường thấy ông Thập ôm bó mía xuống suối gọt, đập lấy nước, rồi nấu thành thứ nước đường cho con uống. Chưa hết, khi vợ mất, một mình ông nuôi bốn người con nheo nhóc, nuôi luôn cả con riêng của vợ mình...

                     Cảnh gà trống nuôi con nhiều khó khăn vất vả, ông  Thập không làm đàn để bán, nhưng mỗi lần biểu diễn hoặc thi các nhạc cụ dân gian miền núi ông Thập đều là người đại diện của huyện Nam Trà My, của Quảng Nam đi biểu diễn khắp cả nước. Ông Thập khoe rằng ông đã đi đến Hà Nội, TP.HCM, Kon Tum, Bình Định, Đà Nẵng... Ông tâm sự, vì niềm đam mê, vì niềm tự hào văn hoá dân tộc, nên ông phải đi theo mặc dù có những chuyến đi lưu diễn kéo dài cả tháng, ở nhà không ai chăm sóc các con thơ dại. Cuộc sống của gia đình ông chỉ bám vào mấy mảnh nương và mấy sào ruộng bậc thang. Ông chia sẻ, những năm  mưa thuận gió hoà thì đủ ăn, những năm mà mưa nhiều, nắng gắt, con thú vào phá, hơn thế nữa năm mà huyện, tỉnh gọi ông đi biểu diễn nhiều và dài ngày thì năm đó ông và các con thiếu ăn. Ông chỉ mong nhận được sự quan tâm và giúp đỡ về kinh phí để có thể lo cho các con khi ông vắng nhà:

                 Anh không có tiền liên tục đâu, họ nói thế. Tôi chỉ mong Đảng và Nhà nước quan tâm đến tôi thế nào đó, để tôi có thể cống hiến hết tài năng của mình. Bởi lúc này, các con của tôi còn quá nhỏ để có thể tự lo được. Nói vất vả thì cực vất vả. Một mình nuôi 3, 4 đứa con. Vừa phục vụ cho huyện, cho tỉnh lại phải vừa lo cho 4 đứa con. Đi biểu diễn nếu có giải thì được vài  trăm, giải nhất thì được nhiều hơn 4, 5 trăm. Ở nhà cũng làm rẫy, làm ruộng, có những năm mà đi biểu diễn nhiều hoặc mất mùa thì đói ăn.

              Ông Đoàn Ngọc Ba, Trưởng phòng Văn hoá, Thông tin huyện Nam Trà My cho hay, về chế tác đàn đá ở đây chỉ có duy nhất ông Hồ Văn Thập làm, các con của ông thì còn nhỏ, cho nên việc truyền dạy không phải là việc dễ dàng. Tuy nhiên bên chính quyền và ngành chức năng cũng đã và đang có chủ trương mở các lớp truyền dạy các nhạc cụ truyền thống dân tộc, trong đó có đàn đá. Huyện cũng rất quan tâm làm sao để cuộc sống của ông Thập được ổn định, có thể toàn tâm toàn ý  trong việc lưu giữ và phát huy văn hoá dân tộc:

                                Chỗ ông Thập thì hiện nay đang làm hồ sơ để đề nghị  Bộ Văn hoá và các ngành liên quan công nhận ông Hồ Văn Thập là Nghệ nhân. Có thể nói ông Thập là một bảo tàng sống. Tuy nhiên hiện nay huyện chỉ có thể hỗ trợ một phần nào đó ví dụ như đặt chế tác nhạc cụ cho huyện, huyện sẽ mua khoảng 5, 7 triệu. Hoặc khi có chương trình lưu diễn, biểu diễn cũng hỗ trợ tiền ăn, ngủ, đi lại. Huyện cũng rất quan tâm. Khi đi biểu diễn ngành nào thì ngành đó lo khâu chăm sóc đời sống gia đình trong thời gian ông đi lưu diễn. Ngành đó phải có trách nhiệm chăm sóc đời sống gia đình trong khoảng thời gian ông đi lưu diễn. Còn lo ở mức độ nào thì chưa biết, nhưng tôi nghĩ chắc cũng đảo bảo cho các con ông ở nhà.

                                    Trên mái nhà sàn của ông Thập chi chít các loại giấy khen từ Trung ương đến địa phương để ghi nhận sự đóng góp của ông về âm nhạc dân gian miền núi. Nhìn đống giấy khen đều đã nhuộm màu cánh dán, ông chỉ vào cái giấy khen mới nhất còn nhìn rõ chữ, ông bảo: “ Đây là Giấy khen họ tặng mới đi biểu diễn ở Tam Kỳ. Có giấy khen cũng thấy vui đấy, nhưng thứ ông cần là có người kế tiếp say mê với các loại nhạc cụ này để ông chỉ cho cách làm đàn đá, đàn nước từ tre trúc. Lỡ ông có việc gì, các con còn nhỏ quá, nghề đàn này mất đi thì tiếc lắm....

                          Nếu có ai đó muốn học, tôi cũng sẵn sàng truyền dạy. Lỡ sau này mình chết đi còn có người kế tục, để nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình không bị mất, có thể lưu giữ từ đời này sang đời khác. Tôi trăn trở điều này nhiều lắm./.

-------