Đha nuôr lâng pr’zớc da dêr! Ngũ Hành Sơn cắh cậ da ding Non Nước nắc đh’nớc mơ râu âng cruung k’tiếc liêm pr’hay pa zêng 5 bôl da ding đhêl ca cấp: Kim Sơn, Mộc Sơn, Thủy Sơn, Hỏa Sơn lâng Thổ Sơn, ặt ch’ngai đhị trung tâm thành phố Đà Nẵng dâng 8km chô n’đắh Đông Nam, cóh trúih c’nặt c’lâng Đà Nẵng- Hội An. Nâu đoo nắc đhị du lịch liêm pr’hay cắh choom z’lấh lơi bêl t’mooi tước thành phố Đà Nẵng. c’nặt t’rúih Lướt la lêy cóh sóng phát thanh bêl đâu, đha nuôr lâng pr’zơcs đh’rứah chơớc lêy năl liêm pr’hay âng cruung k’tiếc n’nâu

           Ngũ Hành Sơn âng phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn, ch’ngai dhị trung tâm thành phố Đà Nẵng dâng 7 km chô n’đắh đông nam. Pr’đơợ la lay: Ngũ Hành Sơn ặt dhdị muy bha lang chuốh rớơc n’juối ch’ngai dâng 2km bhứah dâng 800m.

          Ngũ Hành Sơn cắh u dal, a ral da ding đhr’đấc bhơớc, n’loong n’cuông li bhríh. Đhêl cóh Ngũ Hành Sơn nắc râu đhêl cẩm thạch vêy bấc pr’hoọm: bhoóc chắh, bhoóc bhr’lúuc, bhoóc bhrôông, bhr’lúuc vêy x’rắ bhrông, tăm bhrôông, t’viêng ngọt…, cắh vêy lấh u griing lâng nắc đoo râu liêm ha bh’rợ coóch boóc zấp râu. Ngũ Hành Sơn pa zêng vêy 5 bôl: Thủy sơn lâng Mộc Sơn ặt n’đắh đông, Thổ Sơn, Kim Sơn, Hỏa Sơn ặt n’đắh tây.

          Bôl da ding Kim Sơn ặt n’đắh đông nam, đhị toor k’ruung Cổ Cò. Lướt bhuông cóh k’ruung, t’mooi choom moọng lêy a ô da ding, a ô a chùa cóh mặt đác. Cóh đâu bêl ahay vêy Bến Ngự, đhị bhuông bhua pa tâng zấp bêl lướt ooy Ngũ Hành Sơn. Nâu câi ch’nang a hay cắh dzợ n’đhơ cơnh đêếc đăn dhdị chùa Quan Âm apêê đoo t’mêê bơơn lêy muy t’noọl bhlăng buôn chọ pa tâng bhuông bêl ahay. Đhị n’dụp dzung da ding Kim Sơn vêy muy boọng gợp ch’ngai lấh 50m, bhứah k’noọ 10m, dal dâng 10-15 m. C’lâng moon ooy gợp nắc đợ bha nơớc đhêl a bhuy bhrợ t’váih, cóh cr’loọng nắc đợ clang đhêl nhum ga bọ ooy da ding bhrợ t’váih pr’dưr pr’dzoọng Quan Thế Âm Bồ Tát dal mơ ma nứih bhlâng, pa bhlâng liêm ma bhuy. Zấp c’moo moọt bhiệc bhan tơợp ha pruốt ( 19/2 âm lịch), chùa bhrợ bhiệc bhan pay đh’nớc nắc Hội Quán Âm.

           Bôl Mộc Sơn ặt n’đắh đong, đăn biển, đăn bôl Thủy Sơn. N’đắh đông lâng nam nắc gợp chuốh, n’đắh bắc nắc ruộng lâng n’đắh tây nắc vel bhươl. N’đhơ nắc ặt đhị ta moon n’loong ( Mộc) n’dhơ cơnh đêếc đhị đâu pa bhlâng hắt n’loong. Cóh bôl da ding chăng crêê ta bhlắh bhrợ đợ c’niêng bh’hêy lêy cơnh chr’tang a tứch gôông, tu cơnh đêếc nắc dzợ vêy đh’nớc da ding Mồng Gà ( chr’tang a tứch). Cóh bôl da ding n’nâu cắh vêy chùa chiền râu rí, nắc đhêêng vêy muy c’cọ đhêl cẩm thạch pr’hoọm bhoóc lêy cơnh ma nứih xoọc tợt za nươr. Ma nứih vel đong moon nắc Cô Mụ cắh cậ Bà Quan Âm Cóhdúp da ding 10 m vêy muy cr’đoóh đhêl bhứah chô n’đắh nam. Cóh da ding vêy muy gợp k’tứi, cơnh xay trúih bêl ahay vêy muy cha nắc pân đil đh’nớc nắc Trung ặt tu cóh đâu tu cơnh đêếc vêy đh’nớc gợp Bà Trung. Cóh bơr g’lúh zêl prúh a rập a bhuy Pháp lâng Mỹ cán bộ lâng đha nuôr vel đong buôn moọt ooy đâu đoọng p’lơớp bhuông a rập.

           Bôl Thủy Sơn ặt đhị muy bha lang k’tiếc bhứah dâng 15 ha lâng nắc bôl dal bhlâng cóh Ngũ Hành Sơn. Bôl da ding 3 bôl ặt đhị 3 clang, cơnh 3 x’manh tam Thai cóh đưl chòm Đại Hùng tinh tu cơnh đêếc dzợ vêy đh’nớc nắc da ding Tam Thai. Bôl dal bhlâng n’đắh tây bắc moon nắc Thượng Thai, bôl n’đắh nam đệ lấh nắc moon Trung Thai lâng bôl n’đắh đong đệ bhlâng nắc Hạ Thai. Apêê chùa chiền lâng gợp k;rong ặt bấc cóh Thủy Sơn. Cóh bôl Thượng Thai vêy Vọng Giang Đài, tháp Phổ Đồng, chùa Từ Tâm, chùa Tam Tâm, chùa Tam Thai, Hành  Cung, gợp Hỏa Nghiêm, gợp Huyền Không, gợp Linh Nham lâng gợp Lăng Hư. Cóh bôl Trung Thai vêy bơr boọng gợp Thiên Phước Địa, Văn Căn Nguyệt lâng apêê gợp Vân Thông, Thiên Long, gợp Vân Nguyệt. Bôl Hạ Thai vêy Vọng Hải Đài, chùa Linh Ứng, gợp Ngũ Cốc, Tàng Chân n’đắh dúp da ding nắc Giếng Tiên lâng gợp Âm Phủ.

           Bôl Hỏa Sơn pa zêng 2 bôl lâng muy c’lâng đhêl plóh ooy ping p’têệt đh’rứah. Bôl n’đắh tây đăn Kim Sơn nắc Dương Hỏa Sơn, ặt đhị toor k’ruung Cổ Cò. Bêl ahay, bêl Đà Nẵng lâng Hội An dzợ giao lưu lâng c’lâng đác, cóh đâu muy p’lêếh pêê k’ruung, bhuông ra kịt lúh moọt xu blu. Cóh a ral da ding n’đắh Tây, n’đắh bắc, z’móh lâng Kim Sơn vêy 3 chữ Hán pa bhlâng ga mắc bơơn boóc ooy chăng “ Dương Hỏa Sơn”. Cóh da ding Dương Hỏa Sơn vêy apêe gợp lâng chùa Phổ Sơn Đà. Ha dợ bôl n’đắh đông, đăn c’lâng lướt Hội An nắc Âm Hảo Sơn cơnh lâng da ding plóh dal, a ral da ding vêy bấc c’bhúh đhêl. N’loong n’cuông chặt váih c’chăl cóh cr’chạp đhêl.

            Bôl Thổ Sơn nắc bôl da ding ặt n’đắh bắc bôl Kim Sơn lâng n’đắh tây bôl Thủy Sơn. Nâu đoo nắc bôl da ding k’tiếc, đệ bhlâng n’đhang công n’juối bhlâng, lêy cơnh muy p’nong bh’dưa t’bẹch đhị bha lang chuốh. n’đắh tây Thổ Sơn nắc c’nặt k’ruung ba Chà. A ral n’đắh bắc đhr’đác lấh, vêy đợ da ding bhơớc, xiên lâng đệ. Bha lang da ding vêy clang k’tang ga lóp  tân léh bấc pr’hoọm k’tiếc đêệp vêy bấc gạch ty lang Chiêm Thành…

          Ngũ Hành Sơn bơơn p’ma cơnh c’bhúh da ding ga mắc cóh m’pâng thành phố Đà Nẵng, cắh muy nắc c’léh văn hóa đhị loom luônh âng zấp ngai ca coon vel đong Đà Nẵng nắc dzợ đhị tước liêm pr’hay âng du lịch miền Trung- acoon c’lâng c’kir./.

DANH THẮNG NGŨ HÀNH SƠN

          Ngũ Hành Sơn hay núi Non Nước là tên chung của một danh thắng gồm 5 ngọn núi đá vôi: Kim Sơn, Mộc Sơn, Thủy Sơn, Hỏa Sơn và Thổ Sơn, nằm cách trung tâm thành phố Đà Nẵng khoảng 8 km về phía Đông Nam, trên tuyến đường Đà Nẵng - Hội An. Đây là điểm du lịch hấp dẫn không thể bỏ qua khi du khách đến TP Đà Nẵng. Tiết mục Du lịch qua sóng phát thanh tuần này, mời bà con và các bạn cùng khám phá vẻ đẹp độc đáo của danh thắng này.

          Ngũ Hành Sơn thuộc phường Hoà Hải, quận Ngũ Hành Sơn, cách trung tâm thành phố Đà Nẵng khoảng 7km về phía đông nam.
              Ngũ Hành Sơn nằm trên một dải cát vàng dài khoảng 2km, rộng khoảng 800m.

              Ngũ Hành Sơn không cao, sườn núi dốc đứng cheo leo, cây cỏ lơ thơ. Đá ở Ngũ Hành Sơn là loại đá cẩm thạch có nhiều màu: sáng đục, trắng sữa, hồng phấn, xám vân đỏ, nâu đen, xanh đậm… Ngũ Hành Sơn gồm có 5 ngọn: Thuỷ Sơn và Mộc Sơn ở phía đông, Thổ Sơn, Kim Sơn, Hoả Sơn ở phía tây.

            Ngọn Kim Sơn nằm ở phía đông nam, bên bờ sông Cổ Cò. Đi thuyền trên sông, du khách có thể ngắm bóng núi, bóng chùa in trên mặt nước phẳng lặng. Tại đây xưa có Bến Ngự, nơi thuyền Vua cập bến mỗi khi du hành Ngũ Hành Sơn. Nay bến xưa không còn nhưng cạnh chùa Quan Âm người ta vừa tìm thấy một cột lim neo thuyền ngày xưa. Ngay dưới chân ngọn Kim Sơn có một hang động dài hơn 50m, rộng gần 10m, cao khoảng 10 - 15m. Lối vào động là những bậc đá tự nhiên, bên trong là những lớp thạch nhũ bám vào vách núi tạo thành hình tượng Quan Thế Âm Bồ Tát cao bằng người thật. Hàng năm vào mùa lễ hội đầu Xuân (19/2 âm lịch), chùa mở hội lấy tên là Hội Quán Âm.

             Ngọn Mộc Sơn nằm  ở phía đông, sát biển, gần hòn Thuỷ Sơn. Phía đông và nam là động cát, phía bắc là ruộng và phía tây là xóm làng. Tuy thuộc hành Mộc nhưng tại đây lại rất ít cây cối. Đỉnh núi đá bị xẻ thành những răng cưa giống như cái mồng gà trống nên có thể vì vậy mà còn có tên núi Mồng Gà. Trên hòn núi này không có chùa chiền, chỉ có một khối đá cẩm thạch màu trắng trông tựa người đang ngồi. Người địa phương gọi là Cô Mụ hay Bà Quan Âm. Dưới chóp núi 10m có một kẻ đá rộng chạy ngang phía nam.Trong núi có một động nhỏ, tương truyền ngày xưa có một người đàn bà tên là Trung tu ở đó nên có tên là động Bà Trung. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cán bộ và nhân dân địa phương thường vào đây để tránh máy bay địch.

           Ngọn Thuỷ Sơn nằm trên một dải đất rộng chừng 15ha và là ngọn cao nhất trong Ngũ Hành Sơn. Đỉnh núi có 3 ngọn nằm ở 3 tầng, giống 3 ngôi sao Tam Thai ở đuôi chòm Đại Hùng tinh nên còn có tên là núi Tam Thai. Ngọn cao nhất ở phía tây bắc gọi là Thượng Thai, ngọn phía nam thấp hơn gọi là Trung Thai và ngọn phía đông thấp nhất gọi là Hạ Thai. Các chùa chiền và hang động tập trung chủ yếu ở Thuỷ Sơn. Ở ngọn Thượng Thai có Vọng Giang Đài, tháp Phổ Đồng, chùa Từ Tâm, chùa Tam Tâm, chùa Tam Thai, Hành Cung, động Hoả Nghiêm, động Huyền Không, động Linh Nham và động Lăng Hư. Ở ngọn Trung Thai có hai cổng động Thiên Phước Địa, Văn Căn Nguyệt và các động Vân Thông, Thiên Long, hang Vân Nguyệt. Ngọn Hạ Thai có Vọng Hải Đài, chùa Linh Ứng, động Ngũ Cốc, Tàng Chân còn phía dưới núi là Giếng Tiên và động Âm Phủ.

          Ngọn Hoả Sơn gồm 2 ngọn và một đường đá nhô lên nối liền chúng với nhau. Ngọn phía tây gần Kim Sơn là Dương Hoả Sơn, nằm trên bờ sông Cổ Cò. Ngày xưa, khi Đà Nẵng và Hội An còn giao lưu bằng đường thuỷ, ở đây có một ngã ba sông, ghe thuyền qua lại vô cùng tấp nập. Trên sườn núi phía tây, mặt hướng về phía bắc, đối diện với Kim Sơn có 3 chữ Hán rất to được khắc vào vách đá “Dương Hoả Sơn”. Trong núi Dương Hoả Sơn có các hang và chùa Phổ Sơn Đà. Còn ngọn ở phía đông, gần đường đi Hội An là Âm Hoả Sơn với chóp núi nhô cao, sườn núi có nhiều thớ đá nằm nghiêng và chạy ngang tạo thành lát cắt, mỏm núi phía đông có một hang đá thông từ sườn phía nam ra sườn phía bắc. Cây cối mọc xen dày ở các kẽ đá.

            Ngọn Thổ Sơn là ngọn núi nằm ở phía bắc hòn Kim Sơn và phía tây hòn Thủy Sơn. Đây là ngọn núi đất, thấp nhất nhưng cũng dài nhất, trông như một con rồng nằm dài trên bãi cát. Phía tây Thổ Sơn là đoạn sông Ba Chà. Núi có hai tầng, lô nhô những khối đá trên đỉnh, nhất là ở sườn phía đông. Sườn phía bắc dốc hơn, có những vách đá dựng đứng, hẹp và thấp. Thân núi có một lớp cỏ mỏng bao phủ để lộ nhiều chỗ màu đất sét đỏ có nhiều gạch cổ thời Chiêm Thành….

            Ngũ Hành Sơn được ví như hòn non bộ khổng lồ giữa lòng thành phố Đà Nẵng, không những là biểu tượng văn hoá trong tâm thức của mỗi  người con quê hương Đà Nẵng mà còn là điểm đến hấp dẫn của du lịch Miền Trung - con đường di sản./.