Tu pr’đơợ lịch sử đớc lơi, ma nứih M’nông cóh tỉnh Đắc Nông nắc muy xrắ a chắc nắc cắh xrắ tô, lâng xrắ đh’nớc p’xoỌng nắc đoo Y, ĐIỂU, K, H, THỊ l’lăm đh’nớc t’đang đoọng t’nil c’năl pân jứih pân đil. Tu cơnh đêếc nắc bấc ngai M’nông cắh năl tu tơơm tô gộ âng đay. Bh’rợ vêy la lấh bấc ngai mr’cơnh đh’nớc công bhrợ k’đháp ha bh’rợ học tập âng acoon a đhi đha nuôr lâng bh’rợ k’đhơợng lêy ma nứih. Đhị đhr’năng n’nâu, tỉnh Đắc Nông âi bhrợ pa dưr đề tài “ Năl ghít pr’đơợ khoa học bhrợ pr’đơợ đoọng ha bh’rợ xrắ đh’nớc tô M’nông”, lâng tơợ c’moo 2010 nắc tơợp xơợng bhrợ bh’rợ xrắ tô ha ma nứih Mnông.

     T’mêê xơợng bhrợ k’noọ 200 phiếu ch’mêệt lêy pay boóp p’rá âng đha nuôr xay moon ooy bh’rợ xrắ đh’nớc tô acoon cóh M’nông ting k’đươi moon âng UBND tỉnh Đắc Nông, a moó H’Oanh Buôn Krông, ặt cóh vel U3, thị trấn Ea TLing, chr’hoong Cư Jút, đoỌng năl, đha nuoro vel bhươl pa bhlâng bhui har lâng bh’rợ xa nay âng tỉnh: “Bh’rợ xay tô đh’nớc liêm buôn cơnh đêếc nắc pa bhlâng chr’nắp đoọng ha đha nuôr. Bêl ahêê bơơn năl tô gộ âng đay nắc brương tr’nu ca coon cha chau tr’pay díc điêl nắc bơơn rơớt đhr’năng tr’pay crêê c’bhúh xoọng. Vêy đh’nớc zấp nắc ahêê công buôn chơớc bêl lum vêy bh’rợ n’hâu. Cơnh đhị 3 vel cóh thị trấn nắc âi vêy bấc tô gộ, cơnh B’Krông, Ya, K’tul, A Yun, Preng, Kpơr…. Muy bơr tô gộ nắc pay ting đhăm k’tiếc, muy bơr nắc xrắ ting apêê bh’rợ xa nay… moon pa zum nắc zấp prang lứch, đha nuôr bhui har bhlâng.”

    Tước nâu câi, đhị thị trấn Ea Tling, âi vêy lấh 300 cha nắc xrắ đh’nớc tô ma nứih M’nông, bấc nắc pơ’niên bhrợ bha ar khai sinh, lâng muy bơr p’niên ( đơơng âng tô ca conh cắh cậ ca căn nắc ma nứih acoon cóh n’lơơng), nhăn xăl chô ooy tô ma nưih Mnông. T’coóh Lê Quang Ngọc, cán bộ tư pháp hộ tịch thị trấn Ea Tling, chr’hoong Cư Jút, đoọng năl, cắh vêy k’đháp râu rí đhị bh’rợ xrắ đh’nớc tô ha ma nứih M’nông cóh vel đong, tu chủ trương n’nâu pa bhlâng crêê lâng râu rơơm kiêng âng đha nuôr, nắc xrắ a chắc đh’nớc tô ghít liêm: “Đha nuôr tước đâu nắc bơơn đhi noo pa choom đoọng zấp prang. Râu bơr nắc vêy lang p’niên nâu câi học hành tr’tước, bấc bêl ca conh ca căn cắh năl chữ nắc âi vêy ca coon lướt ting đoọng zooi xrắ bha ar. Apêê đoo moon bh’rợ n’nâu nắc pa bhlâng liêm glặp lâng đha nuôr, đoọng xrắ đh’nớc tô ghít t’lăng. Apêê đoo zêng ting đhr’niêng âng đha nuôr, buôn xrắ đh’nớc a chắc l’lăm, đh’nớc tô t’tun, pa đhang cơnh Y Quang Bkrông, H’An K’nul”

    Bh’rợ xrắ đh’nớc tô ha ma nứih M’nông âi bơơn tỉnh Đắc Nông xay bhrợ bhứah tơợ c’moo 2010. l’lăm đêếc, tỉnh âi xơợng bhrợ đề tài pa chắp ch’mêệt lêy “ Năl ghít pr’đơợ khoa học bhrợ pr’đơpự ha bh’rợ xrắ đh’nớc tô Mnông”. Ting n’nắc, ma nứih Mnông vêy pa zêng dâng 40 tô gộ. muy tô gộ p’têệt lâng bấc t’rúih bh’lô bh’la, bơơn moon ting bh’rợ xa nay cruung k’tiếc, cắh cậ đh’nớc a đhắh dzăm, n’loong n’cuông, đhăm k’tiếc, k’ruung đác…. P’căn Hà Thị Hạnh, Trưởng ban acoon cóh tỉnh Đắc Nông đoọng năl: “Tơợ cr’noọ la lua, râu muy nắc kiêng đha nuôr hay tước tu tơơm âng đay, râu bơr nắc cóh bh’rợ acoon a đhi lướt học vêy bấc râu k’đháp; râu pêê nắc cóh bh’rợ k’đhơợng lêy acoon ma nưúih nắc vêy bấc râu mr’cơnh lâng vêy bấc râu lơơng crêê tước n’đắh văn hoá dzợ, tu cơnh đêếc Ban Acoon cóh âi xay moon xơợng bhrợ Đề án xrắ đhnớc tô ha ma nứih M’nông. Xang bêl xay moon đoọng lêy đợ bh’rợ âi mặ bơơn bhrợ công cơnh bấc râu k’đháp, azi vêy pa zum lâng apêê ban ngành crêê tước, pa zum lâng Sở Tư pháp nắc t’bhlâng xơợng bhrợ đề án n’nâu đhộ bhứah lấh, zooi đha nuôr bơơn năl chrnắp âng bh’rợ zư đớc râu liêm pr’hay la lay âng acoon ma nứih đay lâng chr’nắp lấh mơ nắc xrắ đh’nớc tô âng đay.”

    Ting cơnh dáp lêy cắh âi zấp prang, tước nâu câi vêy lấh 1000 cha nắc M’nông cóh tỉnh Đắc Nông xơợng bhrợ bh’rợ xrắ ghít tô đh’nớc. N’đhơ cơnh đêếc, đợ apêê n’nâu bấc nắc xrắ bha ar khai sinh ha p’niên lâng học sinh tước c’moo lướt học. Cơnh lâng ma nứih ga rứa, tu bh’rợ tr’xăl tô gộ crêê tước zấp râu bha ar pa tơ pháp lý, tu cơnh đêếc đợ apêê xơợng bhrợ nắc đhêêng dáp đhị c’broo têy, n’đhơ vêy pa bhlâng bấc ngai rơơm kiêng bơơn xrắ ghít tô âng đay. T’coóh Điểu Kré, ặt cóh vel Bu Bia, chr’val Quảng Tín, chr’hoong Đắc Rlấp, xay moon: apêê ca coon âng t’coóh zêng âi bơơn xrắ tô gộ zấp prang. N’đhơ cơnh đêếc c’la t’coóh lâng đha nuôr M’nông cóh vel đong nắc cắh âi choom xăl a chắc, tô pa crêê, tu bha ar pa tơ la lấh bấc, bil bấc cr’chăl lâng zên bạc. T’coóh Điểu Kré xay moon: “Muy c’bhúh ma nứih vêy muy tô la lay râu. Nắc azi cắh âi vêy tô, acu rơơm kiêng Đảng Nhà nước k’rang tước lấh mơ, n’đhơ âi vêy bh’rợ xa nay âi, n’đhơ cơnh đêếc nắc tr’xăl la lấh k’đháp, tu bấc bha ar pa tơ crêê tước, hộ khẩu, bằng cấp… Kiêng tr’xăl nắc choom xăl pa lứch đợ bha ar pa tơ tơợ k’tứi tước ma nứih ga rứa, nắc choo mr’cơnh muy tô n’nắc. cơnh a cu nắc Ya Kré, cắh vêy điểu Kré, pa bhlâng moon cơnh đêếc.”

     Xoọc đâu, UBND tỉnh Đắc Nông xoọc xơợng bhrợ g’lúh ch’mêệt lêy, pay boóp p’rá xay moon âng đha nuôr cóh apêê vel bhươl cóh prang tỉnh n’đắh bh’rợ xrắ đh’nớc tô ma nứih Mnông, đoọng vêy đợ c’lâng bh’rợ xơợng bhrợ crêê liêm, ghít t’lăng lấh cóh cr’chăl ha y. Tỉnh xay moon bh’rợ xrắ đhnớc tô ha ma nứih Mnông công nắc muy cóh bấc c’lâng bh’rợ đoọng zư đớc, bhrợ padưr truyền thống văn hoá acoon ma nứih, đh’rứah zư lêy quyền lâng râu liêm crêê âng ma nứih M’nông ting quy định âng Hiến pháp lâng pháp luật./.

Đắk Nông tìm tên họ cho người M’nông

    Do điều kiện lịch sử để lại, người M’nông ở tỉnh Đắk Nông chỉ ghi tên mà không ghi họ, và ghi tên đệm là Y, ĐIỂU, K, H, THỊ vào trước tên gọi để phân biệt nam - nữ.  Vì vậy mà nhiều người M’nông không biết về nguồn gốc dòng họ của mình. Việc có quá nhiều người trùng tên cũng gây khó khăn cho việc học tập của con em đồng bào và công tác quản lý nhân hộ khẩu. Trước thực trạng này, tỉnh Đắk Nông đã xây dựng đề tài “Xác định cơ sở khoa học làm căn cứ cho việc ghi tên dòng họ M’Nông”, và từ năm 2010 bắt đầu thực hiện việc ghi họ cho người M’nông.

    Vừa thực hiện gần 200 phiếu khảo sát lấy ý kiến của bà con đánh giá về việc ghi tên họ dân tộc Mnông theo yêu cầu của UBND tỉnh Đắk Nông,  chị H’Oanh Buôn Krông, ở bon U3, thị trấn Ea Tling, huyện Cư Jút, cho biết, bà con buôn làng rất phấn khởi với chủ trương của tỉnh: “Việc ghi họ tên thuận lợi như vậy thì rất là có ý nghĩa cho bà con. Khi ta biết được dòng họ của mình thì sau này con cháu kết hôn sẽ tránh được việc kết hôn cận huyết thống. Có họ tên đầy đủ thì ta cũng dễ tìm gặp khi có việc gì đó. Như tại 3 bon ở thị trấn thì đã có rất nhiều dòng họ, như B’Krông, Ya, Ktul, Knul, Ayun, Preng, Kpơr… Một số dòng họ thì lấy theo địa hình, một số thì viết theo các hiện tượng sự vật… nói chung là đầy đủ hết. Bà con rất là vui.”

    Đến nay, tại thị trấn Ea Tling, đã có hơn 300 trường hợp ghi tên họ người Mnông, chủ yếu là trẻ đăng ký khai sinh, và một số trẻ em (mang họ bố hoặc mẹ là người dân tộc khác) xin đổi lại họ dân tộc M’nông.  Ông Lê Quang Ngọc, cán bộ tư pháp hộ tịch thị trấn Ea Tling, huyện Cư Jut, cho biết, không có gì khó khăn trong việc ghi tên dòng họ cho người M’nông ở địa phương, vì chủ trương này rất hợp với mong muốn của bà con, là ghi tên nhận họ rõ ràng: “Dân đến đây là được anh em hướng dẫn đầy đủ. Thứ hai là có lớp trẻ bây giờ học hành đến nơi đến chốn, nhiều lúc bố mẹ không biết chữ thì đã có con đi theo để giúp ghi tờ khai.  Họ nói rằng việc này là rất phù hợp với đồng bào, để ghi tên tuổi cho rõ ràng. Là họ đều ghi theo phong tục của bà con, thường là ghi tên trước - họ sau, ví dụ như Y Quang Bkrông, H’An Knul …”

    Việc ghi tên họ cho người M’nông đã được tỉnh Đắk Nông triển khai rộng rãi từ năm 2010.  Trước đó, tỉnh đã thực hiện đề tài nghiên cứu “Xác định cơ sở khoa học làm căn cứ cho việc ghi tên dòng họ M’Nông”. Theo đó, dân tộc Mnông có tổng cộng khoảng 40 dòng họ.  Mỗi dòng họ gắn liền với những câu chuyện, truyền thuyết, lịch sử, được gọi theo sự vật hiện tượng tự nhiên, hoặc tên con vật, cây cỏ, địa danh (tên núi, tên sông, tên buôn bon…)   Bà Hà Thị Hạnh, Trưởng Ban Dân tộc tỉnh Đắk Nông, cho biết: “Từ nhu cầu thực tế thứ nhất là muốn bà con nhớ về cái gốc của mình, thứ hai là trong việc con em đi học có rất nhiều cái phức tạp; thứ ba là trong quản lý hộ tịch hộ khẩu thì có nhiều sự trùng hợp, và có nhiều yếu tố khác liên quan về văn hóa nữa, nên là Ban dân tộc đã tham mưu thực hiện Đề án ghi tên dòng họ cho người M’nông.  Sau khi đánh giá để thấy những việc đã làm được cũng như những hạn chế vướng mắc, chúng tôi sẽ phối hợp với các ban ngành liên quan, phối hợp với Sở Tư pháp tiếp tục thực hiện đề án này sâu hơn, rộng hơn, giúp bà con hiểu được ý nghĩa của việc bảo tồn bản sắc văn hóa của dân tộc mình, và việc quan trọng là ghi tên dòng họ của mình.”

    Theo thống kê chưa đầy đủ, đến nay đã có hơn 1000 người M’nông ở tỉnh Đắk Nông thực hiện việc ghi rõ họ tên. Tuy vậy, đối tượng chủ yếu là đăng ký khai sinh cho trẻ em và học sinh đến tuổi đi học.  Với người lớn, do việc thay đổi họ tên liên quan đến các loại giấy tờ pháp lý, nên số người thực hiện chỉ đếm trên đầu ngón tay, dù có rất nhiều người mong muốn được ghi rõ họ của mình.  Ông Điểu Kré, ở bon Bu Bia, xã Quảng Tín, huyện Đắk Rlấp, tâm sự: các con của ông đều đã được ghi họ tên đầy đủ. Nhưng bản thân ông và bà con M’nông ở địa phương thì chưa thể đổi họ tên cho đúng, vì giấy tờ thủ tục quá nhiều, tốn kém cả về thời gian và tiền bạc.  Ông Điểu Kré giãi bày: “Mỗi dòng tộc có một họ khác nhau. Thì chúng tôi chưa có họ, tôi mong muốn Đảng nhà nước quan tâm hơn, dù đã có chương trình rồi, nhưng mà thay đổi nó khó vì nhiều giấy tờ liên quan, hộ khẩu, bằng cấp…  Muốn thay đổi là phải đổi hết giấy tờ từ người bé đến người lớn, phải cùng một họ đấy. Như tôi là Ya Kré, không phải Điểu Kré, ví dụ như thế.”

    Hiện nay, UBND tỉnh Đắk Nông đang thực hiện cuộc khảo sát, lấy ý kiến đánh giá của bà con ở các buôn bon trong toàn tỉnh về việc ghi tên họ dân tộc M’nông, để có những biện pháp thực hiện sát thực, cụ thể hơn trong thời gian tới.  Tỉnh xác định việc ghi tên họ cho người M’nông cũng là một trong những giải pháp nhằm bảo tồn, củng cố và phát huy truyền thống văn hóa dân tộc bản địa, đồng thời bảo hộ quyền và lợi ích của người Mnông theo quy định của Hiến pháp, pháp luật./.