Tơợp pa choom đhêêng mơ bơr pêê t’ngay a năm, cr’liêng pr’hat Pả Dung âng Dường Thị Thu Uyên (10 c’moo, đong coh vel Khe Tiền, chr’val Hoành Mô, tỉnh Quảng Ninh) zăng cha choom. Mơ chu tước lớp học nâu, a đhi lướt dzung tơợ đong tước đêêc đanh 30 phút, A đhi zập bêl cung vêy pa căh mặt ting pa choom.“Acu ơy choom 4 bài. Acu kiêng pa choom hát pr’hat nâu”.

Hoành Mô năc chr’val ca noong k’tiếc ch’ngai bhlầng âng tỉnh Quảng Ninh, bấc bhlầng nắc ma nưih Dao Thanh Phán ặt ma mông. Tơợp cha noọng tơợ t’ngay 12/7, chr’val pa zưm lâng Ban xay moon sinh hoạt t’ngay cha noọng bhrợ lớp I’ih truyền thống lâng hát Pả dung đoọng ha p’niên k’tứi tước lưch c’xêê 8. Tước nâu kêi nắc ơy vêy 40 a đhi ting por pa choom.

Đhị lớp I’ih, apêê a đhi năc tơợp k’đhơợng zi rum, tơợp ih, xang năc pa choom ih, t’vaih xr’xrặ. Chr’năp lâh mơ năc đoo năl ghit hau tu coh xa nập âng apêê a dêch, a mế, a ngăn năc vêy bấc cơnh ih ghit, chr’năp liêm cơnh đêêc. Coh lớp hát, lâh 20 a đhi xoọc pa choom hát bh’ươr Pả Dung – pr’hat âng ma nưih Dao Thanh Phán hát coh t’ngay bhiệc bhan bhui har, bêl chr’roonh zr’muông pa căh loom đay.

Nghệ nhân Lý Thị Hạnh, ma nưih dzoọng pa choom hát xay moon, zập cr’liêng pr’hat Pả Dung ơy pa choom năc lêy pa choom pa xoọng đoọng ha muy p’niên năl a ngoọn chỉ dzợ pa têệt pa dưr rau chr’năp lang a hay ơy đơc đoọng. Tơợ lớp học, amoó căh muy rơơm t’vaih môi trường đoọng apêê a đhi ting pa choom, pa dưr c’rơ z’hai âng đay năc dzợ rơơm đoọng ha pêê a đhi pa têệt pa dưr chr’năp liêm nâu tân đôr k’rơ lâh mơ.“Bêl ơy choom hát Pả Dung, a pêê p’niên pân dzoọng hat coh bấc ma nưih pâh lêy. Apêê choom lướt hát đhị zr’lụ bhrợ du lịch, đoọng ha pêê t’mooi kiêng chơơc năl ooy cr’liêng pr’hat Pả Dung âng ma nưih Dao”.

Chô đăh ca noong k’tiếc Hoành Mô, ting c’lâng đăh Tây, a ral da ding Yên Tử vêy muy lớp pa choom lơơng. Năc đoo g’luh sinh hoạt t’ngay cha noọng đhị zr’lụ Khe Sú, phường Yên Tử - đhị bấc ma nưih Dao Thanh Y ặt ma mông bấc bhlầng. Ha dưm chủ nhật, đong pa căh văn hóa ma nưih Dao đhị zr’lụ ang bhlầng. C’bhuh đha đhâm c’mor bhrợ lâng pa choom đoọng g’luh sinh hoạt t’ngay cha noọng chuyên đề, bấc a đhi xập xa nập âng ma nưih đay kiêng ting pâh.

G’luh sinh hoạt năc tơợp tơợ pazêng rau apêê ađhi bơơn lêy coh zập t’ngay ha dợ căh ơy năl lưch chr’năp. Pr’nơng t’boọ đhr’lêê pră, ting cơnh j’niêng âng ma nưih Dao, năc đoọng zêl lơi rau lết mốp, zêl a bhuy đoọng k’rang lêy c’rơ tr’mông. A dooh yếm, a ngoọn chọ ta veng taanh bhrợ thủ công lâng vêy pa chăm a chịm đhac, n’loong n’cuông. Apêê anoo amoó đoàn viên năc t’mooh cha ơh a dô a dam ooy j’niêng bhiệc bhan, apêê ađhi tr’thi t’ơơi pa chô, năl đoo ngai bơơn k’diic ngai ting lâng a đoo bơơn k’diic, pa choom 3 c’nặt đhị xay xơ, xơợng truih ooy bhiệc bhan Cấp sắc âng ma nưih Dao Thanh Y. Jưah lâng đêêc nắc vêy bọop ta mooh lâng p’rá acoon coh đay lâng pazêng chr’ơh chr’lêê vêy đớp hun pr’hêl.

Cơnh lâng Trương Hồng Diệp, học sinh lớp 9, hi dưm chủ nhật năc bêl a đhi năl xa nập âng ma nưih đay năc liêm cra mơ đêêc:“Acu chăp kiêng bhlầng xa nập âng ma nưih zi tu lêy vêy cơnh liêm lalay cơnh lâng xa nập lơơng. Acu hâng hơnh bhlầng bơơn ting pa căh truyền thống ooy xa nập, j’niêng bhiệc bhan ty đanh, zooi acu ting năl ghit lâh mơ ooy văn hóa ma nưih đay”.

Rau pr’hay bhlầng năc đhị Khe Sú, lớp pa choom nâu căh muy ma nưih Dao a năm. Ađhi Bùi Duy Phúc, học sinh lớp 11 cung zêng ting pa căh mặt:“Đhơ cu năc a đhuôch ha dợ cung kiêng ting pa choom, năl zập chr’năp văn hóa âng ma nưih Dao. Acu cung ting pâh CLB lâng apêê pr’zơc ma nưih Dao, đoọng ting pa choom ta mooh lâng năl zập c’năl tơợ apêê pr’zưc. Văn hóa âng apêê pr’zơc bấc rau chr’năp pr’hay bhlầng”.

Ma nưih t’ha tước lêy cung xơợng bhui har. Amoó Phạm Thị Thúy Linh, ma nuyh vêy ca coong ting pâh lớp học ặt đhị vel Khe Sú xay moon:“Apêê p’niên kiêng ting pa choom, tươc lớp tơợ đâh, rơơm bơơn ting sinh hoạt, lưm apêê pr’zơc. Cơnh đêêc liêm choom bhlầng đoọng ha pêê p’niên ting năl lâh mơ ooy chr’năp văn hoá, j’niêng cr’bưn âng c’bhuh ma nưih đay. Bêl tước t’ha apêê choom xay moon, pa căh chr’năp văn hóa năc đoo đoọng pân lơơng ting năl”.

Anoo Đặng Văn Khởi, Phó Bí thư Đoàn phường Yên Tử đoọng năl, cơnh bhrợ âng chi đoàn Khe Sú xoọc bơơn t’pâh bhrợ t’bấc, pa bhlầng năc bêl Yên Tử vaih c’kir văn hóa bha lang k’tiếc:“Đoàn phường vêy t’pâh apêê chi đoàn bhrợ zập g’luh sinh hoạt chuyên đề, pa bhlầng nắc crêê tước văn hóa, tơợ đêêc cung zooi apêê a đhi năl ghit lâh mơ ooy tơơm riah cung cơnh pa dưr pazêng chr’năp văn hóa tr’haanh âng Yên Tử”.

T’ngay cha noọng nâu, p’niên k’tứi Quảng Ninh dzợ vêy bấc lớp học, bấc g’luh sinh hoạt cha noọng đơơng chr’năp truyền thống cơnh đêêc. Loom chăp kiêng chr’năp văn hóa âng apêê a đhi ơy bơơn pa dưr tơợ rau liêm choom coh pr’ặt tr’mông, tơợ rau chăp kiêng bêl pa choom I’ih, ha hát pazêng cr’liêng pr’hat âng apêê a dich, a mế ơy loih./.

MÙA HÈ THEO ĐƯỜNG KIM, CÂU HÁT CỦA THIẾU NHI NGƯỜI DAO QUẢNG NINH

Mùa hè này ở nhiều bản làng Quảng Ninh, thiếu nhi không chỉ có sân chơi, các em còn có những lớp học rất đặc biệt: học hát, học thêu, tìm hiểu chính bộ quần áo truyền thống mình đang mặc.

Mới qua vài buổi học, câu hát Pả dung của Dường Thị Thu Uyên (10 tuổi, nhà ở thôn Khe Tiền, xã Hoành Mô, tỉnh Quảng Ninh) đã dần tròn vành rõ chữ. Mỗi buổi có lớp, em háo hức đi bộ từ nhà trước đó nửa tiếng, đều đặn không bỏ buổi nào:“Còn thuộc được bốn bài rồi. Con rất thích yêu môn học hát này”. 

Hoành Mô là xã vùng cao biên giới của tỉnh Quảng Ninh, phần lớn dân số là người Dao Thanh Phán. Mùa hè bắt đầu, từ ngày 12/7, xã phối hợp với Ban Chỉ đạo hoạt động hè mở lớp thêu truyền thống và hát Pả Dung dành cho thanh thiếu nhi kéo dài đến hết tháng 8. Đến nay đã có hơn 40 em theo học.

Ở lớp thêu, các em bắt đầu từ những mũi kim cơ bản, rồi đến cách tạo hoa văn, họa tiết. Và quan trọng hơn kỹ thuật, đó là hiểu vì sao trên bộ trang phục của bà, của mẹ lại có những hình ảnh tỉ mỉ, cầu kỳ đến như vậy. Bên lớp hát, hơn 20 em học các làn điệu Pả Dung - làn điệu dân ca mà người Dao Thanh Phán hát trong ngày vui, ngày hội, khi tỏ lòng với nhau.

Nghệ nhân Lý Thị Hạnh, người đứng lớp dạy hát tâm sự, mỗi câu Pả Dung dạy được cho một đứa trẻ là một sợi chỉ nữa nối vào tấm vải mà tổ tiên đã dệt dở. Qua lớp học, chị không chỉ mong tạo môi trường để các em rèn luyện kỹ năng, phát triển năng khiếu mà còn mong các em sẽ đưa làn điệu bay xa:“Khi mà thuộc làn điệu Pả Dung, các cháu sẽ tự tin khi đứng lên trước đám đông để hát. Có thể các cháu có thể đi hát phục vụ du khách khi có nhu cầu tìm hiểu về những làn điệu Pả Dung của người Dao”.

Rời biên giới Hoành Mô, xuôi về phía Tây, dưới chân dãy Yên Tử có một lớp học khác. Đó là buổi sinh hoạt hè đặc biệt ở khu Khe Sú, phường Yên Tử - nơi có cộng đồng người Dao Thanh Y đông nhất phường. Tối Chủ nhật, Nhà trưng bày văn hóa dân tộc Dao ở khu sáng đèn. Đoàn thanh niên tổ chức và hướng dẫn buổi sinh hoạt hè chuyên đề, nhiều em hào hứng đến trong bộ trang phục dân tộc của chính mình.

Buổi sinh hoạt bắt đầu từ những thứ các em vẫn nhìn thấy hàng ngày mà chưa chắc đã hiểu. Chiếc mũ đính khuy bạc, theo quan niệm của người Dao, là để trừ tà và bảo vệ sức khỏe. Chiếc yếm, chiếc đai lưng dệt thủ công với hoa văn chim muông, cỏ cây. Các anh chị đoàn viên đố vui về nghi lễ, các em thi nhau trả lời, phân biệt cô dâu với phù dâu, học ba bước dạm ngõ, ăn hỏi, lễ cưới, nghe kể về lễ Cấp sắc của người Dao Thanh Y. Xen giữa là câu đố bằng tiếng dân tộc mình và những trò chơi có thưởng.

Với Trương Hồng Diệp, học sinh lớp 9, buổi tối chủ nhật ấy là lúc em nhận ra bộ quần áo của dân tộc mình đẹp như thế nào:“Em rất thích trang phục truyền thống của dân tộc mình vì nó có một nét đẹp riêng, không bị trùng lặp với ai. Em rất vui vì được phổ biến những nét truyền thống về trang phục, các nghi lễ truyền thống, giúp em hiểu hơn về văn hoá của mình”.

Điều thú vị là ở Khe Sú, lớp học không chỉ có người Dao. Em Bùi Duy Phúc, học sinh lớp 11 cũng đều đặn có mặt:“Mặc dù là người Kinh nhưng em rất muốn học hỏi các nét văn hoá của người Dao. Em cũng tham gia CLB với các bạn người Dao, để học hỏi và tiếp thu các kiến thức từ các bạn. Văn hoá của các bạn rất đặc sắc và thú vị”. 

Người lớn đến xem cũng vui lây. Chị Phạm Thị Thúy Linh, một phụ huynh ở khu Khe Sú chia sẻ:“Các bạn nhỏ rất hào hứng, đến sớm, mong chờ đến ngày sinh hoạt để mình được đi gặp gỡ các bạn. Như thế là rất tốt để cho các bạn nhỏ hiểu hơn về bản sắc dân tộc của mình hơn, hiểu hơn về cái phong tục của mình, khi lớn hơn thì có thể giới thiệu ra với bên ngoài, giới thiệu với các bạn bè cùng lớp học của mình”.

Anh Đặng Văn Khởi, Phó Bí thư Đoàn phường Yên Tử cho biết, cách làm của chi đoàn Khe Sú đang được khuyến khích nhân rộng, nhất là khi Yên Tử đã trở thành Di sản văn hóa thế giới:“Đoàn phường có kế hoạch khuyến khích các chi đoàn tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề, đặc biệt liên quan đến văn hoá, qua đó cũng giúp được các em có thể hiểu rõ sâu hơn về cội nguồn cũng như là phát huy được những giá trị văn hóa nổi bật của Yên Tử”.

Mùa hè này, thiếu nhi Quảng Ninh còn có nhiều lớp học, nhiều buổi sinh hoạt hè giàu truyền thống như thế. Tình yêu với bản sắc văn hoá của các em đã được bắt đầu từ những điều giản dị, từ niềm háo hức khi đưa những mũi kim, hát những câu hát mà các bà, các mẹ đã từng./.