Năc tơợ rau pleng k’tiếc cher đoọng năc đoo bhrợ vaih rau chr’năp lalay ooy ch’na đh’năh âng đhanuôr coh đâu, đơơng chr’năp âng ch’na đh’năh crâng ca coong

Coh crâng ca coong Trường Sơn ma bhuy chr’năp, ma nưih Cơ Tu đhị zập chr’val da ding ca coong Khe Tre, Long Quảng, thành phố Huế tơợ lang a hay năc ặt ma mông g’nưm tơợ crâng ca coong, toọm k’ruung. Tơợ cr’liêng cha neh, a vị hor, a xiu booh căh cợ hi la thanh, a băng crâng…, đhanuôr coh đêêc zêệ bhrợ vaih bấc rau ch’na a yêm.

Tr’nơợp năc dap tước a vị hor. Đoọng vêy a vị nâu, ma nưih Cơ Tu pay cha neh đêệp trâm coh đác 1 ri dưm xang năc t’moọt ooy n’coo lâng hor tước chêện, vị la boọt, xơợng đha hum cha yêm.

T’cooh A Vô Cưa ặt chr’val Long Quảng đoọng năl, cơnh lâng ma nưih Cơ Tu, a vị hor căh muy cha bêl vêy bhrợ bhiệc bhan, tết căh cợ bêl lướt bhrợ ha rêê năc dzợ đơơng chr’năp liêm pa têệt loom coon ma nưih lâng crâng ca coong, lâng pleng k’tiếc. T’ngay đâu, a vị hor buôn cha, pa dzăm lâng a tưch booh, lêệ, a xiu booh căh cợ tụ cha lâng bhooh a zoong, a tuông, năc rau ch’na ơy loih cơnh lâng ma nưih Cơ Tu.

“Lalăm a hay, a zi buôn moọt ooy crâng bơơn n’coo đoọng hor a vị. Nâu kêi ơy vêy choh coh bhươn đong, chơih đoo tơơm oọ lâh nhuum cung oọ lâh griing. Ha dang tơơm griing năc a vị u bọo coh n’coo, cha căh yêm, tơơm mơ glặp năc a vị cha yêm, đha hum, a vị doọ boọ ooy n’coo, buôn lọ cha”.

Tơợ ơy cha a vị hor pa dzăm lâng lêệ booh, rơ veh crâng, đhanuôr Cơ Tu đhị apêê chr’val Khe Tre, Long Quảng năc pa cha ha t’moo pr’chơh tà lục. Coh t’pêêh đăh đong Gươl, bêl gọ pr’chơh ơy k’nặ chêện năc đhanuôr luuc a puối, k’đấc, a băng, hi la thanh, rơ veh crâng… lâng zập zr’ma lơơng, vaih gọ pr’chơh tà lục cha ngam, yêm bhlầng.

Rau lalay lâng ch’na lơơng năc gọ pr’chơh tà lục nâu âng bấc ma nưih ting chroi k’rong pr’đươi. Ngai vêy a puối năc chroi a puối, ngai vêy rơ veh năc chroi rơ veh, ngai vêy thanh năc chroi thanh… tu cơnh đêêc, đhanuôr coh đâu moon năc đoo ch’na âng loom đoàn kết, tr’pác tr’đoọng lâng pr’ặt tr’mông ta nih liêm âng ma nưih Cơ Tu.

Ting cơnh amoó Hồ Thị Hồng Ngọc ặt chr’val Khe Tre, ch’na âng ma nưih Cơ Tu zêệ doọ k’đhap ha dợ năc pa căh loom ta nih lâng t’mooi âng đhanuôr coh đâu.

“Ch’na âng ma nưih Cơ Tu zêệ bhrợ doọ k’đhap, căh vêy bấc zr’ma, rau pay zêệ năc zêng bơơn tơợ crâng ca coong lâng đhanuôr choh bhrợ coh ha rêê. Đhị Khe Tre, ch’na pa cha ha t’mooi năc zêng bơơn tơợ crâng. Tu cơnh đêêc, ch’na a yêm, pa căh loom ma nưih, crung k’tiếc zr’lụ da ding Khe Tre”.

Đhị apêê vel bhươl da ding a coong A Lưới, ch’na đh’năh âng đhanuôr Tà Ôi, Pa Cô cung vêy bấc rau. Zập rau ch’na đh’năh, pr’âm zêng bơơn pay tơợ crâng ca coong, k’ruung tọom căh cợ tơợ ha rêê ha lai cơnh: a vị hor, lêệ a’ọc pa chúa, a mọ booh coh n’coo, a xiu booh, tà vạc, tr’đin… ngai ơy bơơn âm cha đợ ch’na đh’năh nâu doọ choom ha vil.

Năc cơnh a xiu, tơợ ai bhooc pa sạch năc luuc zr’ma lâng bhooh, prớ, a moọt lâng zập hi la đha huum xang năc booh coh r’hơơng puih bơơn xơợng đha hum yêm păr zập ooy. Lêệ a’ọc, a tưch bơơn zêệ bhrợ cơnh liêm buôn năc booh cung choom căh cơ zêệ lâng zập a pul, zr’ma bơơn tơợ crâng. Tu cơnh đêêc, âm cha ch’na đh’năh âng ma nưih Pa Cô, Tà Ôi căh muy bơơn xơợng rau a yêm âng ch’na năc dzợ bêl bơơn ting chơơc năl pr’ặt tr’mông, j’niêng cr’bưn lâng loom chăp hơnh t’mooi âng đhanuôr da ding ca coong A Lưới. T’cooh Lê Đức Đền, ma nưih Tà Ôi ặt đhị chr’val A Lưới 2 xay moon:

“Manưih Tà Ôi zi bêl vêy bhiệc bhan căh cợ xay xơ zêng vêy pưih ch’na đơơng truyền thống âng zi. Muy rau ch’na căh choom căh vêy coh pươih năc đoo a xiu booh. A xiu nâu đhanuôr bơơn tơợ k’ruung, toọm, luuc zr’ma xang năc booh. Bêl zêệ bhrợ ch’na nâu năc đhanuôr ra văng tơợ bơr pêê t’ngay, tước toọm k’ruung bơơn a xiu đanh bhlầng. A cu lêy ch’na truyền thống năc zư pa liêm, apêê pr’chấc p’niên ting pa choom lâng zư lêy đoọng liêm, đoọng năl rau ch’na pr’âm âng ma nưih đay. A cu ta luôn pa hay acoon cha châu cu năl cơnh zêệ bhrợ ch’na đh’năh âng ma nưih Tà Ôi”.

Đhị t’ngay bhiệc bhan Văn hóa, Thể thao lâng Du lịch zập c’bhuh acoon coh thành phố Huế g’luh I bơơn bhrợ bêl x’rịa c’xêê 5 hay, zr’lụ Chợ phiên da ding ca coong A Lưới vêy bấc ch’na đh’năh âng zập c’bhuh đhanuôr acoon coh. C’bhuh ting pâh thi năc ơy pa căh pazêng ch’na đh’năh a yêm bhlầng âng ma nưih đay. Ha dang đhanuôr Cơ Tu đơơng a vị hor, a tưch booh  lâng a vị đêếp ham l’boọt đha hum yêm năc ma nưih Tà Ôi, Pa Cô pa cha t’mooi lâng pươih ch’na truyền thống coh bhiệc bhan A Za vêy a tưch booh coh n’coo lâng tr’đin (apêê moon buôh đoác). Zêng năc bhrợ vaih chr’năp văn hóa pa bhlầng chr’năp liêm âng zập c’bhuh đhanuôr acoon coh da ding ca coong thành phố Huế. T’cooh Trần Hữu An, Giám đốc trung tâm Văn hóa Điện ảnh thành phố Huế, Trưởng Ban bhrợ têng g’luh tr’thi ch’na đh’năh đhị T’ngay bhiệc bhan xay moon, zập ch’na pr’âm âng zập c’bhuh đhanuôr acoon coh thành phố Huế zêng đơơng chr’năp lalay, jưah đha hum yêm, jưah đơơng loom ta nih âng coon ma nưih:

“Azi xay moon dal c’rơ pa zay âng đhanuôr vel đong da ding ca công ơy pa căh zập ch’na, pr’âm truyền thống âng acoon coh thành phố Huế. Vêy bấc ch’na pr’âm bơơn pa dưr tơợ lang lalăm đoọng ha lang t’tun, cung vêy ch’na đh’năh năc đhanuôr zêệ bhrợ cơnh t’mêê coh đhr’năng pa dưr lâng ha dưr pr’ặt tr’mông âng đay. Tơợ đêêc, chroi k’rong pa căh ch’na đh’năh âng thành phố Huế moon za zưm lâng ch’na đh’năh âng zr’lụ đhanuôr acoon coh moon lalay đoọng t’pâh ân gpa dưr du lịch”.

Tơợ pazêng ch’na a yêm âng đhanuôr acoon coh da ding ca coong thành phố Huế xoọc vaih năc muy đăh pr’hay coh c’lâng chơơc năl crâng ca coong. Zư lêy pazêng ch’năp truyền thống căh muy zư đơc cr’noọ pr’hay ooy lang a hay lâng zư lêy chr’năp văn hóa âng zập c’bhuh đhanuôr năc dzợ t’vaih c’lâng đoọng ch’na đh’năh vaih pr’đươi du lịch đơơng chr’năp pr’hay lalay, chroi k’rong bhrợ vaih c’lâng bhrợ cha lâng pa dưr zr’lụ da ding ca coong ting ha dưr lâh mơ./.

ĐỘC ĐÁO ẨM THỰC  VÙNG CAO XỨ HUẾ

Cư trú lâu đời trên vùng núi cao, đồng bào các dân tộc thiểu số Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu… ở các xã miền núi, vùng cao thành phố Huế được thiên nhiên ban tặng nguồn sản vật vô cùng phong phú. Chính sự ưu đãi của thiên nhiên đã tạo nên đặc trưng văn hóa ẩm thực của đồng bào nơi đây với những món ăn dân dã mà độc đáo, mang đậm hương vị núi rừng

Giữa núi rừng Trường Sơn hùng vĩ, người Cơ Tu ở các xã miền núi Khe Tre, Long Quảng, thành phố Huế bao đời nay sống chan hòa với thiên nhiên. Từ hạt gạo rẫy, ống nếp than, con cá suối hay nắm lá sắn, đọt măng rừng…, đồng bào nơi đây chế biến ra những món ăn vô cùng dân dã nhưng ấm áp nghĩa tình.

Đầu tiên phải kể đến là món cơm lam. Để chế biến món ăn này, người Cơ Tu thường dùng gạo nếp than hoặc nếp trắng ngâm qua 1 đêm rồi cho vào ống lồ ô, sau đó nướng trên bếp lửa cho đến khi có mùi thơm, hạt cơm chín dẻo, mềm ngọt tự nhiên. Lúc ăn, chỉ cần tách lớp vỏ lồ ô là đã có một ống cơm lam nóng hổi, thơm lừng.

Ông A Vô Cưa ở xã Long Quảng cho biết, đối với người Cơ Tu, cơm lam không chỉ là món ăn lúc lễ, tết hay mang theo khi lên nương, lên rẫy mà còn thể hiện sự gắn bó giữa đồng bào với thiên nhiên, núi rừng. Ngày nay, cơm lam thường được ăn kèm với gà nướng ống tre, thịt xiên nướng, cá suối nướng hoặc chấm với muối mè, đậu phụng, trở thành hương vị khó quên của đồng bào Cơ Tu

 “Trước đây chúng tôi thường vào rừng chặt cây tre ở trong rừng làm cơm lam ngon nhất. Còn hiện nay thì chặt những cây tre ở vườn, chọn những cây không non quá và cũng không già quá. Nếu cây già quá thì khi nướng xong cơm sẽ dính vào thành cây như vậy là không ngon, phải chọn tre vừa để có mùi thơm của tre quyện vào mùi thơm của gạo, khi lột ăn thì cơm cũng không bị dính”.

Sau khi thưởng thức cơm lam ăn kèm các món nướng và rau rừng, đồng bào Cơ Tu ở các xã Khe Tre, Long Quảng thường đãi khách quý món cháo tà lục. Trên bếp lửa nhà Gươl, khi gạo trong nồi đã nở mềm, bà con cho vào nào là ốc suối, bí đỏ, măng non, là sắn, rau rừng… cùng các gia vị khác, tạo nên nồi cháo tà lục thanh ngọt tự nhiên.

Điểm khác biệt với các món ăn khác là nguyên liệu của nồi cháo tà lục thường do nhiều người đóng góp. Người có ốc thì góp ốc, người có rau thì góp rau, người trồng sắn, bí đỏ thì góp lá sắn, quả bí... Vì lẽ đó, bà con gọi đây là món ăn của tình đoàn kết, sự sẻ chia và nếp sống gắn bó của cộng đồng người Cơ Tu.

Theo chị Hồ Thị Hồng Ngọc ở xã Khe Tre, ẩm thực của người Cơ Tu không cầu kỳ, phức tạp nhưng vẫn thể hiện được tấm lòng hiếu khách, sự chân tình, mộc mạc như chính con người nơi đây.

“Đặc trưng trong ẩm thực của người Cơ Tu là không cầu kỳ gia vị nhân tạo, nguyên liệu chủ yếu được lấy từ rừng và do chính bà con trồng trên nương rẫy. Ở xã Khe Tre, ẩm thực chinh phục thực khách bằng những hương vị nguyên bản của núi rừng. Do đó, món ăn bao giờ cũng đậm đà, thể hiện tình người, tình đất của núi rừng Khe Tre”.

Ở các bản làng vùng cao A Lưới, ẩm thực của đồng bào Tà Ôi, Pa Cô cũng vô cùng phong phú và độc đáo. Những món ăn, thức uống mà nguyên liệu chế biến hầu hết được lấy từ rừng núi, khe suối hay trên nương rẫy như; cơm lam, thịt lợn muối chua, thịt chuột nướng ống, cá nướng, lạp cá, rượu cần, rượu Đoác, rượu Tà Vạc…ai đã một lần được thưởng thức chắc chắn không thể nào quên.

Ví như món cá suối sau khi làm sạch thường được ướp cùng muối, tiêu rừng, ớt sim rừng và các loại rau thơm rồi nướng trên than hồng, tạo nên mùi thơm đặc trưng. Thịt heo, thịt gà cũng được chế biến theo cách dân dã, có thể nướng trực tiếp trên bếp lửa hoặc nấu cùng các loại rau, củ, gia vị của núi rừng. Vì thế, thưởng thức ẩm thực Tà Ôi, Pa Cô không chỉ là cảm nhận hương vị món ăn, mà còn là dịp khám phá nếp sống, phong tục và sự hiếu khách của đồng bào vùng cao A Lưới. Ông Kê Đức Đền, người Tà Ôi ở xã A Lưới 2 chia sẻ:

“Dân tộc Tà Ôi mình khi có lễ hội hay cưới hỏi đều phải làm mâm cỗ. Một món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ đó là cá nướng. Cá này do bà con mình tự bắt trên suối về, ướp với gia vị từ tự nhiên rồi đem nướng. Khi làm món này phải chuẩn bị trước mấy ngày, phải lên suối bắt cá rất lâu. Tôi nghĩ rằng ẩm thực truyền thống là phải giữ, lớp trẻ cần học hỏi những người lớn tuổi để biết chế biến món ăn của dân tộc mình. Tôi luôn sẵn sàng chỉ bảo cho các con, các cháu cách chế biến món ăn của người Tà Ôi”.

Tại Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch các dân tộc miền núi thành phố Huế lần thứ I được tổ chức cuối tháng 5 vừa qua, không gian Chợ phiên vùng cao A Lưới ngập tràn hương vị ẩm thực của đồng bào các dân tộc thiểu số. Các đội thi đã cùng nhau trổ tài làm những món ăn, thức uống ngon nhất, đặc sắc nhất của dân tộc mình. Nếu bà con Cơ Tu mang đến món cơm lam, gà bản nướng thơm lừng và xôi nếp cẩm; thì người Tà Ôi, Pa Cô lại thết đãi khách quý mâm cơm truyền thống trong lễ hội A Za, với gà kiến nướng ống tre và rượu đoác thơm nồng. Tất cả tạo nên bản sắc văn hóa vô cùng độc đáo của đồng bào các dân tộc miền núi, vùng cao thành phố Huế. Ông Trần Hữu An, Giám đốc trung tâm Văn hóa Điện ảnh thành phố Huế, Trưởng Ban tổ chức Hội thi ẩm thực tại Ngày hội đánh giá, mỗi món ăn của đồng bào các dân tộc thiểu số thành phố Huế đều mang hương vị riêng, vừa đậm đà, ngon miệng vừa thấm đẫm tình người:

“Chúng tôi đánh giá rất cao sự nỗ lực của các địa phương miền núi, vùng cao đã giới thiệu các món ăn truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số thành phố Huế. Có rất nhiều món ăn dược truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, cũng có những món ăn mà đồng bào sáng tạo nên trong xây dựng và phát triển cộng đồng của mình. Qua đó góp phần quảng bá thêm ẩm thực của thành phố Huế nói chung và ẩm thực vùng đồng bào các dân tộc thiểu số nói riêng để thu hút và phát triển du lịch”.

Từ những món ăn dân dã, mộc mạc, ẩm thực của đồng bào vùng cao thành phố Huế đang trở thành một phần hấp dẫn trong hành trình khám phá núi rừng. Gìn giữ những hương vị truyền thống không chỉ là giữ lại ký ức và bản sắc văn hóa của mỗi cộng đồng, mà còn mở ra cơ hội để ẩm thực trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần tạo sinh kế và đưa vùng cao ngày càng phát triển./.