Đợ ta la thư ooy đăh tr’kiêng xrặ ooy bha ar pa tơ xang nặc đoọng ooy ch’roonh vêy ta bhrợ p’căh lâng pr’hat ngâm pr’hay bhlâng

“Phong Slư acu hat tơợ dzợ p’niên, ting lươt lâng zâp apêê lăm ahay. Lêy apêê ga rựa hat năc acu cung ting pa choom hat. Căh mưy cơnh đêêc, azi dzợ hát tài Sli âng manưih Nùng, hát then lâng Pựt lằn... Moon zr’nưm zâp pr’hat xa nưl acoon coh đay lang âng zi ngai cung choom hat”.

“Bêl ahay acu lêy apêê a’dich, a’mế lươt lượn năc acu cung ting xơợng lâng pa choom, xang nặc ting hat đh’rưah. Bêl đêêc pr’ăt tr’mung zr’năh k’đhạp căh vêy ngai bhrợ lớp pa choom hát Then, Phong Slư, zâp pr’hat xa nưl cơnh xoọc đâu, mưy ngai kiêng xơợng, lêy pa choom rơợ zâp apêê l’lăm năc vêy choom”.

Căh vêy bha ar pa tơ, căh vêy ma trường lớp, đợ apêê k’coon coh vêêl đông tươc lâng Phong Slư mưy cơnh tự nhiên. Apêê xơợng xang nặc hay, hay xang nặc hat. Ting ăt cơnh đêêc, pr’hát lêy zư pa choom tơợ lang nâu tươc lang n’tôh, dưr ga măc liêm lâng pr’ăt tr’mung coh crâng k’coong cơnh râu t’cooh Hoàng Văn Thình coh chr’val Lũng Nặm lâng pr’căn Sầm Thị Sinh coh chr’val Trường Hà, tỉnh Cao Bằng t’mêê xay moon, Phong slư căh vêy lêy pa choom năl, năl lêy moot ooy pr’hơơm âng pr’ăt tr’mung.

La lua lêy, phong slư năc đợ “ta la thư tình” pa gơi râu cr’noọ cr’niêng âng a’nhi n’jưih n’đil xoọc tr’kiêng căh cậ lưm căh liêm choom ooy đăh tr’kiêng. Bêl bơơn độp đợ ta la thư nâu, apêê lêy hát lâng mưy pr’hat ta moon năc Phong slư. Ooy cr’liêng thư lâng điệu ngâm bêl grơm, bêl ha ngur, phong slư vaih pr’đươi lêy p’căh râu hay k’noọ da dêr, bơơn độp phong slư cơnh ơy bơơn lưm pr’zợc, hay pr’zợc lâng đương thư âng ch’roonh.

Căh năc mưy râu cr’noọ bh’rợ, Phong slư dzợ năc mưy nghệ thuật âng p’rá xa nay. Đợ c’năt thơ thất ngôn, vêy đợ vần pr’hay, bêl hat lâng xa nưl n’jưl, xa nưl a’luôt bhrợ pa dưr mưy râu liêm chr’năp lalay liêm pr’hay.

Râu bhrợ pa dưr liêm đanh nhâm mâng âng Phong slư năc cr’liêng xa nay pr’hay. Tơợ râu hơnh deh Đảng, Ava Hồ, tươc đợ c’năt pr’hat ooy pa bhrợ ta têng, ooy tr’kiêng n’jưih n’đil... zêng vêy choom bhrợ t’vaih đợ pr’hat. Hân đhơ cơnh đêêc, đoọng xrặ liêm choom mưy bài Phong slư liêm crêê căh vêy buôn. Lêy năl ghit p’rá Tày, năl liêm ghit pr’ăt tr’mung, năl đăh c’lâng bh’rợ lêy bhrợ vần, nhịp điệu ty ahay. Pr’căn Sầm Thị Sinh moon ooy đợ râu zr’năh k’đhạp nâu:

“Zâp pr’hat buôn vêy đợ cr’liêng xa nay pr’hay chr’năp đăh Đảng, Ava Hồ, cách mạng, bhrợ ruộng bhươn, tr’kiêng n’jưih n’đil, năc acu chăp kiêng bhlâng. Hân đhơ cơnh đêêc, acu căh choom lêy xr bhrợ cr’liêng pr’hat lâng p’rá Tày. Zâp bêl vêy g’luh lươt chi ơh, acu lêy k’đươi đợ apêê nghệ nhân, nghệ sĩ năl liêm ghit xrặ bhrợ cr’liêng pr’hát, bài thơ lâng p’rá Tày zooi đoọng ha cu”.

Căh mưy đươi đoọng pa gơi râu loom luônh chăp kiêng n’jưih n’đil, c’lâng bh’rợ lâng giai điệu phong slư dzợ lêy đươi bhrợ đoọng xrặ, zư đợc zâp xa nay t’ruih bh’lêê bh’la, zooi đoọng manưih xơợng buôn năl, buôn hay, cơnh zâp xa nay t’ruih Nam Kim - Thị Đan, Phạm Tải - Ngọc Hoa, Cẩu chủa cheng vùa, Pú Lương Quan, Bjoóc lạ, Tần Chu lịc pjạ... Zâp ta la thư phong slư tu cơnh đêêc zêng năc mưy tác phẩm vêy bơơn xrặ bhrợ liêm ghit, vêy cơnh c’leh chr’năp lalay âng zâp pr’ăt tr’mung, zâp zr’lụ k’tiêc, doọ vêy tr’cơnh. Bêl a’nhi n’jưih n’đil bơơn tr’pay, phong slư vaih năc râu pr’đươi chr’năp vêy zư pa dưr; ha dợ lâng đợ apêê tr’kiêng căh liêm choom năc cung dzợ vêy râu liêm chr’năp lêy ăt căh ha mơ choom ha vil.

Nâu cơy, đhị pr’ăt tr’mung cơnh xoọc đâu, Phong slư căh dzợ lâh đươi dua bâc đoọng lêy xay moon p’căh cr’noọ cr’niêng cơnh zâp lang apêê a’dich, a’mế lăm ahay. Hân đhơ cơnh đêêc, đhị bâc vêêl đông, đợ pr’hat nâu cung dzợ vêy zư đợc đhị zâp bêl sinh hoạt coh vêêl đông, t’ngay bhiệc bhan văn hoá. Pr’căn Nông Thị Loan coh chr’val Đông Khê moon:

“Đọong zư lêy đợ văn hoá acoon coh liêm chr’năp đhị zâp bhiệc bhan âng vêêl đông căh choom căh vêy then, lượn, lâh mơ năc lượn phong slư. Zâp pr’hát vêy cr’liêng xa nay hơnh deh Đảng căh cậ hát ting pr’đợc cơnh âng zi xoọc pa choom đoọng g’luh tổng kết hội manưih t’cooh t’ha vêy hat zâp pr’hat ooy apêê t’cooh t’ha, apêê liêm chr’năp, đại đoàn kết, cung vêy pa xoọng bài phong slư t’mêê vêy đợc cr’liêng pr’hat xay moon râu bhui har âng đhanuôr bêl Đảng, Nhà nước bhrợ c’lâng lươt đơơh chô đhị vêêl đông. Lâh mơ năc đhị g’luh Tết đhanuôr đh’rưah pa zưm ăt coh đông văn hoá đoọng hát lượn, xang nặc đh’rưah pa choom hát phong slư đoọng lươt chi ơh đhị zâp t’ngay bhiệc bhan”.

Phong slư dzợ ăt coh đêêc, ooy pr’hat xa nưl t’ngay bhiệc bhan, coh đợ g’luh pa choom pr’hat xa nưl, ooy cr’noọ âng apêê ga rựa t’ha lâng râu ta mooh pa choom âng lang p’niên. Hân đhơ cơnh đêêc, cr’chăl râu bhui har, dzợ vêy râu ăt k’rang đh’uôl. T’cooh Hoàng Văn Thình, manưih ăt bhrợ tât lang âng đay lâng pr’hat nâu, ting ăt k’rang đh’uôl cơnh đâu:

“Acu k’rang đh’uôl bhlâng ooy đợ c’moo nâu a’tôh, apêê lang p’niên ta luôn lêy pr’đươi pr’dua điện tử, căh dzợ năl tươc đợ pr’hat xa nưl acoon coh. Năc dzợ zư lêy pa choom đoọng ha coon a’châu đợ pr’hat acoon coh đay, năc căh choom lơi, ta luôn hat đoọng apêê a’châu ting xơợng hát”.

Tơợ đợ c’năt pr’hat pr’hay vêy hat coh crâng k’coong, tơợ râu prá xay pa gơi đoọng coh zâp cr’liêng thơ Phong slư, choom moon ghit, nâu đoo căh năc mưy pr’hat xa nưl, năc dzợ pr’ăt tr’mung âng đhanuôr manưih Tày. Lươt zi lâh c’moo c’xêê, hân đhơ pr’ăt tr’mung ơy vêy tr’xăl, năc ooy đợ vêêl đông âng manưih Tày coh zr’lụ Đông Bắc, Phong slư dzợ ăt vaih coh pr’hat t’ngay bhiệc bhan, ooy đợ g’luh sinh hoạt văn hoá, lâng coh râu hâng hơnh âng đợ apêê zư lêy pa dưr. Đợ nghệ nhân cơnh t’cooh Hoàng Văn Thình, pr’căn Sầm Thị Sinh... dzợ xoọc ting t’ngay pa choom đoọng pr’hat nâu đoọng ha lang p’niên, cơnh mưy c’lâng lêy zư pa dưr râu ma bhưy chr’năp âng acoon coh đay đhị xoọc pr’ăt tr’mung xoọc đâu. Lâng, ha mơ đợ pr’hat xa nưol nâu dzợ chr’va xưl coh vêêl đông năc mơ đêêc pr’ăt tr’mung, loom luônh liêm ta nih lâng đợ văn hoá liêm chr’năp acoon coh Tày dzợ vêy zư lêy liêm ghit./.

PHONG SLƯ – “THƯ TÌNH” BẰNG DÂN CA CỦA NGƯỜI TÀY

Trong dân ca của  người Tày có một hình thức rất thú vị đó là “Phong Slư”. Những bức thư tình viết vào trang giấy rồi chuyển cho người yêu thương được thể hiện bằng khúc ngâm rất ấn tượng

“Phong Slư tôi hát từ lúc còn trẻ, đi theo các thế hệ đi trước. Thấy người lớn hát thì mình cũng học theo và hát đối đáp. Không chỉ thế chúng tôi còn hát tài Sli của người Nùng, hát then và Pựt lằn... Nói chung các làn điệu của dân tộc mình thế hệ chúng tôi ai cũng biết hát.”

 “Ngày xưa tôi thấy các bà, các mẹ đi lượn thì tôi cũng đi theo nghe và tự học, rồi hát theo thôi. Thời đó kinh tế khó khăn không có ai mở lớp dạy hát Then, Phong Slư, các làn điệu dân ca như bây giờ đâu, chỉ có ai thích thì tự nghe, tự học từ các bậc tiền bối vậy thôi."

Không có sách vở, không có trường lớp, những người con của bản làng đến với Phong slư một cách rất tự nhiên. Họ nghe rồi nhớ, nhớ rồi hát. Cứ như thế, tiếng hát truyền từ đời này sang đời khác, lớn lên cùng nhịp sống của núi rừng như lời ông Hoàng Văn Thình ở xã Lũng Nặm và bà Sầm Thị Sinh ở xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng vừa chia sẻ, Phong slư không phải học thuộc, mà là “ngấm” vào trong hơi thở của cuộc sống.

Thực chất, phong slư là những “bức thư tình” gửi gắm tâm tư sâu kín của những đôi trai gái đang yêu hoặc gặp trắc trở duyên tình. Khi nhận được những bức thư ấy, người ta "hát" lên bằng một làn điệu gọi là làn điệu Phong slư. Qua lời thư và điệu ngâm nga khi trầm lắng, khi tha thiết, phong slư trở thành phương tiện giãi bày nỗi nhớ thương da diết, nhận được Phong slư như đã được gặp bạn, nhớ bạn và chờ thư hồi âm đến nao lòng.  

Không chỉ là cảm xúc, Phong slư còn là một nghệ thuật của ngôn từ. Những câu thơ thất ngôn, gieo vần chặt chẽ, khi cất lên cùng tiếng đàn, tiếng sáo tạo nên một vẻ đẹp rất riêng vừa mộc mạc, vừa sâu sắc.

Điều làm nên sức sống lâu bền của Phong slư chính là nội dung phong phú. Từ lời ca ngợi Đảng, Bác Hồ, đến những câu hát về lao động sản xuất, về tình yêu đôi lứa… tất cả đều có thể hóa thành lời ca. Thế nhưng, để viết được một bài Phong slư đúng nghĩa không hề dễ. Phải hiểu tiếng Tày, hiểu hoàn cảnh, hiểu cả cách gieo vần, nhịp điệu cổ. Bà Sầm Thị Sinh chia sẻ về những khó khăn ấy:

 “Các bài hát thường có nội dung rất phong phú về Đảng, Bác, cách mạng, làm ruộng vườn, tình yêu đôi lứa, nên tôi rất là đam mê. Nhưng tôi cũng không biết tự đặt lời bài hát bằng tiếng Tày. Mỗi khi có dịp đi diễn, tôi thường phải nhờ những nghệ nhân, nghệ sĩ am hiểu đặt lời bài hát, bài thơ bằng tiếng Tày giúp mình”

Không chỉ dùng để gửi gắm tình cảm lứa đôi, hình thức và giai điệu phong slư còn được vận dụng để ghi chép, lưu truyền các câu chuyện dân gian, giúp người nghe dễ thuộc, dễ nhớ, như các truyện Nam Kim – Thị Đan, Phạm Tải – Ngọc Hoa, Cẩu chủa cheng vùa, Pú Lương Quân, Bjoóc lạ, Tần Chu lục pjạ… Mỗi bức thư phong slư vì thế đều là một tác phẩm được sáng tác công phu, mang dấu ấn riêng của từng hoàn cảnh, từng vùng miền, ít khi trùng lặp khuôn mẫu. Khi đôi lứa nên duyên, phong slư trở thành kỷ vật quý giá được nâng niu gìn giữ; còn với những mối tình không trọn vẹn, đó vẫn là ký ức đẹp, gắn với một thời say đắm không thể nào quên.

Ngày nay, trong nhịp sống hiện đại, Phong Slư không còn được sử dụng phổ biến để giãi bày tâm tư như thời các bà, các mẹ trước đây. Nhưng ở nhiều bản làng, làn điệu ấy vẫn được giữ gìn trong những buổi sinh hoạt cộng đồng, ngày hội văn hóa. Bà Nông Thị Loan ở xã Đông Khê chia sẻ:

“Để giữ bản sắc văn hóa dân tộc thì trong các sự kiện của bản không thể thiếu được then, lượn, đặc biệt là lượn phong slư. Các bài hát có nội dung ca ngợi Đảng hoặc hát theo chủ đề ví dụ như chúng tôi đang tập cho dịp tổng kết hội người cao tuổi sẽ hát các bài về người cao tuổi, gương người tốt, việc tốt, đại đoàn kết, cũng có thêm bài phong slư mới được đặt lời với nội dung nói lên niềm vui của bà con khi Đảng, Nhà nước mở con đường cao tốc đi qua địa phương mình. Đặc biệt trong dịp Tết bà con lại cùng nhau tập trung ở nhà văn hóa để hát lượn, rồi cùng nhau tập luyện hát phong slư để đi biểu diễn trong lễ hội xuân”.

Phong slư vẫn ở đó, trong tiếng hát ngày hội, trong những buổi tập văn nghệ, trong ký ức của người già và cả sự học hỏi của lớp trẻ. Nhưng bên cạnh niềm vui, vẫn còn đó những nỗi lo. Ông Hoàng Văn Thình, người gắn bó cả đời với làn điệu này, không giấu được sự trăn trở:

 “Tôi lo lắm những năm về sau, các thế hệ trẻ thường xuyên xem thiết bị điện tử, không còn biết đến làn điệu dân ca nữa. Cho nên tôi vẫn kiên trì truyền dạy lại cho các cháu làn điệu dân tộc mình, là không được bỏ, thường xuyên hát để cho các cháu nhỏ hát theo”.

Từ những câu hát mộc mạc được cất lên giữa núi rừng, từ lời tâm tình gửi gắm trong từng vần thơ Phong slư, có thể khẳng định rằng, đây không chỉ là dân ca, mà là ký ức sống của cộng đồng người Tày. Qua năm tháng, dù cuộc sống đã đổi thay, thì ở những bản làng của người Tày ở vùng Đông Bắc, Phong slư vẫn âm thầm hiện diện trong tiếng hát ngày hội, trong những buổi sinh hoạt văn hóa, và trong cả niềm tự hào của những người gìn giữ nó. Những nghệ nhân như ông Hoàng Văn Thình, bà Sầm Thị Sinh… vẫn đang từng ngày truyền lại làn điệu ấy cho thế hệ trẻ, như một cách giữ lấy “hồn cốt” của dân tộc mình giữa dòng chảy hiện đại. Và có lẽ, chừng nào tiếng hát ấy còn vang lên giữa bản làng, chừng đó tình người, tình quê và bản sắc dân tộc Tày vẫn còn được gìn giữ vẹn nguyên./.