Ha roo coh ha rêê t’mêê xoot pay, lâh 4.000 đha nuôr bhnong prang apêê bhươl chr’val Phước Chánh, thành phố Đà Nẵng, pr’zươc chô ooy trung tâm chr’val bhui har. Căh châc ting bhrợ cơnh k’đươi k’dua, căh ma sân khấu, t’ngay mr’hal năc muy apêê pr’đươi pr’dua ăt đươi zâp t’ngay âng đha nuôr Bhnong; đong đh’rơơng, zơng, đong zr’nêệ choh bhrợ cơnh coh vêêl; đong dhr’nêêh jôông oih; tr’xâu tr’naanh ra gloc ra glêêc đhị ch’hêêr đong. Đăn cơnh năc pa căh muy vêêl Bhnong bơơn bhrợ đhị m’pâng tang đong bhrợ bhiêc chr’val. Nghệ nhân Lê Thị Oanh, chr’val Phước Chánh xay moon:

“Tươc t’ngay bhui har văn hóa Bhnong, vêel zi rơơm kiêng xay pa căh c’leh liêm văn hóa cơnh chiing goong, cha gâr, n’đooh a dooh… Nâu đoo năc c’leh liêm văn hóa âng ma nưih Bhnong zi”.

Đhị apêê n’luung hàng ra hô p’rá cr’chăng, vêy muy c’mọor tơt pơơc tr’xâu, têy đa đơơh cơnh âi ngoọ u looih tơợ đanh. Ma nưih Bhnong đơơng coh đay pa zêng c’bhuh văn hóa za nươr ooy crâng: tơợ bh’rợ đh’đhêêh t’tươn, đong đh’rơơng, zơng pợ, tươc cơnh choot chooi ha roo abhoo coh ha rêê, zâp râu zêng bơơn pa căh liêm pr’hay tươc ting n’jeh k’tứi bhlâng. Căh vêy muy triển lãm, nâu đoo năc muy vêêl Bhnong k’tứi lâng râu bhrợ ha pêê đoo ngăn loom bhlâng, năc đoo coh m’pâng n’luung hàng n’năc, căh muy vêy apêê t’cooh ga rứa. C’mọor nghệ nhân Hồ Thị Trang, chr’val Phước Chánh, xay moon:

“Pr’châc p’niên cơnh acu pa bhlâng yêm loom hâng hơnh bêl ting pâh t’ngay mr’hal ting chroi đoọng zư đơc văn hóa vêêl đong đay”.

C’bhuh văn hóa liêm pr’hay cơnh đêêc, n’đhang zâp bêl muy nghê nhân t’cooh ga rứa căh dzợ ma mông, công năc bêl cr’noọ xa nay âng vêêl ma nang vêy đhr’năng bil pât. Tơợ t’ngay chính quyền vêêl đong 2 cấp moot bhrợ têng, đhị râu trơvâng bh’rợ tr’nêng, bh’cộ apêê chr’val da ding ca coong thành phố Đà Nẵng đơc đoọng bâc cr’noọ xa nay ha bh’rợ zư đơc văn hóa. Ting bêệ n’jưl đhêl, ting bêệ chiing, zợ ty ăt da dooc coh đha nuôr âi bơơn ch’mêêt dap lêy, vêy c’lâng bh’rợ k’đhơợng zư đơc l’lăm bêl đhr’năng chơơc plăm pa câl cr’van ty. Cơnh lâng chính quyền đhị đâu, văn hóa căh vêy năc râu ra pă pa căh, năc đoo cr’van c’bơơch đơc ha đha nuôr vêêl manang. T’cooh Lê Đình Tài, Chủ tịch UBND chr’val Phước Chánh xay moon:

“Xay moon văn hóa năc pr’đơợ đoọng pa dưr k’rơ nhâm mâng âi bơơn thành phố k’đươi moon; pa bhlâng năc bhrợ pa ghit xa nay Nghị quyết 80 âng Bộ Chính trị ooy pa dưr văn hóa Viẹt Nam moot ooy đhr’năg la lua, tu cơnh đêêc chr’val Phước Chánh xay moon ghit, văn hóa năc pr’đơợ đoọng pa dưr k’rơ. Azi đơc đọong bâc pr’đơợ đoọng bhrợ t’ngay mr’hal văn hóa lang ahay”.

Văn hóa ty đanh âng ma nưih Cor coh da ding ca coong thành phố Đà Nẵng âi ting vêy cr’chăl ngoọ năc bil pât bhlâng. Năc nâu câi, âi tươc câ hân noo bhiêc bhan, lưch c’moo, c’chăl coh apêê vêêl Cor, apêê đoo bơơn lêy đha đhâm c’mọor xâp xa nâp ma nưih đay, bhui har ting pâh coh g’luh cha ơh chiing. N’đăh hoọng râu dưr vaih cớ n’năc năc đoo nghệ nhân ưu tú Dương Lai, ma mông đhị chr’val Trà Liên, thành phố Đà Nẵng. Lâh 30 c’moo đanh, a đoo p’zay lươt prang vêêl bhươl piing dup, lơi bâc t’ngay c’xêê, g’lêêh c’rơ, vêy bêl n’đhơ năc zên pră, năc muy đoọng chơơc chơơih k’rong pa dưr ting bhr’ươr pr’hat, ting tr’coó xa nul k’dâng lêy lâh bil pât. Tơợ muy c’bhuh ma nưih âi ting “bil bal bhlâng văn hóa” âng đay, tươc nâu câi c’bhuh văn hóa Cor âi dưr ma mông cớ đăn cơnh liêm bhlâng. Nghệ nhân ưu tú Dương Lai xay moon:

“C’leh liêm văn hóa năc âng hêê, cơnh đêêc năc acu lươt p’too moon đha nuôr p’zay zư đơc”.

Bâc ngai cơnh t’cooh Dương Lai dưr vaih ma nưih liêm crêê coh da ding ca coong Đà Nẵng. Pay nghệ nhân bhrợ bha lâng, prang muy zr’lụ văn hóa xooc r’dợ bơơn băt pa ang, bhrợ pa dưr. T’ruih n’năc căh muy ăt coh têy apêê nghệ nhân, năc dzợ xooc bơơn chính quyền đh’rưah ting bhrợ, p’têêt c’rơ. K’đhơợng bhrợ chính quyền vêêl đong bơr cấp, thành phố Đà Nẵng căh muy k’rang avị cha, adooh xâp ha đha nuôr da ding ca coong, năc dzợ k’rang bâc lâh pr’ăt tr’mông râu lơơng. Thành phố Đà Nẵng xang bele pa zum lâng tỉnh Quảng Nam, bâc chr’val, phường zr’lụ đồng bằng âi bhrợ zr’ziêng, ăt bhrợ đh’rưah lâng apêê chr’val da ding ca coong – n’jưah tr’zooi pa dưr tr’mông tr’meh, n’jưah giao lưu, p’têêt pa zum apêê zr’lụ văn hóa apêê acoon coh ăt tr’đăn lâh. Bâc bhiêc bhan ty đanh bơơn bhrợ pa dưr cớ coh đha nuôr; zr’lụ bhrợ pa căh, zr’lụ zư đơc bơơn t’đui bhrợ pa dưr, đơơng âng văn hóa chô tươc vêêl bhươl, đoọng đha nuôr n’jưah năc c’la bhrợ, n’jưah năc ma nưih đươi dua tơợ cr’van âng đay. Năc đoo công năc xa nay âng Nghị quyết 80 âng Bộ Chính trị ooy pa dưr văn hóa c’bhuh acoon ma nưih pa chăp tươc. T’cooh Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Sở Acoon coh lâng Tôn giáo thành phố Đà Nẵng moon ghit:

“Thành phố Đà Nẵng pa bhlâng k’rang tươc ooy văn hóa, k’đhơợng xay xơợng bhrợ liêm ta nih Nghị quyết 80 âng Bộ Chính trị ooy pa dưr văn hóa. Cr’chăl ha nua, bâc chr’val xay bhrợ Nghị quyết n’nâu pa bhlâng liêm ghit”.

Xang bêl pa zum lâng Quảng Nam, thành phố Đà Nẵng căh muy dưr pâ bhưah ooy đhăm k’tiêc, năc xooc đơơng coh đay muy cr’van văn hóa bâc ơl: 2 k’kir văn hóa bha lang k’tiêc, 1 k’kir văn hóa phi vật thể pa căh măt ha coon ma nưih, 28 c’kir phi vật thể k’tiêc k’ruung, 4 c’kir k’tiêc k’ruung chr’năp. Đhêêng coh da ding ca coong, vêy bhrợ bh’nooch prá pr’ma, tân tung da dă, taanh adin âng ma nưih Cơ Tu, căh câ nghệ thuật pa chăm xa nur âng ma nưih Cor… zâp râu zêng âi bơơn chăp hơnh năc c’kir văn hóa phi vật thể câp k’tiêc k’ruung.

Tơợ qapêê vêêl bhươl k’tứi coh da ding ca coong, muy cr’noọ cr’niêng ga măc xooc bơơn bhrợ pa dưr: đơơng Đà Nẵng dưr vaih thành phố c’kir – bhriêl g’lăng – liêm pr’hay, đhị zâp ngai đha nuôr zêng năc c’la, ma nưih đươi dua la lua âng c’kir c’la đay xooc zư đơc./.

NGHỊ QUYẾT 80 ĐẾN VỚI BẢN LÀNG: KHI VĂN HÓA TRỞ THÀNH GIA SẢN CỦA CỘNG ĐỒNG Ở ĐÀ NẴNG

Từ những ngày hội không dàn dựng, không sân khấu đến hành trình 30 năm phục dựng văn hóa gần như "mất trắng" của một nghệ nhân, các xã miền núi thành phố Đà Nẵng đang từng bước cụ thể hóa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, biến văn hóa truyền thống thành động lực phát triển bền vững 

Lúa rẫy vừa gặt xong, hơn 4.000 bà con Bhnong khắp các thôn xã Phước Chánh, thành phố Đà Nẵng, rủ nhau về trung tâm xã vui hội. Không dàn dựng, không sân khấu, ngày hội chỉ đơn giản là những vật dụng, sinh hoạt đời thường của đồng bào Bhnong: nhà sàn, nhà kho, nhà bếp dựng lại y như ở bản; lò rèn đỏ lửa; khung dệt lách cách bên hiên. Gần như cả một ngôi làng Bhnong được bê nguyên về giữa sân xã. Nghệ nhân Lê Thị Oanh, xã Phước Chánh chia sẻ:

“Đến ngày hội văn hóa Bhnong, thôn chúng tôi muốn quảng bá, giới thiệu nét đẹp văn hóa như cồng chiêng, trống, thổ cẩm… Đây là nét đẹp văn hóa riêng của người Bhnong”.

Giữa những gian hàng rộn tiếng cười, có một cô gái trẻ tất bật bên khung dệt, tay thoăn thoắt như đã quen việc từ lâu. Người Bhnong mang trong mình cả một kho tàng văn hóa nương tựa vào rừng nguồn: từ nghề rèn, nhà sàn, nhà kho, đến cách trỉa lúa, tra hạt trên nương rẫy, tất cả đều được tái hiện sống động, chân thực đến từng chi tiết nhỏ. Không phải một triển lãm, đây là cả một ngôi làng Bhnong thu nhỏ và điều khiến người ta ấm lòng nhất, là giữa những gian hàng ấy, không chỉ có người già. Nghệ nhân trẻ Hồ Thị Trang, xã Phước Chánh, tâm sự:

“Người trẻ như tôi rất vui, tự hào khi tham gia lễ hội góp phần bảo tồn văn hóa địa phương mình”.

Kho tàng văn hóa giàu bản sắc là vậy, nhưng mỗi khi một nghệ nhân lớn tuổi khuất núi, cũng là lúc một phần ký ức cộng đồng có nguy cơ mai một. Từ ngày chính quyền địa phương 2 cấp đi vào vận hành, giữa bộn bề công việc, lãnh đạo các xã miền núi thành phố Đà Nẵng dành nhiều tâm huyết cho giữ gìn văn hóa. Từng chiếc đàn đá, từng chiếc chiêng ché cổ nằm rải rác trong dân đã được rà soát, thống kê, có phương án gìn giữ trước nạn săn lùng, mua bán cổ vật. Với chính quyền nơi đây, văn hóa không phải thứ để trưng bày, mà là gia sản, là của để dành cho cả cộng đồng. Ông Lê Đình Tài, Chủ tịch UBND xã Phước Chánh chia sẻ:

“Xác định văn hóa là động lực để phát triển văn hóa xã hội bền vững đã được thành phố đề ra; đặc biệt là cụ thể hóa được Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam vào thực tiễn cuộc sống, cho nên xã Phước Chánh xác định văn hóa là động lực để phát triển. Chúng tôi dành nguồn lực để tổ chức ngày hội văn hóa truyền thống”.

Văn hóa truyền thống của đồng bào Cor ở miền núi thành phố Đà Nẵng từng có lúc tưởng như phai mờ qua bao biến động. Vậy mà hôm nay, cứ đến mùa lễ hội, tết mùa, len lỏi trong những ngôi làng Cor, người ta lại thấy chàng trai, cô gái khoác trang phục truyền thống, say sưa trong tục đấu chiêng đầy khí thế. Đằng sau sự hồi sinh ấy là nghệ nhân ưu tú Dương Lai, sống tại xã Trà Liên, thành phố Đà Nẵng. Hơn 30 năm ròng, ông lặng lẽ đi khắp bản trên bản dưới, bỏ thời gian, công sức, có khi cả tiền túi, chỉ để nhặt nhạnh, phục dựng từng làn điệu dân ca, từng loại nhạc cụ tưởng đã thất truyền. Từ một tộc người từng “mất trắng văn hóa” của mình, đến nay, kho tàng văn hóa Cor đã sống lại gần như nguyên vẹn. Nghệ nhân ưu tú Dương Lai bồi hồi:

“Bản sắc văn hóa là của mình, vậy là tôi đi tuyên truyền, vận động bà con gìn giữ bản sắc riêng.”

Những người như ông Dương Lai trở thành điểm sáng ở vùng cao Đà Nẵng. Lấy nghệ nhân làm hạt nhân, cả một vùng văn hóa đang dần được thắp sáng, hồi sinh. Câu chuyện ấy không chỉ nằm trong tay các nghệ nhân, mà đang được chính quyền đồng hành, tiếp sức. Vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, thành phố Đà Nẵng không chỉ lo cơm áo cho người dân miền núi, mà quan tâm nhiều hơn đời sống tinh thần. Thành phố Đà Nẵng sau hợp nhất với tỉnh Quảng Nam, nhiều xã, phường vùng đồng bằng đã kết nghĩa, sẻ chia, hợp tác với các xã miền núi - vừa giúp nhau phát triển kinh tế, vừa giao lưu, kết nối những vùng văn hóa các dân tộc lại gần nhau hơn. Nhiều lễ hội truyền thống được khôi phục ngay trong lòng cộng đồng; không gian diễn xướng, không gian bảo tồn được ưu tiên xây dựng, đưa văn hóa về tận cơ sở - để người dân vừa là chủ nhân, vừa là người thụ hưởng chính di sản của mình. Đó cũng chính là tinh thần mà Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa dân tộc hướng đến. Ông Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo thành phố Đà Nẵng khẳng định:

“Thành phố Đà Nẵng rất quan tâm về văn hóa, chỉ đạo thực hiện nghiêm túc Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa. Thời gian qua, nhiều xã triển khai Nghị quyết này rất cụ thể”.

Sau hợp nhất với Quảng Nam, thành phố Đà Nẵng không chỉ lớn hơn về diện tích, mà đang mang trong mình một gia tài văn hóa đồ sộ: 2 di sản văn hóa thế giới, 1 di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại, 28 di sản phi vật thể quốc gia, 4 di tích quốc gia đặc biệt. Riêng miền núi, có hát lý nói lý, múa tung tung da dá, nghề dệt thổ cẩm của người Cơ Tu, hay nghệ thuật trang trí cây nêu của người Cor… tất cả đều đã được vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Từ những bản làng nhỏ ở vùng cao, một khát vọng lớn đang được nhen lên: đưa Đà Nẵng trở thành thành phố di sản - sáng tạo - giàu bản sắc, nơi mỗi người dân đều là chủ thể, là chủ nhân đích thực của chính di sản mình đang gìn giữ.