Đhị t’la a din, ih pa chăp xr’rặ lâng ih pa chăm ơy bơơn apêê a mế, a dich pa ghit pa choom đoọng ha lang coon cha châu, muy cơnh zư đơc cr’noọ pr’hay âng pr’loọng đong lâng chr’năp âng vel bhươl

Coh pazêng đong đh’rơơng đhị Khâu Đấng, pr’đhang ma nưih pân đil tớt đhị a lomh đong I íh năc ơy loih. Xa nập âng ma nưih Sán Chỉ căh vêy bấc pr’họom cơnh ma nưih lơơng, ha dợ buôn năl cơnh lâng pr’hoọm bhrôông, bhooc, rơơc, cr’tệêng năc taanh luuc bấc pr’hoọm cung cơnh zập rau pa chăm lơơng lâng pră. Zập c’nặt bh’rợ zêng lêy bhrợ pa ghit.

Zr’lụ đhanuôr ặt Khâu Đấng vêy lâh 30 pr’loọng đhanuôr, pa bhlầng nắc đhanuôr Sán Chỉ, ặt coh da ding ca coong Ngã Ba, chr’val Bằng Thành. Pr’ặt tr’mông đhanuôr coh đâu năc ơy vêy bấc rau tr’xăl liêm choom, pr’đươi ih bhrợ xa nập cung bơơn liêm buôn lâh mơ lalăm, ha dợ bấc pr’loọng đong dzợ zư đơc, ih bhrợ cơnh ty, tơợ c’nặt ih, zư đơc lâng đươi dua xa nập bêl  bhiệc bhan, têt toc đhị vel bhươl.

Cơnh lâng pân đil Sán Chỉ, bhiệc pa choom ih buôn năc tơợ ma nưih đong đay. Tơợ bêl dzợ k’tứi, apêê vêy a dich, a căn pa choom cơnh ih, cơnh taanh xang năc tơợp ih pa chăp cơnh laliêm, luuc pr’họom lâng pa xang zập c’nặt xa nập. Amoó Hoàng Thị Bìu, đhanuôr vel Khâu Đấng hay cớ pazêng t’ngay tr’nơợp pa choom ih tơợ ca căn:

“Tơợ ruh 10 c’moo, a cu năc ơy bơơn apêê a mế pa choom cơnh ih. Amế pa choomm đoọng ha cu cơnh ih pa chăm đui j’niêng âng ma nưih Sán Chỉ. Xoọc tơợp a cu lêy k’đhap, ha dợ nâu kêi nắc ơy năl, choom ih, pa chăm xa nập, pr’nơng, khăn đoọng đươi. Mơ chu xập a dooh âng đay ih bhrợ, a cu xơợng bhui har coh loom, lâng hâng hơnh căh dzợ cơnh chr’năp văn hóa âng ma nưih đay”.

Căh ngai ặt đhị Khâu Đấng vêy năl ghit bh’rợ I ih  vêy tơợ ha bêl. Đhanuôr muy năl bhiệc pa choom ih bhrợ năc ơy vaih coh pr’ặt tr’mông: ma nưih choom ih năc pa choom ma nưih căh lâh choom; apêê a đhi amoó ta pr’choom đoọng t’vaih xa nập cơnh u liêm lâng ih bhrợ crêê cơnh xa nập âng ma nưih đay. Amoó Đặng Thị Xuyên, đhanuôr Khâu Đấng đoọng năl: Lalăm ahay, muy bêệ xa nập năc lêy bhrợ t’vaih tơợ bấc c’nặt cơnh choh k’piah, piêr k’paih, taanh lâng k’bhum bhai. T’ngay đâu, bhai lâng k’paih lướt câl ơy vêy, zooi pa xiêr c’rơ ma nưih ha dợ c’nặt pa chăm lâng ih pa xang nắc cung bhrợ lâng têy:

“Coh vel vêy bấc ngai choom ih, choom pa chăm. Ađhi amoó cung ta pr’choom đh’rưah, ngai choom năc pr’choom đoọng ha ngai căh ơy choom, đh’rưah prá xay, ih bhrợ cơnh u liêm, crêê lâng pr’đhang xa nập truyền thống âng ma nưih đay. Azi pa xay pa too pa choom acoon, cha châu, bhlầng p’niên k’đil năc năl lâng chăp  bh’rợ truyền thống âng ma nưih đay”.

Lalăm a hay, apêê pân đil Sán Chỉ bêl chô ooy đong k’zic buôn đơơng 3 tước 7 bêệ xa nập acoon coh đay, lêy ting pr’đơợ âng pr’loọng đong n’nặc. P’niên k’tứi cung ih xa nập t’mêê bêl bhiệc bhan ga măc. Tu cơnh đêêc, zập bộ xa nập căh muy đoọng xập năc dzợ cr’van âng zập pr’loọng đong, pa têệt lâng pazêng cr’chăl chr’năp âng zập ma nưih. A dich Ma Thị Goằn xay moon: Ting cơnh prá xay âng apêê t’cooh t’ha, pô xr’rặ vêy pa chăm coh xa nập bơơn zư pa dưr tơợ bấc lang, pa căh rau ơy vaih coh pr’ặt tr’mông, tơợ crâng ca coong. Pr’đhang p’lêê boy, ha la x’xai, pr’đhang a coon tọom căh cợ da ding ca coong dal, ếp ơy ra pặ pa căh, ih pa chăm coh a dooh lâng zập pr’chăm xa nập cơnh lơơng.

“Bh’rợ ih pr’chăm âng ma nưih Sán Chỉ căh năl u vaih tơợ ha bêl, tơợ lang nâu pa choom đoọng ha lang tôh. A cu choom ih tơợ ruh 12 c’moo; tước 19 c’moo nắc ơy ma cắt bhai ih xa nập đoọng ha c’lađay. Tr’nơợp năc pa choom k’đhơợng zi rum, ih rau đơ buôn; xang nắc ih pr’chăm rau đơ k’đhap lâh đoọng xa nập u liêm lâh cơnh ih pr’chăm pr’đhang p’lêê bơơri, tu góc, pr’đhang tọom, k’ruung, da ding da dal, da ding ếp… Pazêng pô xr’rặ năc đoo pa têệt lâng pleng k’tiếc, crâng ca coong, pr’ặt tr’mông âng ma nưih Sán Chỉ”.

Pr’căn Hoàng Thị Mộng, Bí thư Chi bộ vel Ngã Ba, chr’val Bằng Thành đoọng năl: Đoọng ha bhiệc pa dưr pa choom bh’rợ truyền thống nâu oọ g’nưm tơợ zập pr’loọng đong, Chi bộ ơy t’pâh pazêng ngai choom ih pr’chăm, pa choom đoọng ha coon cha châu; đh’rưah t’pâh đhanuôr xập xa nập âng ma nưih đay đhị zập t’ngay bhiệc bhan lâng bh’rợ văn hóa âng vel.

“Bhiệc zư lêy chr’năp truyền thống coh xa nập Sán Chỉ ơy bơơn Chi bộ zước bhrợ năc xa nay học tập lâng ting bhrợ cơnh pr’ặt tr’nơt âng ava Hồ. Azi t’pâh apêê ngai choom ih pr’chăm, pa too pa choom đoọng ha lang coon cha châu đay; t’pâh zập pr’loọng đong t’vaih pr’đơợ đoọng ha pêê p’niên n’đil ting pa choom ih bhrợ tơợ k’tứi. Coh zập bh’rợ văn hóa, văn nghệ, t’ngay bhiệc bhan âng vel, a zi năc cung k’đươi a đhi amoó xập xa nập truyền thống đoọng t’vaih chr’năp bhui har, liêm cra lâng zooi pr’chấc p’niên ting hâng hơnh lâh mơ ooy văn hóa ma nưih đay”.

Coh đhr’năng xa nập ơy ta ih đơc lalăm ting bấc, bhiệc ih pr’chăm pazêng xa nập đơơng chr’năp lalay năc ting chr’năp lâh mơ, căh muy chr’năp laliêm năc dzợ chroi k’rong zư chr’năp liêm lalay lâng chr’năp văn hóa truyền thống. Đhị Khâu Đấng, bh’rợ ih pr’chăm dzợ zư đơc lâng ha dưr lâh mơ tu xa nập nâu ta luôn ặt vaih coh pr’ặt tr’mông: apêê t’ha dzợ ih bhrợ, dzợ xập ta luôn lâng padưr pa choom đoọng ha pr’chấc p’niên. Bêl muy pân đil c’mor choom ih, choom bhrợ pr’chăm xa nập âng đay năc chr’năp xa nập truyền thống âng ma nưih Sán Chỉ dzợ zư pa dưr lalua ta nih lâng bhiệc bhrợ ghit liêm lâh mơ./.

THÁI NGUYÊN: GIỮ SẮC CHÀM SÁN CHỈ Ở KHÂU ĐẤNG

Ở khu dân cư Khâu Đấng, thôn Ngã Ba, xã Bằng Thành, tỉnh Thái Nguyên, trang phục truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống của đồng bào Sán Chỉ. Trên nền vải chàm mộc mạc, những đường viền, hoa văn và mũi thêu được các bà, các mẹ truyền lại cho con cháu, như một cách giữ ký ức gia đình và bản sắc cộng đồng

Trong những nếp nhà sàn ở Khâu Đấng, hình ảnh người phụ nữ ngồi bên khung cửa, tỉ mẩn đưa kim trên nền vải chàm vẫn khá quen thuộc. Trang phục phụ nữ Sán Chỉ không rực rỡ, nhưng dễ nhận ra bởi sắc chàm trầm, những dải viền đỏ, trắng, vàng, chiếc thắt lưng dệt nhiều màu và các phụ kiện bằng bạc. Mỗi chi tiết đều được làm chậm rãi, đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi tay khéo léo.

Khu dân cư Khâu Đấng có hơn 30 hộ dân, chủ yếu là đồng bào Sán Chỉ, nằm ở thôn vùng cao Ngã Ba, xã Bằng Thành. Đời sống kinh tế, xã hội nơi đây đã có nhiều đổi thay, nguyên liệu may mặc cũng thuận tiện hơn trước, song nhiều gia đình vẫn duy trì việc tự khâu, thêu và sử dụng trang phục truyền thống trong sinh hoạt hằng ngày, lễ, Tết và các sự kiện của cộng đồng.

Với phụ nữ Sán Chỉ, việc học thêu thường bắt đầu từ trong gia đình. Từ khi còn nhỏ, các bé gái được bà, mẹ chỉ cách cầm kim, khâu những đường cơ bản rồi mới tập tạo hoa văn, phối màu và hoàn thiện từng phần của bộ trang phục. Chị Hoàng Thị Bìu, người dân Khâu Đấng nhớ lại những ngày đầu học thêu từ mẹ:

“Từ năm 10 tuổi, tôi đã được mẹ dạy thêu. Mẹ dạy tôi cách tạo nên những hoa văn truyền thống của người Sán Chỉ. Lúc đầu tôi thấy khó lắm, nhưng bây giờ tôi đã thành thạo; tôi biết thêu quần áo, khăn, mũ để dùng. Mỗi khi mặc chiếc áo do tự tay mình làm ra, tôi cảm thấy rất vui, tự hào và càng thêm yêu bản sắc của dân tộc.”

Không ai ở Khâu Đấng xác định được nghề thêu có từ bao giờ. Người dân chỉ biết rằng việc truyền nghề vẫn diễn ra tự nhiên trong đời sống: người biết nhiều chỉ cho người biết ít; chị em cùng trao đổi cách tạo hoa văn, phối màu, cắt và may sao cho đúng dáng trang phục. Chị Đặng Thị Xuyên, người dân Khâu Đấng cho biết: Trước đây, một bộ quần áo phải đi qua nhiều công đoạn từ trồng bông, se sợi, dệt đến nhuộm vải. Ngày nay, vải và sợi có thể mua sẵn, giúp giảm công sức, nhưng các khâu tạo hình, trang trí và hoàn thiện trang phục vẫn cần làm bằng tay.

“Trong thôn có rất nhiều người biết thêu. Chị em cũng chỉ bảo cho nhau, người biết nhiều chỉ lại cho người biết ít, rồi cùng trao đổi cách thêu, cách phối màu để tạo những hoa văn đẹp, phù hợp với trang phục truyền thống. Chúng tôi cố gắng dạy lại cho con cháu, nhất là các cháu gái, để các cháu hiểu và biết trân trọng nghề truyền thống của dân tộc mình.”

Trước đây, các cô gái Sán Chỉ khi về nhà chồng thường có từ 3 đến 7 bộ trang phục truyền thống, tùy điều kiện gia đình. Trẻ nhỏ cũng được may quần áo mới vào dịp lễ, Tết. Vì thế, mỗi bộ trang phục không chỉ là đồ dùng mà còn là một phần tài sản tinh thần của gia đình, gắn với những dấu mốc trong cuộc đời mỗi người. Cụ Ma Thị Goằn chia sẻ: Theo lời những người cao tuổi, hoa văn trên trang phục được lưu truyền qua nhiều thế hệ, lấy cảm hứng từ những hình ảnh gần gũi của núi rừng và cuộc sống. Hình quả trám, lá dương xỉ, đường khe hay dáng núi cao thấp được cách điệu rồi sắp xếp trên cổ áo, viền áo và các phụ kiện. 

“Nghề thêu của dân tộc Sán Chỉ không biết có từ khi nào, từ đời này sang đời khác truyền dạy cho nhau. Bà biết thêu từ năm 12 tuổi; đến 19 tuổi đã biết tự cắt, may trang phục cho mình. Đầu tiên là học cầm kim, thêu những đường nét cơ bản; sau đó thêu cổ áo với các hoa văn hình quả trám, lá cây dương xỉ, hình khe, núi cao, núi thấp... Những hoa văn ấy gắn với thiên nhiên, núi rừng của bà con Sán Chỉ.”

Bà Hoàng Thị Mộng, Bí thư Chi bộ thôn Ngã Ba, xã Bằng Thành cho biết: Để việc truyền nghề không chỉ phụ thuộc vào từng gia đình, Chi bộ vận động những người biết thêu, may hướng dẫn lại cho con cháu; đồng thời khuyến khích người dân mặc trang phục truyền thống trong các ngày hội và hoạt động văn hóa của thôn.

“Việc giữ gìn nét đẹp truyền thống trong trang phục Sán Chỉ đã được Chi bộ đăng ký là một nội dung học tập và làm theo Bác. Chúng tôi khuyến khích những người biết thêu, may hướng dẫn, truyền dạy lại cho con cháu; vận động các gia đình tạo điều kiện cho các cháu gái học thêu từ nhỏ. Trong các hoạt động văn hóa, văn nghệ, ngày hội của thôn, chúng tôi cũng vận động chị em mặc trang phục truyền thống để tạo không khí vui tươi và giúp thế hệ trẻ thêm tự hào về văn hóa dân tộc mình.”

Trong bối cảnh quần áo may sẵn ngày càng phổ biến, việc thêu những đường viền hay mảng hoa văn thủ công trên trang phục càng trở nên có ý nghĩa, không chỉ bởi giá trị thẩm mỹ mà còn góp phần gìn giữ nét riêng, sự tinh tế và giá trị văn hóa truyền thống. Ở Khâu Đấng, nghề thêu vẫn được duy trì bởi nó còn có mặt trong đời sống: người lớn vẫn làm, vẫn mặc và vẫn chỉ cho trẻ nhỏ. Khi một cô gái trẻ biết cầm kim, nhận ra từng hoa văn và tự hoàn thiện bộ trang phục của mình, câu chuyện về sắc chàm Sán Chỉ lại được viết tiếp bằng một cách rất cụ thể./.