“Ơ Yang! Zước tơợ apêê Yang crâng, yang đác, yang k’tiếc, yang k’ruung ting chô pâh lêy. Nhăn đoọng aconh căn ma mông k’rơ, tệêm ngăn. Lơi rau căh pr’đoọng, đoọng acoon cha châu bhrợ cha liêm buôn, pr’ặt tr’mông bhui har, têệm ngăn…”. Coh đong đh’rơơng tệêm ngăn, đơc zớ buôh lâng bọop p’rá bhuôih caih âng apêê dzoọng bhuôih năc đui cơnh pa têệt loom ma nưih lâng abhô dang, bhlưa lang nâu kêi lâng tơơm riah âng đay. Nâu năc đoo bhiệc bhan pa chô dưm âng pr’căn Nay H’Ruyn (buôn đơc nắc Amí Hiên) lâng t’cooh Ksor Hú (buôn đơc nắc Ama Hiên) đơc đoọng ha conh căn đay năc pr’căn Ksor H’Lang ặt vel M’lah, chr’val Phú Túc tỉnh Gia Lai.

Coh vel M’lah, đhr’nong đong đh’rơơng âng pr’loọng t’cooh ama Hiên vêy bấc đhanuôr tước zooi, ra văng đoọng bha nuôih ha t’ngay pa chô dưm. Zớ buôh đơc đhị m’pâng căn đong. A tưch, a’ọc, lêệ booh ơy ra văng zập. Ma nưih đong, đhanuôr coh vel năc tước hơnh deh. Ama Hiên đoọng năl, cơnh lâng ma nưih Jarai, bhiệc bhan pa chô dưm căh vêy dap lâng pưới bha nuoih căh cợ đợ bấc âng bha nuôih bơơn ra pặ. Rau chr’năp bhlầng năc đoo loom năl ơn âng ma nưih đơc đoọng ha conh căn.“Ma nưih Jarai bhrợ bhiệc bhan hơnh deh êêh rau đoọng pa căh ha pân lơơng ting lêy. Năc ting pr’đơợ âng pr’loọng đong, a tưch, a ọc lâng bơr pêê zơc buôh năc choom ặ. Rau chr’năp lâh mơ nắc loom ta nih âng ma nưih ca coon cơnh lâng aconh căn đay, ma nưih ơy băn par a đay pậ banh”.

Tơợ ơy bhuôih xang, pazêng j’niêng lơơng năc bơơn ta bhrợ. Ma nưih ca coon cher ca căn ôm ly buôh lalăm, cher muy a din, muy x’noon căh cợ coọng đồng, pa gơi loom ta nih âng đay. Amí Hiên pa căh loom ta nih âng đay cơnh lâng da da:“T’ngay đâu azi bhrợ bhiệc bhan nâu đoọng pa căh loom năl tước dưm âng aconh căn, ma nưih ơy băn par ađay pạ banh. A zi căh rau rị năc vêy pr’đươi, pr’hêl k’tứi nâu cher ha mế ma, rơơm anhi ta luôn ma mông k’rơ, bhui har ặt ma mông đh’rưah lâng acoon cha châu. Năc đoo loom ta nih âng zi cơnh lâng amế ma”.

Căh muy ma nưih bơơn đớp dưm xơợng yêm loom, năc cơnh lâng đhanuôr coh vel, nâu cung năc bêl đoọng đh’rưah pa hay loom cr’noọ âng zập cha năc đhanuôr. Zập p’rá xa nay, zập zớ buôh zêng pa căh loom ta nih pa gơi tước muy pr’loọng đong lâng rơơm kiêng zập ngai ặt tớt bhui har, năl k’er da dô, tr’zooi, tr’đoọng, muy vel bhươl đoàn kết nhâm mâng. T’cooh Nay Ar -  manưih bấc ngai chăp ặt vel M’lah, chr’val Phú Túc, tỉnh Gia Lai đương lêy ta bhrợ bhiệc bhan. Cơnh lâng t’cooh, bhiệc bha pa chô dưm năc muy căh j’niêng ha dợ năc đoo pr’học ooy loom ta nih, năl ơn apêê ơy k’rang a đay đoọng pa dưr tơợ lang nâu tước lang t’tun.“Aconh căn ama Hiên ơy băn ca coon coh pazêng c’xêê c’moo k’đhap k’ra đoọng bơơn zập cr’liêng cha neh, zập p’leh ch’na cha. Nâu kêi, apêê ca coon ơy pậ banh, ơy vêy pr’loọng lalay âng đay, bhrợ bhiệc bhan pa chô dưm aconh căn năc đoọng rơơm aconh căn ma mông k’rơ. Năc đoo bh’rơ liêm chr’năp, pa hay đoọng ha coon cha châu hay tước c’rơ g’lêêh âng ma nưih ơy băn par a đay pậ banh”.

Bhiệc bhan pa chô dưm âng t’cooh Ksor Joan lâng pr’căn Kpă Hmir ặt vel Plei Chuet, phường An Phú, tỉnh Gia Lai ta bhrợ liêm chr’năp. Bấc đhanuôr coh tô bhuh blo tơợ zập vel  bhươl ch’ngai đăn, xập xa nập âng ma nưih đay liêm cra tước pâh bhiệc bhan. Diic điêl amoó Kpă H’Sukơ (coon t’lach coh đong) cher cọong đồng, cha guốc tuôr ngăn lâng muy dzung a’ọc, pa căh loom âng đay ting k’rang aconh căn.“Amế, ama ơi! T’ngay đâu đong zi tước căh rau năc vêy m’bứi đâu cher đoọng ha mế, ha ma. C’rơ g’lêêh âng a mế a ma băn par a zi căh mặ dap lưch. Azi rơơm anhi ma mông k’rơ, ặt tớt bhui har lâng acoon cha châu đanh bhlầng”.

Cơnh lâng zập cha năc ca conh, ca căn n’đoo, rau bhui har bhlầng coh loom pêê, êêh rau pr’hêl âng ca coon đay cher đoọng, năc đoo apêê bơơn lêy ca coon đay pậ banh, ặt ma mông bhui har, ca bhộ ca van, doọ choom ha vil tô bhuh, đhi noo đay. Pr’căn Kpặ Hmir cung bhui har bhlầng bêl lêy apêê ca coon âng đay ơy pậ banh ta nih liêm, pa bhlầng nắc năl dô, k’rang ca conh căn đay.“Lalăm ahay, aconh căn pa bhlầng đha rựt, băn ca coon lâng pazêng rau a đay vêy a năm. T’ngay đâu lêy apêê ca coon pậ banh, năl hay tước aconh căn, a zi bhui har căh dzợ cơnh. Rơơm đoọng ha pêê ca coon, cha châu mamông k’rơ, choom bhrợ cha, ặt tớt bhui har”.

Coh pr’ặt tr’mông âng lang nâu kêi, bêl zập j’niêng cr’bưn ty chr’năp r’dợ bil, bhiệc bhan pa chô dưm aconh căn âng ma nưih Jarai đhị tỉnh Gia Lai dzợ zư pa dưr đui cơnh a ngoọn pa têệt lang a hay lâng lang nâu kêi. Coh đhr’nong đong đh’rơơng, coh tôr zớ buôh lâng dưr chr’va x’nưl chiing, boọp p’rá ta nih liêm năl tước c’rơ g’lêêh âng aconh căn năc căh muy xay prá, lâh mơ dzợ năc pa gơi đhị zập g’luh bhiệc bhan cơnh đâu, đhị zập pr’hêl bơơn ta cher đoọng, đhị loom ta  nih liêm âng acoon cha châu cơnh lâng aconh căn, a bhướp a dich âng đay./.

LỜI TRI ÂN DƯỚI MÁI NHÀ SÀN

Có những lời cảm ơn không chỉ được nói bằng ngôn từ, mà còn được gửi gắm qua một nghi lễ thiêng liêng. Với người Jarai ở Gia Lai, lễ báo hiếu cha mẹ là dịp để con cháu tri ân công sinh thành, đồng thời gìn giữ một nét đẹp văn hóa giàu tính nhân văn của dân tộc mình.

"Ơ Yang! Cầu xin các Yang núi, Yang nước, Yang đất, Yang sông suối chứng giám. Xin cho cha mẹ được mạnh khỏe, sống lâu, bình yên. Xin xua đi điều không may, cho con cháu làm ăn thuận lợi, cuộc sống vui tươi, hạnh phúc..." Giữa không gian ấm cúng của ngôi nhà sàn, bên ché rượu cần, tiếng khấn của thầy cúng vang lên như nhịp nối giữa con người với thần linh, giữa hiện tại với cội nguồn. Đây chính là lễ báo hiếu của bà Nay H'Ruyn (thường gọi là Amí Hiên) và ông Ksor Hú (thường gọi là Ama Hiên) dành cho người mẹ già của mình là bà Ksor H'Lang tại buôn M'lah, xã Phú Túc tỉnh Gia Lai.

Trong không khí trong lành của ở buôn M’lah, ngôi nhà sàn của gia đình ông Ama Hiên có rất nhiều bà con xóm giềng đến giúp đỡ, tất bật chuẩn bị lễ vật cho ngày báo hiếu. Ché rượu cần được đặt trang trọng giữa gian nhà. Gà, heo, thịt nướng đã sẵn sàng. Người thân, bà con trong buôn lần lượt đến chung vui. Ama Hiên cho biết, đối với người Jarai, lễ báo hiếu không đo bằng mâm cao cỗ đầy hay số lượng lễ vật. Điều quý giá nhất chính là tấm lòng biết ơn của người con dành cho cha mẹ."Người Jarai làm lễ báo hiếu không phải để phô trương. Tùy điều kiện gia đình, có thể chỉ là con gà, con heo và vài ché rượu cần. Điều quan trọng nhất là tấm lòng của con cái muốn cảm ơn cha mẹ đã sinh thành, nuôi dưỡng mình nên người."

Sau lời khấn của thầy cúng, những nghi thức thiêng liêng lần lượt được thực hiện. Người con kính cẩn mời mẹ uống ngụm rượu cần đầu tiên, trao tặng chiếc áo thổ cẩm, đôi bông tai hay chiếc vòng đồng, gửi gắm tất cả lòng hiếu kính. Amí Hiên bày tỏ tình cảm với người mẹ chồng yêu quý."Hôm nay chúng tôi làm lễ để nhớ công ơn mẹ đã sinh thành, nuôi con khôn lớn. Chúng tôi chỉ có chút lễ vật nhỏ và vài món quà làm kỷ niệm, mong mẹ luôn mạnh khỏe, vui cùng con cháu. Đó là tấm lòng biết ơn của chúng con."

Không chỉ người được báo hiếu xúc động, với bà con trong buôn, đây cũng là dịp để cùng nhau nhắc lại đạo lý làm người. Mỗi lời chúc, mỗi cần rượu trao nhau đều gửi gắm mong ước về một gia đình thuận hòa, một buôn làng đoàn kết. Ông Nay Ar - người uy tín ở buôn M'lah, xã Phú Túc, tỉnh Gia Lai lặng lẽ dõi theo buổi lễ. Trong ánh mắt ông, lễ báo hiếu không chỉ là một phong tục, mà còn là bài học về lòng biết ơn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác."Cha mẹ Ama Hiên đã nuôi con trong những năm tháng khó khăn, bên bếp lửa, bằng từng hạt gạo, từng miếng ăn. Nay con cái trưởng thành, có gia đình riêng, làm lễ báo hiếu để cầu sức khỏe cho cha mẹ. Đó là việc rất đáng quý, nhắc con cháu luôn nhớ công ơn sinh thành."

Lễ báo hiếu của ông Ksor Joan và bà Kpă Hmir ở làng Plei Chuet, phường An Phú, tỉnh Gia Lai diễn ra trong không khí ấm cúng và xúc động. Đông đảo bà con trong dòng họ từ các buôn làng gần xa đến dự lễ với trang phục thổ cẩm truyền thống. Trong âm thanh thánh thót của dàn chiêng, vợ chồng chị Kpă H’Sukơ (con gái út trong gia đình) trao chiếc còng đồng, chiếc chăn ấm và đùi heo thui, mang tính tượng trưng, thể hiện sự quan tâm cuộc sống của cha mẹ."Thưa cha, thưa mẹ! Hôm nay chúng con chỉ có chút lễ vật dâng lên cha mẹ. Cảm ơn cha mẹ đã sinh thành, nuôi nấng chúng con nên người. Chúng con chỉ mong cha mẹ luôn mạnh khỏe, sống lâu để vui cùng con cháu."

Có lẽ, với bất cứ người cha, người mẹ nào, niềm hạnh phúc lớn nhất không phải những món quà được trao, mà là được chứng kiến con cái trưởng thành, biết nhớ về cội nguồn. Bà Kpă Hmir cũng rất vui mừng và xúc động trước sự trưởng thành, khôn lớn của các con, đặc biệt là lòng hiếu thảo với đấng sinh thành."Ngày trước cha mẹ nghèo lắm, nuôi các con bằng tất cả những gì mình có. Hôm nay nhìn các con trưởng thành, biết nhớ đến cha mẹ, chúng tôi vui và biết ơn nhiều lắm. Chỉ mong các con luôn khỏe mạnh, gia đình hạnh phúc."

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều phong tục truyền thống dần mai một, lễ báo hiếu của người Jarai ở tỉnh Gia Lai vẫn được gìn giữ như một sợi dây nối quá khứ với hiện tại. Dưới mái nhà sàn, bên ché rượu cần và trong tiếng chiêng ngân vang, lời cảm ơn cha mẹ không chỉ được nói thành lời, mà còn được gửi gắm qua từng nghi lễ, từng món quà, từng cái nắm tay của con cháu./.