Rau chr’năp pr’hay âng muy c’kir vaih tươc k’r’bhâu c’moo n’năc năc căh muy coh pazêng công trình đông xang ga măc ma bhuy, năc dzợ rau chr’năp pr’hay văn hoá Chăm Pa xoọc vêy ta pa dưr cớ lâng chr’va k’rơ coh cr’loọng c’kir xoọc đâu

Coh m’pâng đhâng p’răng puyh âng miền Trung, đợ manuyh tước ooy pazêng đong p’bhuôih ty đanh coh Mỹ Sơn bấc lâh mơ. Hân đhơ ơy vêy ta xay truih zazum prang zr’lụ đhị Zr’lụ bảo tàng lâng Đong p’căh pr’đươi l’lăm đêêc, năc bấc ta mooi dzợ c’jệ lêy bêl tươc lêy ghít ooy pazêng đong p’bhuôih. Apêê ch’mêệt lêy ghít pazêng rau cha năm la liêm đh’rưah lâng lêy đợ pr’đhang abhô dang chr’năp ma bhuy coh p’loọng; chr’năp bhlâng năc pr’đhang manuyh t’nơơt Apsara la liêm coh m’piing pazêng p’loọng đong căh cậ pr’đhang apêê t’nơơt Apsara coh pazêng t’clăh phù điêu… Pazêng rau đêêc năc bhrợ t’vaih muy bảo tàng c’coóch b’boọc liêm pa bhlâng, bhrợ zập ngai ơy lêy zêng haanh deh. Nâu cơy đương xơợng apêê ta mooi tước ooy đâu lêy n’năl:

“Acu blo tơợ Ngan, acu lêy đhị đâu năc đhị liêm pr’hay pa bhlâng ghít ooy lịch sử, acu xoọc chêêc n’năl p’ghít.”

“Acu c’jệ lêy tu công trình đong xang coh đâu ghít ooy chr’năp pr’hay âng Chăm Pa. Hân đhơ ơy dưr vaih tơợ đanh năc dzợ ta zư đớc cơnh l’lăm ahay.”

“G’luh n’nâu năc g’luh tr’nơơp acu tước ooy cruung k’tiếc chr’năp ma bhuy Mỹ Sơn. Acu lêy zập rau zêng ma bhuy chr’năp, ty đanh lâng xơợng ngăn loom bêl bơơn tước ooy zr’lụ la nguah cơnh đâu.”

Cruung k’tiếc ma bhuy Mỹ Sơn lâng rau la liêm pr’hay cơnh ty đanh, ga măc bhưah xay p’căh ghít rau chr’năp ma bhuy cơnh muy bảo tàng ghít bhlâng lâng lâh 70 đhr’nong đong p’bhuôih vêy ta bhrợ tơợ thế kỷ IV tước ooy thế kỷ XIII. T’cooh Nguyễn Văn Thọ, Trưởng phòng Bảo tồn, Bảo tàng, Ban zư lêy C’kir văn hoá bha lang k’tiếc Mỹ Sơn xay truih, rau chr’năp coh bha lang k’tiếc âng Mỹ Sơn bấc bhlâng năc ooy rau zazum ooy đong xang Ấn Độ giáo lâng coh cr’chăl dưr vaih âng lịch sử văn hoá Chăm Pa coh lịch sử văn hoá Đông Nam Á.

“Mỹ Sơn vêy bấc rau chr’năp coh bấc cơnh xa nay la lay cơnh, mị ooy c’kir văn hoá lâng ooy xa nay cruung đác. Hân đhơ cơnh đêêc, rau chr’năp bhlâng coh bha lang k’tiếc âng C’kir văn hoá bha lang k’tiếc Mỹ Sơn bấc bhlâng năc ooy bơr rau xa nay vêy UNESCO hanh deh. Tr’nơơp, Mỹ Sơn năc rau chr’năp pr’hay ooy xa nay giao lưu văn hoá ting pâh ooy xã hội âng cruung k’tiếc n’nă, pazêng rau crêê tước âng văn hoá n’đăh lơơng, chr’năp bhlâng năc nghệ thuật lâng đong xang Ấn Độ giáo tơợ zr’lụ zr’lụ k’tiếc k’tứi Ấn Độ. Rau bơr cậ xay truih ghít bhlâng rau pa dưr âng lịch sử, văn hoá Chăm-pa coh lịch sử văn hoá Đông Nam Á. Rau đêêc năc bơr rau xa nay chr’năp bhlâng vêy UNESCO xay moon năc c’kir văn hoá bha lang k’tiếc tơợ c’moo 1999.”

Căh muy đong xang ga măc liêm, Mỹ Sơn nâu cơy năc dzợ chr’năp pr’hay tơợ rau pa têệt c’kir lâng cộng đồng. Tơợ c’moo 2004, pazêng bh’rợ chêêc n’năl cơnh trình diễn bh’rợ bhrợ k’ool, taanh n’đăh adooh căh cậ biểu diễn nghệ thuật, t’nơơt Shiva, Apsara… ơy zooi đhanuôr vêy p’xoọng bh’rợ bhrợ cha. Lâng rau chr’năp bhlâng, năc đoo năc dzợ rau liêm choom đoọng zư lêy văn hoá Chăm coh cr’loọng đong p’bhuôih. Nghệ nhân taanh n’đooh a’dooh Chăm Quản Thị Thu Lợi, prá xay, zập t’ngay vêy k’ha riêng ta mooi tước, bấc bhlâng năc ta mooi tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng tước, chêêc lêy bh’rợ taanh n’đooh adooh coh đâu. Amoó lêy chăp kiêng lâng bhui har bêl bơơn xay p’căh ooy bh’rợ văn hoá ty đanh âng acoon coh đay tươc ooy apêê pr’zớc coh bha lang k’tiếc:

“Acu bhrợ têng đoọng zập ngai tước lêy, chêêc n’năl lâng n’năl tước ooy n’đooh adooh Chăm. Acu bhui har bêl lêy ta mooi tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng căh muy tước lêy, ting n’năc năc dzợ pa choom taanh lâng hơnh deh đợ cha năm coh pazêng bêệ n’đooh adooh âng đay. Rau đêece năc c’rơ đoọng acu pa choom đoọng ha lang t’tun.”

Tơợ muy zr’lụ đong xang dưr hư lâh ta ha vil coh crâng k’coong k’nặ 500 c’moo, Mỹ Sơn nâu cơy ơy lâng xoọc dưr vaih c’kir mamông t’pâh k’nặ 400 r’bhâu chu ta mooi tước coh zập c’moo, coh đêêc 80% ta mooi tơợ bha lang k’tiếc. T’cooh Nguyễn Văn Thọ, Trưởng phòng Bảo tồn, Bảo tàng - Ban zư lêy C’kir văn hoá bha lang k’tiếc Mỹ Sơn prá xay, Nghị quyết 80 âng Bộ Chính trị ooy xa nay bh’rợ pa dưr văn hoá Việt Nam năc vêy ta bhrợ coh t’ngay 7/1/2026, xay moon ghít, văn hoá năc pr’đơợ tinh thần âng xã hội lâng năc c’rơ coh m’pâng đoọng pa dưr nhâm mâng âng k’tiếc k’ruung. Tơợ bêl pazum tỉnh Quảng Nam lâng thành phố Đà Nẵng, Mỹ Sơn vêy muy zr’lụ t’mêê, pa têệt t’mêê lâng rau pa dưr coh 2 n’đăh xa nay bh’rợ zư lêy lâng pa dưr rau chr’năp:

“Mỹ Sơn năc muy c’kir vêy pa têệt lâng pazêng c’kir coh miền Trung âng Việt Nam, công cơnh pa têệt lâng c’kir Chăm-pa. Đươi ooy pazêng pr’đơợ, rau chr’năp, tr’haanh âng muy c’kir, năc la lay cơnh lâng c’kir n’lơơng coh miền Trung Việt Nam. Nâu đoo năc muy coh pazêng rau c’rơ chr’năp đoọng pa dưr du lịch Đà Nẵng ng’moon la lay, zr’lụ miền Trung Việt Nam moon zazum.”

Xoọc đâu, Ban zư lêy C’kir văn hoá bha lang k’tiếc Mỹ Sơn xoọc xay bhrợ bh’rợ số hoá pazêng pr’đươi, zư lêy c’kir. Tơợ đêêc, căh muy zooi zư lêy c’kir ghít liêm lâh mơ coh pr’đươi số, ting n’năc năc dzợ t’pâh c’kir tước ooy ta mooi coh prang bha lang k’tiếc. Nâu đoo năc rau chr’năp đoọng Mỹ Sơn n’jưah zư lêy rau chr’năp cơnh ty đanh, n’jưah t’bhưah zr’lụ văn hoá coh t’mêê./.

DẤU ẤN CHĂM  TRONG LÒNG DI SẢN MỸ SƠN

Năm 1999, khu di tích đền tháp Chăm Mỹ Sơn chính thức được ghi danh trên bản đồ Di sản văn hóa thế giới. Gần 3 thập kỷ trôi qua, những ngôi đền tháp rêu phong giữa lòng thung lũng xanh mướt ở xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng vẫn không ngừng cuốn rũ du khách gần xa. Sức hút mãnh liệt của một di tích ngàn năm ấy  không chỉ nằm ở những công trình kiến trúc kỳ vĩ, mà chính là những giá trị văn hóa Chăm Pa đang được hồi sinh và lan tỏa mạnh mẽ trong lòng di sản hôm nay

Giữa trưa hè oi ả của miền Trung, dòng người vẫn không ngừng đổ về những ngôi đền tháp cổ Mỹ Sơn. Tuy đã được giới thiệu tổng quan tại Khu bảo tàng và Nhà trưng bày trước đó, nhiều du khách vẫn không khỏi ngỡ ngàng khi đối diện với những công trình kiến trúc thực tế. Họ say sưa ngắm nhìn những họa tiết hoa lá cách điệu mềm mại đan xen cùng những hình tượng tâm linh quyền uy trên những vòm cửa; đặc biệt là hình tượng các vũ công Apsara uyển chuyển sống động trên những vòm cừa hay hình tượng các vũ công Aapsara sống động trên các bức phù điêu …Tất cả tạo nên một bảo tàng điêu khắc ngoài trời đầy mê hoặc, khiến ai xem cũng phải trầm trồ. Hãy nghe một số du khách cảm nhận:

“Tôi đến từ Nga, tôi thấy đây là một nơi rất đẹp mang đậm dấu ấn của lịch sử, tôi vẫn đang tìm hiểu và khám phá”

“Tôi rất ngạc nhiên bởi những công trình kiến trúc mang đậm dấu ấn Chăm Pa ở đây. Dù tồn tại đã lâu nhưng vẫn giữ được kiến trúc độc đáo như vậy”

“Đây là lần đầu tiên tôi đến thánh địa Mỹ Sơn. Tôi cảm thấy mọi thứ rất cổ kính và an nhiên khi được vào những nơi tĩnh lặng như thế này”

Thánh địa Mỹ Sơn với vẻ đẹp hoang sơ, kỳ vĩ mang đậm dấu ấn tâm linh như một bảo tàng sống với hơn 70 ngôi đền tháp được xây dựng từ thế kỷ thứ IV đến thế kỷ thứ XIII. Ông Nguyễn Văn Thọ, Trưởng phòng Bảo tồn, Bảo tàng, Ban quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn chia sẻ, giá trị toàn cầu của Mỹ Sơn tập trung vào sự hội nhập nghệ thuật kiến trúc Ấn Độ giáo và tiến trình phát triển của lịch sử văn hóa Chăm Pa trong lịch sử văn hóa Đông Nam Á.

“Mỹ Sơn có khá nhiều giá trị với các khía cạnh khác nhau, cả về di sản văn hóa và cả yếu tố thiên nhiên. Tuy nhiên, giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn tập trung vào hai yếu tố được UNESCO ghi danh. Thứ nhất, Mỹ Sơn là điển hình nổi bật về sự giao lưu văn hóa với sự hội nhập vào xã hội bản địa, những ảnh hưởng văn hóa từ bên ngoài, đặc biệt là nghệ thuật và kiến trúc Ấn Độ giáo từ Tiểu lục địa Ấn Độ. Thứ hai là phản ánh sinh động tiến trình phát triển của lịch sử, văn hóa Chăm-pa trong lịch sử văn hóa Đông Nam Á. Đó chính là hai tiêu chí quan trọng để UNESCO ghi danh Mỹ Sơn vào Di sản văn hóa thế giới từ năm 1999”

Không chỉ dừng lại ở những công trình kiến trúc cổ kính, kỳ vĩ, Mỹ Sơn hôm nay còn sống động hơn bởi sự gắn kết di sản với cộng đồng. Từ năm 2004, các hoạt động trải nghiệm như trình diễn nghề làm gốm, dệt thổ cẩm hay biểu diễn nghệ thuật, múa Shiva, Apsara…đã giúp người dân có thêm sinh kế. Và quan trọng hơn, đó  còn là cơ hội để bảo tồn văn hóa Chăm ngay trong lòng đền tháp. Nghệ nhân dệt thổ cẩm Chăm Quản Thị Thu Lợi, chia sẻ, mỗi ngày có hàng trăm lượt khách, chủ yếu khách quốc tế tham quan, trải nghiệm hoạt động dệt thổ cẩm ở đây. Chị cảm thấy thích thú và tự hào khi được giới thiệu và quảng bá về nghề và văn hóa truyền thống của dân tộc mình đến bè bạn bốn phương:

“Mình làm cho mọi người đên tham quan, trải nghiệm và biết đến thổ cẩm Chăm. Tôi rất hạnh phúc khi thấy du khách quốc tế không chỉ ngắm nhìn, mà còn tò mò học cách dệt và trân trọng từng đường nét hoa văn trên sản phẩm của mình. Đó chính là động lực để tôi truyền nghề cho thế hệ trẻ”

Từ một phế tích bị quên lãng trong rừng sâu gần 500 năm, Mỹ Sơn hôm nay đã và đang trở thành “di sản sống” thu hút gần 400 ngàn lượt du khách mỗi năm, trong đó 80% là khách quốc tế. Ông Nguyễn Văn Thọ, Trưởng phòng Bảo tồn, Bảo tàng- Ban quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn cho biết, Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam được ban hành ngày 7/1/2026, khẳng định, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội và là nguồn lực nội sinh quan trọng để phát triển bền vững của đất nước. Từ khi sáp nhập tỉnh Quảng Nam với thành phố Đà Nẵng, Mỹ Sơn có một không gian mới, liên kết mới trong sự phát triển ở cả 2 khía cạnh bảo tồn và phát huy giá trị:

“Mỹ Sơn là một di sản có sự kết nối với các di sản ở miền Trung của Việt Nam, cũng như kết nối với các di sản Chăm-pa. Dựa trên những điều kiện, giá trị độc đáo, tiêu biểu của một di sản, nó khác biệt với những di sản khác ở miền Trung Việt Nam. Đây chính  là một trong những nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch Đà Nẵng nói riêng, khu vực miền Trung Việt Nam nói chung”

Hiện, Ban quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn đang thực hiện số hóa hiện vật, bảo tồn di tích. Qua đó, không chỉ giúp lưu giữ di sản một cách nguyên vẹn nhất trong môi trường số, mà còn mở rộng cánh cửa tiếp cận di sản cho du khách toàn cầu. Đây là chìa khóa để Mỹ Sơn vừa giữ được giá trị nguyên gốc, vừa lan tỏa rộng rãi trong không gian văn hóa hiện đại./.