Căh mưy kiêng chi ơh p’căh đăh nghệ thuật ty, a’đoo dzợ p’zay lêy bhrợ, zư pa liêm đợ tơơm a’lui t’viêng liêm đoọng bhrợ pr’đươi buôn pay đươi bhrợ đàn tính, chrooi pa xoọng p’têêt pa dưr truih c’lâng zư lêy lâng pa dưr đợ râu chr’năp liêm văn hoá

Đhị zr’lụ da ding ca coong bêl t’ngay cha noọng pưih, x’nưl n’jưl tính dưr chr’va âng đha đhâm n’niên c’moo 2009 đui cơnh đơơng bh’ươr Then tước zập vel đong, t’mat loom luônh coon ma nưih cơnh lâng đhr’năng p’răng pưih âng crâng ca coong. C’la âng t’vaih x’nưl năc đoo năc a đhi Nông Quang Lễ, ặt vel Phiêng Luông, chr’val Cẩm Giàng, tỉnh Thái Nguyên.

Xoọc năc học sinh Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc, Nông Quang Lễ bơơn năl tước nắc muy cha năc kiêng bhlầng nghệ thuật ty chr’năp:

“Tơơ k’tứi, a’cu ơy xơợng bh’ươr then, n’jưl tính coh zập g’luh bhiệc bhan lâng sinh hoạt văn hóa âng đhanuôr vel đong tu cơnh đêêc nắc acu kiêng bhlầng nghệ thuật ty chr’năp âng ma nưih đay. Tu cơnh đêêc, acu quyết định học đhị Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc lâng rơơm kiêng nắc học tập ta nih liêm, pa dưr dal c’năl âng đay ting chroi k’rong zư pa dưr pazêng chr’năp văn hóa âng ma nưih đay”.

N’niên lâng pậ banh coh pr’lọong vêy truyền thống pa têệt lâng Văn hóa acoon coh. Ca căn Nông Quang Lễ năc nghệ nhân Mã Thị Dạy, Giám đốc Hợp tác xã Bảo An, đơn vị buôn bhrợ n’jưl tính lâng ting pâh zập xa nay bh’rợ nghệ thuật. Ava mặt năc nghệ nhân Mã Trung Trực, muy cha nắc hát Then bấc ngai năl tước đhị zr’lụ a bóc Ba Bể. Năc lâng pr’loọng cơnh đêêc ơy vaih coh loom a đhi Lễ rau chăp kiêng nghệ thuật ty chr’năp tơợ p’niên k’tứi.

Căh muy kiêng piah n’jưl, hát Then, Lễ dzợ k’rang choh a lui – rau đoọng bhrợ n’jưl tính. Coh đhăm bhưah mơ 4.000m2, zập c’moo a đhi lâng ma nưih đong k’rang lêy đanh 5 c’xêê, tơợ bhrợ k’tiếc, cr’liêng m’ma, bhrợ xr’rang pa tước đác tưới, pêêh pay bh’nơơn. Đươi vêy k’rang ghit, crêê cơnh, zập hân noo a lui đơơng chô bh’nơơn mơ 250 ức đồng. Tơợ ơy pay bh’nơơn, pazêng p’lêê a lui liêm pr’đơợ đoọng pa câl ha Hợp tác xã Bảo An đoọng bhrợ n’jưl tính. Cơnh lâng Nông Quang Lễ, pazêng xr’rang a lui nâu căh muy zooi kinh tế pr’loọng đong ha dưr nắc dzợ pa têệt pa dưr nghệ thuật Then âng vel đong.

“Acu buôn p’loon bêl ra diu căh cợ ha dưm đoọng tưới đác cha mêệt lêy đhr’năng chăt vaih âng tơơm a lui. Đọong vêy p’lêê a lui liêm, bh’nơơn dal bhrợ n’jưl tính, ma nưih choh pa ghit chơih pay m’ma lâng k’rang choh crêê cơnh lâng pa ghit cha mêệt cr’chăl pậ ha dưr âng tơơm a lui. Coh đhr’năng choh a lui, a cu cung lưm bấc rau k’đhap k’ra. Pleng k’tiếc tr’xăl, boo đanh năc k’hung riah, p’răng đanh năc tơơm căh choom chăt liêm. Lâh mơ, tơơm a lui cung crêê bha ruy pa hư tu cơnh đêêc nắc a cu cha mêệt lêy ta luôn đoọng vêy cơnh pa liêm đâh loon”.

Nghệ nhân Mã Thị Dạy, Giám đốc HTX Bảo An, ca căn âng Lễ rơơm kiêng, pazêng chr’năp văn hóa truyền thống năc bơơn zư pa dưr lâng pa choom đoọng ha lang t’tun. Tu cơnh đêêc, a đoo ta luôn k’đươi ca coon đay năc chấc năl, pa choom nghệ thuật ma nưih đay.

“Acu n’niên lâng dưr pậ coh pr’loọng chăp kiêng nghệ thuật, pa bhlầng nắc hát Then, n’jưl tính. Acu cung pa choom đoọng ca coon piah n’jưl tính lâng hát Then đoọng zư pa dưr chr’năp văn hóa âng đay. Apêê ca coon lướt học cung k’rang zên học bấc bhlầng, ađoo zước tơợ cu lướt pa bhrợ pa xoọng zên. Pa chăp xợơng, cu lêy đong zi dzợ vêy k’tiếc bhươn nắc k’dua a đoo choh a lui đoọng t’bơơn zên, k’rang bh’rợ học lâng k’rang pr’ặt tr’mông âng đoo. Tơợ đêêc, cung zooi pr’loọng vêy pr’đươi đoọng bhrợ n’jưl tính”.

Tơợ rau c’rơ pa zay ơy đơơng chô đoọng ha đha đhâm Nông Quang Lễ bấc bh’nơơn dal. Căh muy học tập bhriêl choom, đhị bấc c’mô ta luôn, năc tơợ k’tứi Lễ dzợ ting pâh xa nay biểu diễn nghệ thuật hát Then đhị trường, đhị vel đong lâng tỉnh. Pa bhlầng, a cu ơy bơơn Hiệp hội Hương sắc Việt Nam đhị Pháp hơnh deh đươi vêy chroi k’rong ting pa căh xa nay “Chr’năp Then Việt Bắc”. nâu đoo năc rau đươi xơợng crêê liêm bhlầng đoọng ha loom chăp kiêng lâng tân đôr chr’năp văn hóa truyền thống âng muy cha nắc p’niên.

Thạc sĩ Nguyễn Xuân Bách, giảng viên Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc moon, rau chr’năp bhlầng cơnh lâng Nông Quang Lễ năc căh muy choom nghệ thuật năc dzợ loom ta nih, trách  nhiệm lâng pa zay, chăp kiêng nghệ thuật Then.

“Acu xay moon dal c’rơ pa zay âng Nông Quang Lễ, ađoo dzợ p’niên ha dợ lưch loom lâng then ty đanh a hay. Coh lalua năc Lễ ơy choom piah n’jưl lâng hát Then năc cơnh bh’ươr then ty Vọng Én căh cợ Khảm Hải âng zr’lụ đăh Bắc tỉnh Thái Nguyên. Pazêng rau đâu năc ơy bhrợ vaih chr’năp la lay âng Nông Quang Lễ, lâng a cu rơơm đương nắc bhrợ vaih cơnh lalua pa chô bh’nơơn đoọng ha Lễ coh ha y”.

Ha dợ amoó Hoàng Thị Thu Hoài, Bí thư Đoàn chr’val Cẩm Giàng moon ooy Nông Quang Lễ cơnh đâu:

“Đồng chí Nông Quang Lễ nắc muy đoàn viên tr’haanh, lưch loom lâng chr’năp văn hóa ty đanh âng ma nưih đay. Ađoo pa zay ting pâh zập  bh’rợ zư lêy, pa dưr chr’năp văn hóa vel đong lâng tân đôr k’rơ chr’năp liêm pr’hay tước zập lang p’niên. Đh’rưah ting pâh bhrợ bh’rợ âng HTX cung chroi k’rong t’vaih bhiệc bhrợ đoọng ha ma nưih pa bhrợ lâng chroi k’rong ooy pa dưr pr’ặt tr’mông pa têệt lâng zư lêy văn hóa đhị vel đong”.

Coh pr’ặt tr’mông âng lang nâu kêi dzợ pazêng ma nưih zư lêy zập chr’năp văn hóa ty đanh lâng loom ta nih liêm âng đay. Nông Quang Lễ nắc muy coh pazêng ma nưih cơnh đêêc. Tơợ pazêng xrang a lui coh bhươn đong tước zập x’nưl n’jưl tính dưr chr’va prang vel bhươl, a đhi xoọc pa dưr chr’năp văn hóa lâng loom chăp kiêng, k’rang pa zay lâng c’năl trách nhiệm âng pr’chấc p’niên. Xa nay âng Lễ căh muy chroi k’rong tân đôr loom chăp kiêng nghệ thuật Then năc dzợ pa dưr loom kiêng zư pa dưr chr’năp văn hóa vel đong./.

 CHÀNG TRAI TUỔI 17 VÀ HÀNH TRÌNH GIỮ HỒN THEN TỪ NHỮNG TRÁI BẦU

Sinh ra trong gia đình có truyền thống hát Then, đàn tính, Nông Quang Lễ sớm lớn lên cùng những thanh âm mộc mạc của quê hương. Tình yêu với nghệ thuật dân tộc đã thôi thúc chàng trai trẻ miệt mài học tập, gìn giữ và lan tỏa giá trị của làn điệu Then – di sản văn hóa đặc sắc của đồng bào Tày. Không chỉ say mê biểu diễn nghệ thuật truyền thống, em còn cần mẫn lao động, tự tay chăm sóc những giàn bầu xanh để tạo nguồn nguyên liệu chế tác đàn tính, góp phần nối dài hành trình bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Giữa những ngày hè rực nắng nơi bản vùng cao, tiếng đàn tính trong trẻo, ngân nga của chàng trai sinh năm 2009 như làn gió mát len qua từng nếp nhà, xua đi cái oi nồng của núi rừng và mang đến cảm giác bình yên cho những người dân lao động. Chủ nhân của những thanh âm ấy là em Nông Quang Lễ, ở thôn Phiêng Luông, xã Cẩm Giàng, tỉnh Thái Nguyên.

Hiện là học sinh Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc, Nông Quang Lễ được biết đến là một gương mặt trẻ giàu đam mê với nghệ thuật truyền thống:

"Từ nhỏ, em đã được tiếp xúc với những làn điệu then, tiếng đàn tính trong các dịp lễ hội và sinh hoạt văn hóa của địa phương nên em rất yêu thích nghệ thuật truyền thống của dân tộc mình. Chính vì vậy, em quyết định học tại Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc với mong muốn được học tập bài bản, nâng cao kiến thức vào góp phần gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc”

Sinh ra trong gia đình có truyền thống gắn bó với văn hóa dân tộc. Mẹ Nông Quang Lễ là nghệ nhân Mã Thị Dạy, Giám đốc Hợp tác xã Bảo An, đơn vị chuyên sản xuất đàn tính và tham gia các chương trình, sự kiện nghệ thuật. Bác ruột của em là nghệ nhân Mã Trung Trực, một giọng Then được nhiều người biết đến ở vùng hồ Ba Bể. Chính môi trường ấy đã nuôi dưỡng trong Lễ tình yêu và niềm đam mê với nghệ thuật truyền thống từ khi còn nhỏ.

Không chỉ say mê đàn hát, Lễ còn gắn bó với những giàn bầu xanh - nguồn nguyên liệu quan trọng để chế tác đàn tính. Trên diện tích khoảng 4.000m², mỗi năm em cùng gia đình chăm sóc một vụ bầu kéo dài khoảng 5 tháng, từ làm đất, gieo hạt, dựng giàn đến tưới nước, thu hoạch. Nhờ chăm sóc đúng kỹ thuật, mỗi vụ bầu mang lại doanh thu khoảng 250 triệu đồng. Sau thu hoạch, những quả bầu đạt tiêu chuẩn được tuyển chọn kỹ lưỡng để cung cấp cho Hợp tác xã Bảo An phục vụ sản xuất đàn tính. Với Nông Quang Lễ, những giàn bầu không chỉ góp phần phát triển kinh tế gia đình mà còn trở thành mắt xích quan trọng trong hành trình gìn giữ và lan tỏa nghệ thuật Then của quê hương.

“Em thường tranh thủ buổi sáng sớm hoặc trời tối tưới nước kiểm tra tình hình sinh trưởng của cây. Để ra những quả bầu đạt chất lượng làm đàn tính, người trồng phải lựa chọn giống phù hợp chăm sóc đúng kỹ thuật và kiên trì theo dõi trong suốt quá trình sinh trưởng của cây. Trong quá trình trồng bầu, em cũng gặp không ít khó khăn. Thời tiết thất thường, mưa nhiều dễ gây úng rễ, có những đợt nặng nóng kéo dài khiến cây chậm phát triển. Ngoài ra, cây bầu cũng bị sâu bệnh tấn công nên em cũng theo dõi thường xuyên để có biện pháp xử lý kịp thời”.

Nghệ nhân Mã Thị Dạy, Giám đốc Hợp tác xã Bảo An, mẹ của Lễ mong muốn, những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ và trao truyền cho thế hệ trẻ. Vì thế, bà luôn khuyến khích con tìm hiểu, học tập và gắn bó với nghệ thuật dân tộc:

"Tôi được sinh ra trong một gia đình yêu nghệ thuật, đặc biệt là môn nghệ thuật hát then đàn tính. Tôi cũng dạy con chơi đàn và hát then để bảo tồn văn hóa dân tộc. Các con đi học cũng lo nhiều chi phí và cháu muốn xin mẹ làm thêm để kiếm thêm thu nhập. Qua suy nghĩ, tôi thấy còn vườn nên đã gợi ý con tự trồng bầu để kiếm thêm thu nhập, lo cho việc học tập, trang trải trong cuộc sống. Qua đó cũng giúp gia đình chủ động nguồn nguyên liệu để sản xuất”.

Sự nỗ lực bền bỉ đã mang lại cho chàng trai trẻ Nông Quang Lễ nhiều thành quả đáng ghi nhận. Không chỉ duy trì thành tích học tập khá, giỏi nhiều năm liền, ngay từ nhỏ Lễ còn được lựa chọn tham gia nhiều chương trình biểu diễn nghệ thuật hát Then ở cấp trường, địa phương và tỉnh. Đặc biệt, em đã được Hiệp hội Hương sắc Việt Nam tại Pháp vinh danh vì những đóng góp trong hoạt động quảng bá chương trình "Sắc màu Then Việt Bắc". Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho tình yêu, tâm huyết và khát vọng lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống của một người trẻ.

Thạc sĩ Nguyễn Xuân Bách, giảng viên Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc cho rằng, điều đáng quý ở Nông Quang Lễ không chỉ là năng khiếu nghệ thuật mà còn là tình yêu, trách nhiệm và sự kiên trì theo đuổi nghệ thuật Then. 

"Tôi đánh giá rất cao Nông Quang Lễ vì em còn rất trẻ tuổi nhưng đã có sẵn cái tâm và cái nhiệt huyết đối với then cổ. Trong thực tế thì Lễ đã đàn và hát được khá tốt một số làn điệu then cổ như là Vọng Én hay là Khảm Hải của vùng phía Bắc tỉnh Thái Nguyên. Những điều này đã tạo nên đặc sắc riêng của Nông Quang Lễ mà tôi tin chắc sẽ tạo nên sự thành công của Lễ trong tương lai”.

Còn chị Hoàng Thị Thu Hoài, Bí thư Đoàn Thanh niên xã Cẩm Giàng, Nông Quang Lễ thì nhận xét về Nông Quang Lễ như thế này:

 "Đồng chí Nông Quang Lễ là một đoàn viên tiêu biểu có niềm đam mê với văn hóa truyền thống dân tộc. Bạn luôn tích cực tham gia các hoạt động bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa địa phương và lan tỏa những giá trị tốt đẹp đến thế hệ trẻ. Đồng thời, việc tham gia các hoạt động của HTX cũng góp phần tạo việc làm cho người lao động và đóng góp vào phát triển kinh tế gắn với bảo tồn văn hóa tại địa phương”.

Giữa nhịp sống hiện đại vẫn có những người trẻ lặng lẽ gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống bằng tình yêu và sự tâm huyết. Nông Quang Lễ là một trong những gương mặt như thế. Từ những giàn bầu xanh nơi vườn nhà đến tiếng đàn tính ngân vang giữa bản làng, em đang từng ngày nối tiếp mạch nguồn văn hóa dân tộc bằng chính đam mê, sự chăm chỉ và ý thức trách nhiệm của tuổi trẻ. Câu chuyện của Lễ không chỉ góp phần lan tỏa tình yêu với nghệ thuật Then mà còn truyền cảm hứng về khát vọng vươn lên, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa quê hương./.