Ooy đâu, chầm riêng chà pây năc mưy râu nghệ thuật chi ơh p’căh độc xướng, n’jưah t’pêêh n’jưl n’jưah hát, vêy tơơm riah tơợ đanh lâng vêy pa dưr pa xơc k’rơ coh đhanuôr acoon coh Khmer Nam Bộ

Ting cơnh p’rá Khmer, “chà pây” năc pr’đợc âng mưy râu tr’coọ xa nưl đoọng buôn đươi pa xưl bêl hát. Bêl chi ơh chầm riêng chà pây, nghệ nhân buôn lêy đươi zâp bài thơ bh’lêê bh’la ahay âng acoon coh, lâh mơ năc ting cơnh thơ puôn chữ căh cậ t’poọl chữ. Hân đhơ cơnh đêêc, cung vêy đợ bêl apêê hát căh vêy đươi cơnh xa nay t’ruih bh’lêê bh’la n’đoo, năc lêy prá ta ơơi đhị sân khấu, bhrợ p’căh đợ cr’liêng thơ âng đay bhrợ, đoọng xay moon ooy đăh pr’ăt tr’mung, cr’noọ cr’niêng âng acoon manưih. Đợ cr’liêng pr’hát nâu vêy râu chr’năp p’too pa choom liêm chr’năp.

Lêy cha mêêt ooy đăh nghệ thuật, chầm riêng chà pây vêy độp tr’cơnh lâng hát xẩm âng miền Bắc. Manưih hát lêy n’jưah t’pêêh n’jưl n’jưah hát lâng n’jưl chà pây đong vêng. Thầy Thạch Hoài Thanh - Giảng viên Trường Đại học Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long đoọng năl:

“Tr’coọ xa nưl chà pây đong vêng chr’năp bhlâng ooy đăh tr’coọ xa nưl bh’lêê bh’la cơnh xa nưl Arak, xa nưl đăh xay xơ manưih lâng xa nưl Mahori. Lâng apêê chi ơh chầm riêng chà pây, k’đươi moon lêy liêm ta bach đăh n’jưl, hát lâng đhr’năng lêy ta ơơi moon liêm choom năc vêy choom hát”.

Lâng đhanuôr Khmer, c’leh bh’rợ ooy manưih nghệ nhân lêy hát chầm riêng chà pây ơy moot đhộ ooy c’năl bh’rợ âng bâc lang ơy. Pr’hát liêm pr’hay, p’too pa choom ha cơnh ăt ma mung liêm crêê, chrooi pa xoọng bhrợ pa dưr mưy râu văn hoá liêm chr’năp âng đhanuôr. Hân đhơ cơnh đêêc, ooy pr’ăt tr’mung xoọc đâu, nghệ thuật chầm riêng chà pây xoọc r’dợ bil pât; bâc nghệ nhân ga rựa t’ha căh dzợ mặ hát chi ơh, đợ apêê dzợ hát nặc cung t’cooh đhưr.

N’niên vaih coh pr’loọng đông vêy truyền thống đăh pr’hát xa nưl, k’conh năc manưih chi ơh tr’coọ xa nưl, nghệ nhân Danh Yên coh chr’val Lâm Tân, thành phố Cần Thơ đơơh tươc lâng pr’hat xa nưl. Tơợ đợ g’luh ting k’conh lươt hát, t’cooh ting chăp kiêng lâng nghệ thuật chầm riêng chà pây tươc xoọc đâu. T’cooh Danh Yên moon:

“Tơợ p’niên acu ơy chăp kiêng pr’hát xa nưl, buôn ting a’ma lêy a’đoo hát chi ơh tr’coọ xa nưl. A’ma cu k’bang năc vêy choom chi ơh cha gâr. Bêl 12 c’moo, acu zươc pa choom đăh apêê a’dêy, apêê a’noo coh đoàn, bêl tr’nơợp năc pa choom plong Srolay, xang nặc vêy chi ơh n’jưl chà pây. Bêl đêêc dzợ p’niên, căh mặ k’đhơợng n’jưl, mưy ting lêy apêê hát. Mơ lâh 2 c’moo t’tưn xang bêl tơợp pa choom, vêy pa choom tơợ bâc apêê thầy n’lơơng dzợ, đươi vêy cơnh đêêc năc vêy choom hát chi ơh cơnh xoọc đâu”.

Chầm riêng chà pây vêy đợ râu liêm chr’năp lalay. Ooy cr’chăl lêy chi ơh, nghệ nhân căh mưy t’pêêh n’jưl lâng hát năc dzợ buôn hát căh vêy lâng tr’coọ xa nưl mưy c’năt, xang nặc pa đhêy đoọng t’pêêh n’jưl lâng năc hát cớ. Lâh mơ, cr’liêng pr’hát choom lêy t’vaih bêl đêêc, bhrợ p’căh mưy cơnh lalay âng zâp nghệ nhân. Bhiệc nâu ơy bhrợ râu liêm chr’năp lalay âng nghệ thuật bh’lêê bh’la nâu.

Hân đhơ cơnh đêêc, đoọng choom chi ơh chầm riêng chà pây mưy cơnh liêm choom, nghệ nhân căh mưy choom chi ơh n’jưl năc dzợ năl liêm ghit đăh văn hoá, p’rá xa nay lâng văn học âng acoon coh. Đợ c’năl bh’rợ nâu năc vêy zooi đoọng apêê xrặ pa gluh đợ cr’liêng pr’hat liêm glặp lâng zâp đhị pr’ăt bh’rợ. T’cooh Danh Yên moon cớ:

“Râu chr’năp liêm âng chầm riêng chà pây vêy bâc cơnh: Angkor Reak, Sa Rôm -mi, Ong Kom Ca Ek... bêl chi ơh lêy ooy đăh j’niêng bh’rợ, bêl bhui har căh cậ ta u loom đoọng lêy pay đợ pr’hat liêm crêê. Pa đhang moon cơnh bêl xay xơ, bêl căt pô p’nang vêy mơ bơr pêê bài a’năm, ha dang pr’loọng đông k’đươi moon bhrợ pa đanh năc lêy prá xay ha cơnh đoọng xay truih ooy đăh c’rơ bh’rợ âng a’conh a’căn. Năc bêl zr’năh k’đhạp bhlâng tu lêy bhrợ p’căh đhị đêêc”.

Choom moon, chầm riêng chà pây năc râu ch’na tinh thần căh choom căh vaih ooy pr’ăt tr’mung văn hoá đhanuôr Khmer. Râu nghệ thuật nâu căh mưy vaih ooy đăh bh’rợ chi ơh mưy a’đoo năc dzợ tr’coọ xa nưl chr’năp ooy bâc râu tr’coọ xa nưl ty ahay. Ting cr’chăl t’ngay, đhị ăt bhrợ ha cơnh, manưih hát bhrợ năc lêy pay đợ pr’hát liêm glặp, lâng năl lêy bhr’lậ a’ngoọn n’jưl ha cơnh đoọng pa zưm đh’rưah liêm glặp lâng zêng tr’coọ xa nưl lơơng. T’cooh Danh Yên đoọng năl cớ:

“N’jưl chà pây vêy pa zêng 12 phím. Bêl chi ơh, ha dang a’ngoọn n’jưl căh xưl k’rơ ma mơ lâng tr’coọ xa nưl lơơng năc lêy bhr’lậ pa liêm. Bêl hát mưy a’đay năc bhrợ t’bhrơợng a’ngoọn n’jưl, ha dợ bêl chi ơh lâng đoàn năc lêy bhr’lậ cớ đoọng liêm glặp. N’jưl vêy choom bhr’lậ a’ngoọn liêm buôn, kiêng t’bhrơợng pa đhâu cung choom”.

Chầm riêng chà pây bhrợ p’căh râu bhriêl ta bach âng manưih Khmer cung cơnh đhr’năng lêy prá ta ơơi đơơh ooy pr’ăt tr’mung. Lâng đợ râu chr’năp nghệ thuật lâng văn hoá nâu, chầm riêng chà pây ơy ta hơnh deh năc k’cir văn hoá phi vật thể k’tiêc k’ruung, râu nghệ thuật chi ơh p’căh bh’lêê bh’la moot c’moo 2013. Tươc đâu, k’cir nâu dzợ ăt vaih lâng năc zư đợc ooy pr’ăt tr’mung văn hoá tinh thần âng đhanuôr Khmer Nam Bộ./.

                        CHẦM RIÊNG CHÀ PÂY - DI SẢN QUÍ CỦA NGƯỜI KHƠ ME                                              

Trong kho tàng nghệ thuật âm nhạc dân gian của đồng bào Khmer có rất nhiều loại hình nghệ thuật đặc sắc. Trong đó, chầm riêng chà pây là một loại hình nghệ thuật trình diễn độc xướng, vừa đàn vừa hát, có nguồn gốc từ rất lâu đời và từng phát triển mạnh mẽ trong cộng đồng người Khmer Nam Bộ

Theo tiếng Khmer, “chà pây” là tên gọi của một loại nhạc cụ dùng để đệm sau mỗi đoạn hát. Khi trình diễn chầm riêng chà pây, nghệ nhân thường dựa trên các bài thơ dân gian của dân tộc, chủ yếu theo thể thơ bốn chữ hoặc bảy chữ. Tuy nhiên, cũng có những lúc người hát không dựa vào tích truyện nào mà ứng tác ngay trên sân khấu, thể hiện những vần thơ do chính mình sáng tác, nhằm phản ánh hiện thực cuộc sống, bộc lộ tâm tư, tình cảm và ước vọng của con người. Những lời ca ấy mang giá trị giáo dục, nhân văn sâu sắc.

Xét về góc độ nghệ thuật, chầm riêng chà pây có nét tương đồng với hát xẩm ở miền Bắc. Người biểu diễn phải tự mình vừa đàn vừa hát với nhạc cụ duy nhất là đàn chà pây đong vêng. Thầy Thạch Hoài Thanh – Giảng viên Trường Đại học Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long cho biết:

“Nhạc cụ chà pây đong vêng giữ vai trò rất quan trọng trong biên chế của một số dàn nhạc dân gian như dàn nhạc Arak, nhạc cưới, và nhạc Mahori. Đối với người biểu diễn chầm riêng chà pây, đòi hỏi phải có năng khiếu cả về đàn, ca và khả năng ứng tác linh hoạt thì mới có thể biểu diễn hay.”

Đối với đồng bào Khmer, hình ảnh người nghệ nhân đàn hát chầm riêng chà pây đã ăn sâu vào tiềm thức của biết bao thế hệ. Tiếng hát ân tình, dạy đạo lý làm người, cách đối nhân xử thế đã góp phần hình thành nên cốt cách văn hóa tốt đẹp của cộng đồng. Tuy nhiên, trong nhịp sống hiện đại, nghệ thuật chầm riêng chà pây đang dần mai một; nhiều nghệ nhân kỳ cựu đã rời xa cây đàn, những người còn gắn bó thì tuổi cũng đã cao.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống văn nghệ, cha là nhạc công, nghệ nhân Danh Yên ở xã Lâm Tân, thành phố Cần Thơ đã sớm bén duyên với âm nhạc. Từ những lần theo cha đi biểu diễn, ông dần say mê và gắn bó với nghệ thuật chầm riêng chà pây cho đến ngày nay. Ông Danh Yên chia sẻ:

 “Từ nhỏ tôi đã đam mê âm nhạc, thường đi theo cha xem ông biểu diễn. Cha tôi bị mù nên chỉ chơi được trống. Lúc 12 tuổi, tôi xin học từ các chú, các anh trong đoàn, ban đầu học thổi Srolay, sau đó mới học đàn chà pây. Khi ấy còn nhỏ, ôm đàn không nổi, chỉ theo xem đàn hát. Mãi hai năm sau mới bắt đầu học chính thức, rồi học thêm từ nhiều thầy khác, nhờ vậy mới chơi được như ngày hôm nay.”

Chầm riêng chà pây có những nét đặc trưng riêng biệt. Trong quá trình trình diễn, nghệ nhân không chỉ vừa đàn vừa hát liên tục mà thường hát chay một đoạn, sau đó dừng lại để gảy đàn đệm rồi mới tiếp tục hát. Đặc biệt, lời ca có thể được ứng tác ngay tại chỗ, thể hiện phong cách riêng của từng nghệ nhân. Chính điều này đã tạo nên sự đa dạng, phong phú cho loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này.

Tuy nhiên, để biểu diễn được Chầm riêng Chà Pây một cách trọn vẹn, nghệ nhân không chỉ cần kỹ thuật đàn điêu luyện mà còn phải am hiểu sâu sắc về văn hóa, ngôn ngữ và văn học dân tộc. Những kiến thức ấy giúp họ sáng tác lời ca phù hợp với từng hoàn cảnh, không gian biểu diễn. Ông Danh Yên chia sẻ thêm:

“Bài bản của chầm riêng chà pây có nhiều như: Angkor Reak, Sa Rôm-mi, Ong Kom Ca Ek… Khi biểu diễn phải căn cứ vào nghi thức, không khí buồn hay vui để chọn bài cho phù hợp. Ví dụ trong lễ cưới, lúc cắt hoa cau chỉ có vài bài cố định, nhưng nếu gia chủ yêu cầu kéo dài thì mình phải ứng tác để kể về công ơn cha mẹ. Đó là lúc khó nhất vì phải sáng tác ngay tại chỗ.”

Có thể nói, chầm riêng chà pây là món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của đồng bào Khmer. Loại hình nghệ thuật này không chỉ tồn tại ở hình thức độc tấu mà còn là nhạc cụ quan trọng trong nhiều dàn nhạc truyền thống. Tùy theo thời gian, không gian và hoàn cảnh biểu diễn, nghệ nhân sẽ lựa chọn bài bản phù hợp, đồng thời phải biết điều chỉnh dây đàn sao cho hòa quyện với dàn nhạc. Ông Danh Yên cho biết:

“Cây đàn chà pây có tổng cộng 12 phím. Khi biểu diễn, nếu dây đàn chưa đúng cao độ với dàn nhạc thì mình phải chỉnh ngay. Khi tự hát một mình thì căng dây theo tông riêng, còn đi diễn với đoàn thì phải chỉnh lại cho phù hợp. Đàn có cơ chế chỉnh dây rất tiện, muốn căng hay chùng đều điều chỉnh được.”

Chầm riêng chà pây thể hiện rõ sự sáng tạo của con người Khmer cũng như khả năng thích ứng linh hoạt với môi trường sống. Với những giá trị nghệ thuật và văn hóa đặc sắc ấy, Chầm riêng Chà Pây đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian vào năm 2013. Đến nay, di sản này vẫn hiện hữu và tiếp tục được gìn giữ trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Khmer Nam Bộ./.