Z’lâh 1.400 c’moo dưr vaih, Mỹ Sơn năc căh muy zr’lụ ha âu đớc rau ty đanh ahay ting n’năc rau ty đanh ahay năc dzợ ăt vaih cơnh lâng rau la lay âng đay. Đoọng pazêng chr’năp n’năc doọ choom bil, coh pazêng c’moo ahay, chr’năp bhlâng năc xang bêl Mỹ Sơn vêy UNESCO xay moon năc c’kir văn hoá bha lang k’tiếc, thành phố Đà Nẵng (chr’năp bhlâng tỉnh Quảng Nam l’lăm ahay) ơy k’rong đh’rưah lâng bấc c’bhuh coh bha lang k’tiếc lâng đhanuôr coh đâu năc t’bhlâng bhr’lậ pa liêm, zư đớc c’kir n’nâu.

Coh t’ruih “Văn hoá đhi noo hêê acoon coh”, đhanuôr lâng pr’zớc đương xơợng bh’rợ prá xay âng PV Đài P’rá Việt Nam lâng t’cooh Nguyễn Văn Thọ, Trường phòng zư lêy-bảo tàng - Ban Zư lêy c’kir văn hoá bha lang k’tiếc Mỹ Sơn ooy xa nay n’nâu. 

PV: Chăp hơnh t’cooh Nguyễn Văn Thọ ơy tộ ting pâh ooy bh’rợ prá xay lâng PV Đài P’rá Việt Nam. Nhăn ta mooh i nhi, Mỹ Sơn vêy ta bi năc cruung k’tiếc âng abhô dang, bhuah lâng đợ xa nay ooy lang bh’lêê bh’la. Năc i nhi xay truih đoọng ha zi n’năl, n’hau choom dưr bhrợ ha UNESCO xay moon Mỹ Sơn moot ooy t’nooi C’kir văn hoá bha lang k’tiếc tơợ c’moo 1999 căh?

T’cooh Nguyễn Văn Thọ: Mỹ Sơn vêy bấc rau đơ chr’năp, bấc rau xa nay la lay, coh đêêc vêy xa nay c’kir văn hoá lâng cruung k’tiếc. Hân đhơ cơnh đêêc, rau chr’năp pa bhlâng coh prang bha lang k’tiếc âng c’kir văn hoá Mỹ Sơn năc ghít ooy 2 rau năc bhrợ ha UNESCO xay moon đhơ nớc. Ting cơnh cr’noọ xa nay tr’nơơp, Mỹ Sơn năc ghít ooy xa nay bh’rợ tr’clai văn hoá lâng ting xay bhrợ đh’rưah lâng xã hội vel đong, đợ rau crêê tước âng văn hoá n’đăh lơơng, pa bhlâng năc ooy nghệ thuật lâng đong xang âng Ấn độ giáo - tơợ cruung k’tiếc k’tứi âng Ấn Độ. Rau bơr cậ, Mỹ Sơn p’căh ghít bhlâng rau dưr vaih âng lịch sử văn hoá Chăm Pa coh lịch sử văn hoá Đông Nam Á. Rau đêêc năc 2 rau xa nay bha lâng chr’năp bhlâng đoọng UNESCO xay moon Mỹ Sơn moot ooy C’kir văn hoá bha lang k’tiếc tơợ c’moo 1999/

PV: Coh đhr’năng xoọc đâu, anhi prá xay h’cơnh ooy xa nay bh’rợ âng c’kir Mỹ Sơn ooy pa dưr đhị vel đong?

T’cooh Nguyễn Văn Thọ: Cơnh ahêê ơy n’năl, Nghị quyết 80 âng Bộ Chính trị ooy xa nay pa dưr văn hoá Việt Nam vêy ta bhrợ coh t’ngay 7/1/2026 xay moon ghít, văn hoá năc pr’đơợ nhâm mâng ha tinh thần âng xã hội lâng năc c’rơ coh m’pâng chr’năp bhlâng đoọng pa dưr nhâm mâng k’tiếc k’ruung. Tơợ bêl pazum tỉnh Quảng Nam lâng thành phố Đà Nẵng, Mỹ Sơn vêy zr’lụ t’mêê, pa têệt t’mêê coh rau pa dưr coh 2 n’đăh xa nay zư lêy lâng pa dưr rau chr’năp âng c’kir Mỹ Sơn.

Ghít năc, Mỹ Sơn vêy đợ rau pa têệt lâng pazêng c’kir, coh đêêc vêy pazêng c’kir Chăm pa coh miền Trung. Đươi ooy pr’đơợ, rau chr’năp, rau liêm choom âng c’kir, Mỹ Sơn vêy đợ rau la lay lâng pazêng c’kir n’lơơng coh miền Trung, tu cơnh đêêc Mỹ Sơn năc muy coh pazêng rau c’rơ đoọng pa dưr du lịch ha prang zr’lụ. Rau la lua cậ, l’lăm bêl vêy ta moon c’kir văn hoá bha lang k’tiếc, cơnh coh c’moo 1996, xoọc đêêc mơ bơr pêê t’bhâu manuyh tước ooy Mỹ Sơn coh zập c’moo. Ha dợ coh xoọc đâu năc vêy k’nặ 400 r’bhâu chu ta mooi tước ooy Mỹ Sơn coh zập c’moo, coh đêêc lâh 80% năc ta mooi tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng. Rau đâu đoọng lêy rau chr’năp ga măc pa bhlâng âng c’kir Mỹ Sơn. Ting n’năc xay moon ghít bhlâng xa nay chr’năp âng c’kir lịch sử Mỹ Sơn lâng pa dưr kinh tế văn hoá xã hội âng vel đong lâng âng thành phố Đà Nẵng công cơnh coh zr’lụ miền Trung.

PV: Coh cr’chăl ahay, bơơn rau zooi đoọng âng pazêng c’bhuh quốc tế, chính quyền lâng ngành chức năng ơy vêy bấc bh’rợ bhr’lậ pa liêm, zư lêy c’kir Mỹ Sơn. Hân đhơ cơnh đêêc z’lâh chiến tranh lâng rau căh liêm crêê âng c’xêê c’moo, pazêng công trình đong xang coh đâu xoọc ma zir hư bhlâng. I nhi xay truih đoọng azi xơợng, bh’rợ zư lêy c’kir Mỹ Sơn xoọc lum zr’năh k’đhap n’hau?

T’cooh Nguyễn Văn Thọ: Zr’năh k’đhap bhlâng lâng c’kir moon zazum lâng c’kir Mỹ Sơn năc rau tr’xăl âng plêệng k’tiếc. Plêệng k’tiếc căh liêm năc bhrợ rau đơ hư ooy pazêng c’kir, pa bhlâng năc c’kir Mỹ Sơn k’rơ bhlâng. Pa bhlâng năc crêê tước âng cr’chăl chiến tranh bhrợ hư bấc pa bhlâng oong c’kir. Coh đêêc vêy công trình toor đêêc năc doọ ta pa hư bấc năc công vaih rau căh liêm choom coh đanh đươnh, bhrợ t’vaih bấc cơnh u vaih, cơnh đa đêng, hr’lụ, pazêng pr’têệt năc căh dzợ nhâm mâng.

Coh cr’chăl nâu cơy, tơợ rau tr’xăl âng plêệng k’tiếc công bhrợ t’vaih rau căh liêm crêê ooy c’kir ngân bhlâng. Ahêê lêy, rau acoon anạ pa hư dưr vaih đơơh bhlâng tu plêệng k’tiếc coh Mỹ Sơn. Pa bhlâng, coh c’moo 2020, dưr hr’lang hr’câh da ding k’coong bhrợ t’vaih bấc tuh bhlong đác dưr nong dal lâh móng, bhrợ rau căh liêm crêê âng móng công trình, bhrợ t’vaih đhr’năng đa đêng, hr’lụ. Rau đêêc năc đợ rau dưr vaih k’đhap đoọng ahêê choom lêy ghít năc k’đhap pa bhlâng đoọng choom bhr’lậ pa liêm. Căh cậ cơnh đhr’năng vaih boo axít coh hân noo ch’noọng công bhrợ rau căh liêm crêê ooy gạch căh cậ pazêng rau acoon anạ dưr vaih đơơh năc công bhrợ t’vaih tước ooy pr’đươi âng zập c’kir. Rau đêêc năc rau zr’năh k’đhap pa bhlâng coh bh’rợ zư lêy pazêng c’kir, đợ kiến trúc lâh c’lâm ty đanh cơnh Mỹ Sơn.

PV: Coh cr’chăl ahay, vêy bấc apêê chuyên gia tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng ting pâh bhr’lậ pa liêm c’kir Mỹ Sơn, đợ rau liêm choom tơợ bh’rợ n’nâu năc h’cơnh ooy?

T’cooh Nguyễn Văn Thọ: Ng’choom moon k’rong bhrợ đh’rưah lâng pazêng c’bhuh coh bha lang k’tiếc bh’rợ zư lêy c’kir Chăm Pa coh Mỹ Sơn năc đơơh lâh mơ coh t’piing lâng pazêng c’kir n’lơơng âng Chăm Pa. Tơợ tr’nơơp thế kỷ 20 ahêê ơy vêy bh’rợ zư lêy. Xoọc đêêc, apêê chuyên gia tơợ Viện Viễn đông Bác cổ Pháp ơy tước pếch lêy, xrặ t’vaih tư liệu c’kir xang n’năc tước ooy bh’rợ bhr’lậ pa liêm. Coh cr’chăl chiến tranh, Mỹ Sơm crêê ta ha vil coh muy cr’chăl. Xang chiến tranh, vêy k’rong bhrợ đh’rưah bhlưa Việt Nam lâng Ba Lan coh cr’chăl c’moo 1980, 1990… k’rong bhrợ bhr’lậ pa liêm khối B,C,D. Tước ooy c’moo 1992 - 1993 xang bh’rợ bhr’lậ pa liêm lâng Ba Lan. Công trình n’nâu vêy chr’năp pa bhlâng coh bh’rợ đoọng Mỹ Sơn bơơn ta xay moon năc văn hoá bha lang k’tiếc. Xang bêl vêy ta moon năc c’kir văn hoá bha lang k’tiếc, năc vêy cớ 1 xa nay bh’rợ k’rong bhrợ đh’rưah bhlưa Việt Nam - Unesco lâng Ý coh bh’rợ bhr’lậ pa liêm đợ tháp G tơợ c’moo 2003 tước ooy c’moo 2013; xang n’năc năc xa nay bh’rợ k’rong bhrợ lâng Ấn Độ tơợ c’moo 2017 tước ooy c’moo 2022, năc đoo năc cr’chăl tr’nơơp; cr’chăl bơr năc tơợ c’moo 2025 lâng xay moon đớc bh’rợ bhr’lậ pa liêm năc vêy ta bhrợ tước ooy c’moo 2029, t’bhlâng bhr’lậ pa liêm ooy muy bơr đến tháp chr’năp.

Rau t’bhlâng k’rơ bhlâng coh bh’rợ zư lêy c’kir Mỹ Sơn tơợ tr’nơơp thế kỷ 20 tước nâu cơy năc ting chroi đoọng chr’năp bhlâng ooy bh’rợ bhrợ t’vaih tư liệu c’kir, ting zư lêy c’kir, bơơn pa dưr cớ năc mơ atôh cơnh ty đanh ahay âng c’kir lâng đợ đong xang khảo học lâh zir hư cơnh Mỹ Sơn crêê ta ha vil coh crâng k’nặ 500 c’moo. Tu cơnh đêêc, bh’rợ zư lêy, bhr’lậ pa liêm coh pazêng cr’chăl ơy xay bhrợ đợ bh’rợ chr’năp pa bhlâng. Năc ng’choom moon, chroi đoọng âng Quốc tế coh bh’rợ zư lêy c’kir Mỹ Sơn năc chr’năp pa bhlâng, đoọng Mỹ Sơn vêy bơơn cơnh nâu cơy.

PV: Pazêng c’moo đăn đâu, đợ ta mooi tước ooy Mỹ Sơn ting t’ngay bấc lâh mơ, bhrợ cơnh ooy đoọng t’vaih rau ma mơ bhlưa bh’rợ bhr’lậ pa liêm lâng bh’rợ pa dưr du lịch, nhăn ta mooh i nhi?

T’cooh Nguyễn Văn Thọ: C’kir kiêng vaih đanh năc đoọng manuyh đươi dua, ha bhươl cr’noon đươi dua, tu cơnh đêêc c’kir năc đơơh ng’zư lêy đoọng ha zập ngai bơơn đươi dua. Rau đêêc năc ơy ghít bhlâng, ha dang c’kir ng’zư đớc cơnh ty đanh ha dợ căh ng’đoọng manuyh tước lêy năc căh vêy choom ng’zư đớc h’cơnh choom nhâm mâng lâng ta bhúch c’rơ đoọng zư lêy ađoo. Tu cơnh đêêc pazêng bh’rợ pa dưr c’kir, coh đêêc vêy bh’rợ du lịch năc chr’năp bhlâng. Ahêê choom prá xay, ch’mêệt lêy xa nay bh’rợ hân đoo đoọng rau chr’năp âng Mỹ Sơn vêy choom chr’va prang zập ooy ha dợ mặ ng’zư lêy c’kir năc ng’prá xay choom đợ bh’rợ tr’nêng. Lâng Mỹ Sơn, ahêê xay moon bh’rợ hân đoo năc bha lâng năc đơơh ng’zư lêy coh zr’lụ c’kir, coh zr’lụ m’pâng âng c’kir lâng cruung đác coh zr’lụ c’kir (năc coh c’pâng lâng coh toor âng c’kir). Zư lêy mị bơr rau n’nâu năc chr’năp pa bhlâng. Tu cơnh đêêc bêl ta mooi tước la lêy năc doọ crêê tước ooy rau bha lâng, doọ vêy bh’rợ căh liêm crêê ooy rau bha lâng. Bh’rợ đhanuôr tươc lêy văn hoá, lêy cruung đác coh đêêc; apêê đhiệp chroót zên vé, bh’rợ dịch vụ, chroót zên bh’rợ zư lêy năc bh’rợ zư lêy n’năc năc vêy choom nhâm mâng đanh đươnh.

PV: Chăp hơnh t’cooh Nguyễn Văn Thọ. Rơơm kiêng, đh’rưah lâng pazêng xa nay k’rong bhrợ đh’rưah âng Quốc tế, Cruung k’tiếc chr’năp ma bhuy Mỹ Sơn năc zr’lụ tước la lêy liêm pr’hay pa bhlâng âng acoon manuyh./.

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN ĐỀN THÁP MỸ SƠN

Nằm sâu trong một thung lũng kín với bốn bề núi non tại xã Duy Phú, thành phố Đà Nẵng, Thánh địa Mỹ Sơn với vẻ đẹp hoang sơ, kỳ vĩ, mang đậm dấu ấn tâm linh như một "bảo tàng sống" với hơn 70 ngôi đền tháp . Trải qua hơn 1.400 năm hình thành, Mỹ Sơn không chỉ là nơi lưu giữ ký ức mà còn là nơi quá khứ vẫn đang hiện diện theo một cách rất riêng. Để những giá trị ấy không bị lãng quên, những năm qua, đặc biệt là sau khi Mỹ Sơn được Unesco công nhận là di sản văn hóa thế giới, thành phố Đà Nẵng (đặc biệt là tỉnh Quảng Nam trước đây) phối hợp với nhiều tổ chức quốc tế và cộng đồng dân cư đã có nhiều nỗ lực trong việc trùng tu, gìn giữ và bảo tồn di sản này.

 Trong CM “Văn hóa các dân tộc”, mời bà con và các bạn nghe cuộc trao đổi của PV Đài TNVN với ông Nguyễn Văn Thọ, Trưởng phòng bảo tồn-bảo tàng -Ban quản lý di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn về nội dung này.

PV: Xin được cảm ơn ông Nguyễn Văn Thọ đã nhận lời tham gia cuộc phỏng vấn với PV Đài TNVN. Thưa ông, Mỹ Sơn được ví là vùng đất của thần, vua và những huyền thoại. Ông có thể cho biết, điều gì đã khiến UNESCO ghi danh Mỹ Sơn vào danh sách Di sản văn hóa thế giới từ năm 1999 không?

Ông Nguyễn Văn Thọ: Mỹ Sơn có khá nhiều giá trị, khía cạnh khác nhau, kể cả yếu tố di sản văn hóa lẫn cả yếu tố thiên nhiên. Tuy nhiên, giá trị nổi bật toàn cầu của di sản văn hóa Mỹ Sơn tập trung vào 2 yếu tố mà UNESCO ghi danh. Theo tiêu chí thứ nhất, Mỹ Sơn là điển hình nổi bật về giao lưu văn hóa với sự hội nhập vào xã hội bản địa, những ảnh hưởng văn hóa từ bên ngoài, đặc biệt là nghệ thuật và kiến trúc Ấn độ giáo – từ tiểu lục địa Ấn độ. Thứ 2 là, Mỹ Sơn phản ánh sinh động tiến trình phát triển của lịch sử văn hóa Chăm Pa trong lịch sử văn hóa Đông Nam Á. Đó chính là 2 tiêu chí quan trọng để Unesco ghi danh Mỹ Sơn vào Di sản văn hóa thế giới từ năm 1999.  

PV: Trong bối cảnh hiện nay, ông đánh giá như thế nào về vai trò của di tích Mỹ Sơn đối với sự phát triển tại địa phương?

Ông Nguyễn Văn Thọ: Như chúng ta đều biết, Nghị quyết 80 của Bộ chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam được ban hành ngày 7/1/2026 khẳng định, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội và là nguồn nội lực nội sinh quan trọng để phát triển bền vững đất nước. Từ khi sáp nhập tỉnh Quảng Nam với thành phố Đà Nẵng, Mỹ Sơn có một không gian mới, liên kết mới trong sự phát triển ở cả 2 khía cạnh bảo tồn và phát huy giá trị di sản Mỹ Sơn.

Cụ thể, Mỹ Sơn có sự kết nối với các di sản, trong đó có các di sản Chăm Pa ở miền Trung. Dựa trên những điều kiện, giá trị độc đáo, tiêu biểu của di sản, Mỹ Sơn có sự khác biệt với các di sản khác ở miền Trung, chính vì thế Mỹ Sơn là một trong những nguồn lực để phát triển du lịch cho cả khu vực. Thực tế là, trước khi được công nhận di sản văn hóa thế giới, như năm 1996, lúc ấy chỉ có vài ngàn khách đến Mỹ Sơn mỗi năm. Thế nhưng hiện nay đã có gần 400 ngàn lượt khách đến Mỹ Sơn một năm, trong đó hơn 80% là du khách Quốc tế. Điều này cho thấy sức hút rất lớn của di tích Mỹ Sơn. Đồng thời khẳng định rất rõ vai trò của di tích Mỹ Sơn đối với sự phát triển kinh tế văn hóa xã hội của địa phương và thành phố Đà Nẵng cũng như khu vực miền Trung

PV: Thời gian qua, được sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, chính quyền và ngành chức năng đã có nhiều hoạt động trùng tu, bảo tồn di tích Mỹ Sơn. Tuy nhiên trải qua chiến tranh và biến cố về thời gian, các công trình kiến trúc nơi đây hiện đang xuống cấp. Ông có thể cho biết, công tác bảo tồn di sản Mỹ Sơn  hiện đang đối mặt với những thách thức gì?

Ông Nguyễn Văn Thọ: Thách thức lớn nhất đối với di sản nói chung và di sản Mỹ Sơn chính là sự biến đổi khí hậu. Thời tiết thất thường đã tác động khá nghiêm trọng đến các di tích, đặc biệt là di tích Mỹ Sơn. Đặc biệt, sự tác động nghiêm trọng trong giai đoạn chiến tranh làm hủy hoại trực tiếp đến di tích. Kể cả những công trình bên cạnh đó tuy không bị tác động trực tiếp cũng ảnh hưởng lâu dài, dẫn đến rất nhiều hiện tượng, như nghiêng lún, các liên kết khối bị mất đi.

Thời điểm bây giờ, những yếu tố khí hậu tác động đến tình trạng di tích ngày  càng nghiêm trọng. Chúng ta thấy là, sinh vật gây hại phát triển rất nhanh bởi thời tiết, khí hậu ở Mỹ Sơn. Đặc biệt, năm 2020, lở núi rất nhiều gây lũ lụt, nước dâng cao ngập phần móng, tác động đến phần móng công trình gây nên hiện tượng nghiêng, lún. Đó là những hiện tượng chúng ta khó có thể nhìn thấy bằng mắt thường nhưng nó vô cùng khó xử lý. Hay là hiện tượng mưa a xít vào mùa hè cũng tác động đến vật liệu gạch hay là các loại sinh vật phát triển nhanh nó cũng tác động trực tiếp đến  vật liệu của từng di tích. Đó là thách thức rất lớn trong việc bảo tồn các di tích, phế tích kiến trúc cổ như Mỹ Sơn.

PV: Trong thời gian qua, có rất nhiều chuyên gia nước ngoài tham gia trùng tu di tích Mỹ Sơn, những chuyển biến từ việc này như thế nào, thưa ông?

Ông Nguyễn Văn Thọ: Có thể nói quốc tế hóa trong bảo tồn di tích Chăm Pa ở Mỹ Sơn là sớm nhất trong các di tích Chăm Pa. Từ đầu thế kỷ 20 chúng ta đã có những hoạt động bảo tồn rồi. Lúc đó, các chuyên gia từ Viện Viễn đông Bác cổ Pháp đã đến khai quật khảo cổ học, tư liệu hóa di sản rồi các hoạt động trùng tu. Trong giai đoạn chiến tranh, Mỹ Sơn bị quên lãng một thời gian. Sau chiến tranh, có hợp tác giữa Việt Nam và Ba Lan trong thập niên 1980, 1990… phối hợp trùng tu khối B,C,D. Đến năm 1992-1993 kết thúc hợp tác trùng tu với Ba Lan. Công trình này đóng vai trò quan trọng trong việc góp phần để Mỹ Sơn được ghi danh văn hóa thế giới. Sau khi được ghi danh di sản văn hóa thế giới, lại có 1 chương trình hợp tác giữa Việt Nam- Unesco và Ý  trong việc trùng tu nhóm thap G từ năm 2003 đến năm 2013; tiếp sau đó là chương trình hợp tác với Ấn độ từ năm 2017 đến năm 2022, đó là giai đoạn thứ nhất; giai đoạn thứ hai là từ năm 2025 và dự kiến công tác trùng tu sẽ kéo dài đến năm 2029, tập trung vào một số ngôi đền tháp.

Những nỗ lực rất lớn trong quá trình bảo tồn di tích Mỹ Sơn từ đầu thế kỷ 20 đến nay đã góp phần quan trọng vào việc tư liệu hóa di sản, góp phần bảo tồn di sản, lấy lại phần nào hình hài của di sản đối với một phế tích kiến trúc khảo cổ học như Mỹ Sơn bị quên lãng trong rừng sâu gần 500 năm. Chính vì thế, công tác bảo tồn trong từng giai đoạn đã giải quyết những vấn đề rất quan trọng. Có thể nói, đóng góp của Quốc tế trong bảo tồn di sản Mỹ Sơn là rất quan trọng, để Mỹ Sơn có được như ngày hôm nay.

PV: Những năm gần đây, lượng khách du lịch đến Mỹ Sơn ngày càng đông, làm thế nào để cân đối được việc bảo tồn với phát triển du lịch, thưa ông?

Ông Nguyễn Văn Thọ: Di sản nếu muốn tồn tại thì phải phục vụ cho con người, cộng đồng cho nên di sản cần được bảo tồn để phục vụ cho cộng đồng. Điều đó là rất rõ, nhưng nếu như di sản chỉ bảo tồn nguyên trạng không cho bất cứ hoạt động nào khác thì không thể bảo tồn nó một cách bền vững và rất thiếu nguồn lực để bảo tồn nó. Cho nên những hoạt động phát huy giá trị di sản, trong đó có hoạt động du lịch là rất cần thiết. Chúng ta nên xem xét những yếu tố nào để giá trị của Mỹ Sơn được lan rộng ra cộng đồng mà bảo tồn được di sản là vấn đề cần phải đưa ra giải pháp. Đối với Mỹ Sơn, chúng ta cần xác định yếu tố nào là yếu tố gốc cần phải bảo tồn trong khu vực di tích, vùng lõi của di tích và cảnh quan di sản ( tức là vùng lõi và vùng đệm của di sản). Bảo tồn cả 2 yếu tố gốc này là cực kỳ quan trọng. Cho nên du khách đến người ta trải nghiệm nhưng không ảnh hưởng đến yếu tố gốc, không tác động vật lý đến yếu tố gốc. Việc người ta đến trải nghiệm văn hóa, trải nghiệm hoạt động cảnh quan môi trường sinh thái; người ta chi trả lại thông qua vé, hoạt động dịch vụ, chi trả lại hoạt động bảo tồn thì hoạt động bảo tồn đó mới bền vững lâu dài được.

PV: Cảm ơn ông Nguyễn Văn Thọ. Hy vọng rằng, cùng với các chương trình hợp tác trùng tu của Quốc tế, Thánh địa Mỹ Sơn sẽ mãi là điểm đến kỳ diệu của nhân loại./.