Coh pr’ăt tr’mông cơnh t’mêê n’nâu, bh’rợ zư lêy rau chr’năp pr’hay căh iưy zư lêy c’kir âng k’conh pa bhướp ahay, ting n’năc năc bhrợ t’vaih c’lâng bh’rợ du lịch, zooi đhanuôr hêê bơơn pa dưr pr’ăt tr’mông.

Hân đhơ pr’ăt tr’mông nâu cơy vêy bấc rau tr’xăl, đhanuôr Cơ Tu coh zr’lụ da ding k’coong âng Huế năc dzợ zư lêy rau chr’năp pr’hay văn hoá âng acoon coh đay, liêm choom bhlâng năc ooy chr’na đha năh lâng bh’rợ t’taanh dz’dzắc.

Prá xay ooy chr’na đha năh Cơ Tu, căh choom căh ng’xay ooy avị hor. Nâu đoo năc căh muy chr’na ng’cha zập t’ngay, ting n’năc năc dzợ cơnh pa têệt pazum zập ngai coh bhươl cr’noon. Coh cr’chăl bhiệc bhan, tr’pay diic điêl, mot đong t’mêê căh cậ ng’đương hơnh deh ta mooi chr’năp, coh apậ chr’na âng manuyh Cơ Tu công vêy avị hor. Đoọng vêy đợ n’coo avị hor a yêm, đhanuôr buôn lêy pay đợ n’coo cr’đe la liêm, đươi ch’neh đêệp ta xoót tơợ ha rêê căh cậ năc avị aham, tước ooy bh’rợ ng’hor h’cơnh choom avị u chêện la liêm. Tơợ bh’rợ ghít cơnh đêêc năc ơy bhrợ t’vaih rau a yêm ghít rau đơ la lay, rau chr’năp pr’hay âng crâng k’coong Trường Sơn.

Prá xay ooy chr’na đha năh cơnh ty đanh âng acoon coh đay, amoó Hồ Thị Hồng Ngọc, manuyh Cơ Tu ăt coh chr’val Khe Tre xay truih:“Rau la lay âng chr’na đha năh manuyh Cơ Tu năc avị hor vêy ta hor tơợ avị đêệp xoót coh ha rêê căh cậ avị aham. Azi lêy pay n’coo cr’đe la liêm, xang n’năc chró ch’neh lâng toong đác mơ glặp xang n’năc đơơng hor đhị cr’hơơng oih. Bêl avị hor ơy chêện, avị ra boót tr’clai lâng rau đha hum âng n’coo cr’đe năc bhrợ t’vaih rau đha hum yêm la lay. Acu rơơm kiêng lang nâu cơy t’bhlâng ting zư lêy đợ chr’na đha năh cơnh ty đanh n’nâu đoọng ha y chroo doọ choom bil.”

Amoó Hoàng Thuý Hương, manuyh Cơ Tu coh chr’val Nam Đông, thành phố Huế prá xay, ch’neh ng’đươi hor avị hor năc ch’neh đêêp aham căh cậ ch’neh đêêp bhoóc vêy ta xoót tơợ ha rêê. Tu cơnh đêêc, đoọng zư lêy avị hor doọ choom bil năc dzợ đh’rưah lâng zư lêy m’ma ha roo ty đanh âng manuyh Cơ Tu:“Kiêng zư lêy avị hor doọ choom bil năc t’bhlâng zư lêy m’ma ha roo ty đanh âng đhanuôr Cơ Tu. Bêl du lịch dưr vaih k’rơ, azi năc bơơn xay p’căh p’xoọng văn hoá chr’na đha năh âng acoon coh đay tước ooy apêê ta mooi ch’ngai đăn.”

Đh’rưah lâng chr’na đha năh, đhanuôr Cơ Tu coh đâu năc dzợ zư đớc bấc bh’rợ ty đanh cơnh taanh n’đooh a’dooh, bhrợ k’ool, đh’đheh, lâng chr’năp bhlâng năc bh’rợ t’taanh d’dzắc.

Tơợ pazêng rau pr’đươi coh crâng k’coong cơnh pa oo, am, cr’đe, c’rêê… tơợ tr’pang têy ta béch năc ơy taanh bhrợ đợ pr’đươi chr’năp cơnh zong, n’đâl, ađhung, achuy, apậ k’độ pr’dzăm chr’na coh zập t’ngay. Zập pr’đươi zêng năc đợ bh’rợ nghệ thuật, k’rong tơợ kinh nghiệm lâng rau lứch loom âng manuyh bhrợ coh bấc lang manuyh.

Hân đhơ cơnh đêêc, coh pr’ăt tr’mông t’mêê cơnh nâu cơy, đợ t’pêêh ooih lâng xa nul t’taanh ch’chiah năc căh dzợ lâh bấc. Đợ manuyh kiêng zư đớc bh’rợ t’taanh ch’chiah xoọc đâu năc căh dzợ lâh bấc. T’cooh Đặng Văn Quyết, manuyh Cơ Tu choom t’taanh ch’chiah ăt coh chr’val A Lưới 5 k’rang:“Xoọc đâu coh cr’noon zi năc dzợ  muy bơr cha năc choom t’taanh. Acu ta luôn pa choom đoọng ha apêê đha đhâm c’mor, năc bấc ngai căh lâh kiêng pa choom lâng bh’rợ n’nâu, tu đhị pa câl căh nhâm mâng. Ha dang bh’rợ t’taanh âng đhanuôr Cơ Tu dưr bil năc chơợ pa bhlâng.”

Lâng cơnh đhr’năng n’năc, chính quyền vel đong ơy lâng xoọc xay bhrợ bấc xa nay bh’rợ chr’năp liêm đoọng zư lêy rau chr’năp pr’hay văn hoá âng pazêng acoon coh, pa bhlâng năc đhanuôr Cơ Tu, Pa Cô lâng Pa Hy. Coh đêêc, bh’rợ pa dưr rau chr’năp âng apêê t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp đoọng pa choom rau liêm pr’hay âng ty đanh ahay ha lang đha đhâm c’mor nâu cơy vêy ta moon năc rau chr’năp pa bhlâng.

Căh muy bh’rợ zư lêy, vel đong xoọc t’hước ooy bh’rợ nhâm mâng lâh mơ: rau đêêc năc pa dưr du lịch bhươl cr’noon lâng du lịch cruung đác. C’lâng bh’rợ n’nâu n’jưah zooi xay p’căh rau chr’năp pr’hay âng cruung k’tiếc, acoon manuyh coh đâu, n’jưah bhrợ t’vaih bh’rợ tr’nêng, pa dưr rau bơơn pay pa chô đoọng ha đhanuôr tơợ pazêng rau chr’năp pr’hay âng acoon coh đay.

Prá xay ooy c’lâng bh’rợ lâng rau r’rơơm n’nâu, t’cooh Lê Trung Hiếu, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân chr’val A Lưới 5 prá p’xoọng:“Xoọc đâu, coh chr’val A Lưới 5 ơy bhrợ t’vaih du lịch cruung đác, du lịch bhươl cr’noon. Coh cr’chăl ahay, azi t’bhlâng bhrợ pa dưr bh’rợ du lịch đh’rưah lâng zi lêy rau chr’năp pr’hay văn hoá ty đanh âng đhanuôr acoon coh. Bêl đương hơnh deh ta mooi du lịch, vel đong bhrợ đợ bh’rợ ha hát, t’nơớt âng acoon coh, xay p’căh chr’na đha năh cơnh ty đanh ahay âng acoon coh. Đh’rưah lâng n’năc, azi t’bhlâng xay truih, p’too pa choom đoọng ha lang đha đhâm c’mor n’năl lâng chăp hơnh rau chr’năp pr’hay văn hoá âng acoon coh đay, pa bhlâng năc acoon coh Cơ Tu, Pa Cô lâng Pa Hy, tơợ đêêc n’jưah zư lêy n’jưah pa dưr rau chr’năp pr’hay văn hoá âng acoonn coh đay coh pr’ăt tr’mông nâu cơy.”

Pa dưr rau chăp kiêng lâng zư lêy rau chr’năp văn hoá ty đanh, bêl đêêc ahay, Sở Văn hoá lâng Thể thao thành phố Huế k’rong đh’rưah lâng pazêng vel đong bhrợ T’ngay bhui har Văn hoá, Thể thao lâng Du lịch pazêng acoon coh da ding k’coong g’luh tr’ơớp - c’moo 2026.

Xa nay bh’rợ ơy t’pâh k’nặ 600 apêê g’lăng z’hau, diễn viên quần chúng lâng apêê vận động viên tơợ 11 chr’val da ding k’coong chô k’rong đh’rưah. Nâu đoo năc căh muy cr’chăl tr’lum tr’thi cha ơh, ting n’năc bhrợ t’vaih rau liêm choom chr’năp bhlâng đoọng pa mâng xa nay đoàn kết bhlưa pazêng acoon coh đhi noo.

Prá xay ooy rau chr’năp âng t’ngay bhui har coh c’moo đâu, t’cooh Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hoá lâng Thể thao thành phố Huế prá xay: Bh’rợ zư lêy văn hoá ty đanh năc căh choom la lay lâng xa nay bh’rợ pa dưr kinh tế, ha dợ rau chr’năp bhlâng năc pa dưr bh’rợ du lịch bhươl cr’noon.“Rau la lua đoọng lêy, zư lêy liêm choom bhlâng năc pa dưr rau chr’năp âng văn hoá, đơơng âng văn hoá lươt moot ooy pr’ăt tr’mông t’mêê. Đợ chr’na đha năh cơnh ty đanh, bh’rợ t’taanh căh cậ pazêng rau bhiệc bhan âng đhanuôr acoon coh zêng choom dưr vaih pr’đươi du lịch liêm pr’hay, tơợ đêêc năc n’jưah zư lêy rau chr’năp pr’hay âng văn hoá năc n’jưah bhrợ t’vaih bh’rợ bhrợ cha đoọng ha đhanuôr.”

Coh xa nay bh’rợ ting xay bhrợ đh’rưah lâng tr’clai văn hoá, đhr’năng dưr bil c’kir năc rau đhơ đhơ công vêy. Tu cơnh đêêc, bh’rợ zư lêy rau chr’năp pr’hay âng đhanuôr Cơ Tu năc căh muy zư đớc âng lang ahay, ting n’năc năc dzợ cơnh choom bhrợ t’vaih c’rơ đoọng pa dưr kinh tế, xã hội vel đong.

Xoọc đâu, rau đha hum yêm âng avị hor, rau liêm pr’hay anag pr’đươi t’taanh, đh’rưah lâng rau chr’năp âng văn hoá n’lơơng xoọc vêy prang bhươl cr’noon lâng chính quyền vel đong t’bhlâng pa dưr. Đợ rau liêm pr’hay n’năc năc dzợ vêy ta pa trơơi ooy bấc lang t’tun, đoọng xa nay bh’rợ văn hoá âng cruung k’tiếc cố đô ta luôn chr’năp pr’hay, bấc cơnh lâng dzợ cơnh ty đanh âng rau chr’năp./.

BẢO TỒN VĂN HÓA CƠ TU Ở MIỀN NÚI THÀNH PHỐ HUẾ

Từ bao đời nay, đồng bào Cơ Tu ở vùng cao Huế vẫn giữ trọn những nét văn hóa rất riêng, từ nếp ăn nếp ở cho đến các nghề thủ công truyền thống. Giữa cuộc sống hiện đại, việc giữ gìn bản sắc này không chỉ bảo tồn di sản của cha ông, mà còn mở ra hướng làm du lịch, giúp bà con phát triển kinh tế.

Dù cuộc sống hôm nay đã có nhiều đổi thay, bà con Cơ Tu vùng cao Huế vẫn gìn giữ vẹn nguyên những nét văn hóa truyền thống độc đáo của dân tộc mình, nổi bật nhất là ẩm thực và nghề đan lát.

Nói đến ẩm thực Cơ Tu, không thể không nhắc đến cơm lam. Đây không chỉ là món ăn hằng ngày, mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng. Trong các dịp lễ hội, cưới hỏi, mừng nhà mới hay đón khách quý, mâm cơm của người Cơ Tu bao giờ cũng phải có ống cơm lam. Để có được một ống cơm thơm ngon, bà con phải chọn lựa rất kỹ, từ loại gạo nếp nương, ống lồ ô tươi, cho đến cách canh ngọn lửa khi nướng. Sự tỉ mỉ ấy đã tạo nên một hương vị đặc trưng, mang đậm dấu ấn của núi rừng Trường Sơn.

Chia sẻ về món ăn truyền thống của dân tộc mình, chị Hồ Thị Hồng Ngọc, một người con Cơ Tu ở xã Khe Tre bày tỏ:"Đặc trưng món ăn của người Cơ Tu là cơm lam được làm từ gạo nếp nương hoặc nếp cẩm. Chúng tôi lựa chọn ống lồ ô non vừa phải, cho gạo và lượng nước thích hợp rồi nướng trên than hồng. Khi cơm chín, vị dẻo của nếp hòa quyện với vị ngọt thanh của lồ ô tạo nên hương vị rất riêng. Tôi mong muốn thế hệ trẻ tiếp tục gìn giữ món ăn truyền thống này để không bị mai một."

Chị Hoàng Thúy Hường, người Cơ Tu ở xã Nam Đông, thành phố Huế cho biết, gạo dùng để nấu cơm lam bắt buộc phải là gạo nếp than hoặc nếp trắng được trồng trên rẫy. Vì thế, để bảo tồn món cơm lam cần gắn với việc bảo tồn giống lúa truyền thống của dân tộc Cơ Tu:"Muốn giữ được cơm lam lâu dài thì cần quan tâm bảo tồn các giống lúa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Khi du lịch phát triển, chúng tôi sẽ có thêm cơ hội quảng bá văn hóa ẩm thực của dân tộc mình đến với du khách gần xa."

Cùng với ẩm thực, đồng bào Cơ Tu nơi đây còn lưu giữ nhiều nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm, làm gốm, nghề rèn, và đặc biệt là nghề đan lát.

Từ những sản vật của núi rừng như tre, nứa, mây, lồ ô... qua bàn tay khéo léo của bà con đã trở thành những chiếc gùi, nong, nia hay chiếc mâm đựng thức ăn hằng ngày. Mỗi sản phẩm đều là một tác phẩm nghệ thuật, kết tinh từ kinh nghiệm và cái tâm của người thợ qua nhiều thế hệ.

Thế nhưng, trước nhịp sống hiện đại, những bếp lửa hồng và tiếng chẻ lạt, uốn mây cũng thưa thớt dần. Số người còn tha thiết giữ nghề đan lát giờ chẳng còn được bao nhiêu. Ông Đặng Văn Quyết, một nghệ nhân Cơ Tu ở xã A Lưới 5 trăn trở:"Hiện nay ở thôn chúng tôi chỉ còn vài người biết đan lát. Tôi luôn cố gắng truyền dạy lại cho lớp trẻ, nhưng nhiều người không còn mặn mà với nghề vì đầu ra sản phẩm chưa ổn định. Nếu nghề đan lát của dân tộc Cơ Tu mất đi thì rất đáng tiếc."

Trước thực trạng đó, chính quyền địa phương đã và đang triển khai nhiều giải pháp thiết thực để bảo tồn bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số, nhất là người Cơ Tu, Pa Cô và Pa Hy. Trong đó, việc phát huy vai trò của các già làng, những người có uy tín để truyền dạy nét đẹp truyền thống cho thế hệ trẻ được xem là cốt lõi.

Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, địa phương còn hướng tới hướng đi bền vững hơn: đó là phát triển du lịch cộng đồng và du lịch sinh thái. Hướng đi này vừa giúp quảng bá hình ảnh vùng đất, con người nơi đây, vừa mở ra cơ hội việc làm, nâng cao thu nhập cho bà con từ chính những nét văn hóa của dân tộc mình.

Nói về những định hướng và kỳ vọng này, ông Lê Trung Hiếu, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã A Lưới 5 cho biết thêm:“Hiện nay, trên địa bàn xã A Lưới 5 đã hình thành các loại hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Thời gian qua, chúng tôi đặc biệt chú trọng phát triển du lịch gắn với bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào. Khi đón tiếp các đoàn khách, địa phương tổ chức trình diễn dân ca, dân vũ, giới thiệu ẩm thực truyền thống để quảng bá bản sắc văn hóa đến du khách. Song song với đó, chúng tôi tăng cường tuyên truyền, truyền dạy cho thế hệ trẻ hiểu và trân trọng những giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, nhất là đồng bào Cơ Tu, Pa Cô và Pa Hy, qua đó vừa gìn giữ vừa phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc trong đời sống hôm nay.”

Khơi dậy ngọn lửa đam mê và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, vừa qua, Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế đã phối hợp với các địa phương tổ chức Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch các dân tộc miền núi lần thứ nhất-2026.

Sự kiện đã thu hút gần 600 nghệ nhân, diễn viên quần chúng và vận động viên đến từ 11 xã vùng cao cùng hội tụ, khoe sắc. Đây không chỉ là sân chơi, mà còn là cơ hội lớn để thắt chặt tình đoàn kết giữa các dân tộc anh em.

Đánh giá về tầm quan trọng của ngày hội năm nay, ông Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế khẳng định: Việc bảo tồn văn hóa truyền thống không thể tách rời với bài toán phát triển kinh tế, mà trọng tâm chính là phát triển mô hình du lịch cộng đồng."Thực tế cho thấy, bảo tồn tốt nhất chính là phát huy giá trị của văn hóa, đưa văn hóa vào đời sống đương đại. Những món ăn truyền thống, nghề thủ công hay các lễ hội của đồng bào dân tộc thiểu số đều có thể trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, qua đó vừa giữ gìn bản sắc văn hóa vừa tạo sinh kế cho người dân."

Trong dòng chảy của hội nhập và giao thoa văn hóa, nguy cơ mai một di sản là điều khó tránh khỏi. Chính vì vậy, việc giữ gìn bản sắc của đồng bào Cơ Tu không đơn thuần là lưu lại quá khứ, mà còn là cách tạo ra nội lực mạnh mẽ để phát triển kinh tế, xã hội địa phương.

Giờ đây, hương vị mộc mạc của ống cơm lam, nét tinh xảo của những sản phẩm đan lát, cùng bao giá trị văn hóa độc sắc khác đang được cả cộng đồng và chính quyền chung tay thắp sáng. Những nét đẹp ấy sẽ còn được trao truyền qua nhiều thế hệ, để bức tranh văn hóa của mảnh đất cố đô luôn lung linh, đa sắc và vẹn nguyên giá trị./.