Mơ 80 c’moo ơy, t’cooh dzợ p’zay bhrợ lâng bh’rợ lêy cha mêêt, zư đợc chữ xrặ, j’niêng bh’rợ âng manưih Ba Na Kriêm

Coh đhr’nông đông k’tứi đhị dưp dzung da ding vêêl Tà Điệk, chr’val Vĩnh Thạnh, tỉnh Gia Lai, t’cooh Yang Danh dzợ ăt cha đị phím zâp t’ngay. T’cooh p’zay lêy xrặ ooy văn hoá acoon coh Ba Na Kriêm. Căh vêy bâc ngai năl, truih c’lâng âng đơơng t’cooh chô tươc bêl đâu ơy vêy bhrợ pa dưr tơợ bêl 13 c’moo, bêl Yang Danh đh’rưah lâng bâc học sinh zâp tỉnh Tây Nguyên lươt zi lâh Trường Sơn tươc ooy miền Bắc học tập lâng bơơn lưm Ava Hồ. T’cooh Yang Danh hay k’noọ cớ:

“Ava ta mooh a’cu acoon coh hâu? Acu moon acoon coh Ba Na, năc Ava ta mooh k’coon cha châu anh hùng Núp căh lua? Xang nặc Ava ta mooh apêê a’châu vêy zâp cha, xập ngăn, a’vị yêm căh. Xang nặc Ava p’too moon apêê a’châu đợ m’ma cr’liêng bhrông âng miền Nam, âng Trường Sơn Tây Nguyên, apêê a’châu coh đâu lêy t’bhlâng, học tập bhriêl ta bach, chr’năp năc đợ m’ma cr’liêng bhrông âng miền Nam đoọng ha y chroo k’tiêc k’ruung pa chô apêê a’châu moot ooy Nam bhrợ pa dưr k’tiêc k’ruung hêê”.

Đợ râu p’too pa choom âng Ava Hồ ơy bhrợ đoọng ha học trò manưih Ba Na căh ha mơ pa đhêy học tập, pa choom. C’moo 1969, xang bêl học phổ thông, Yang Danh lêy bhrợ báo lâng pa bhrợ coh Đài p’rá Việt Nam đhị Hà Nội. Tươc c’moo 1975, t’cooh ting pâh pa choom đhị Khoa Báo chí, Trường Tuyên huấn Trung ương đoọng pa dưr dal lâh mơ chuyên ngành âng đay ta pưn bhrợ. Xang bêl tốt nghiệp, t’cooh bhrợ Phóng viên Báo Gia Lai - Kon Tum. Cung tơợ đợ g’luh lươt ooy vêêl đông, ăt cha lâng đhanuôr, t’cooh tơợp năl lêy bâc râu văn hoá chr’năp ty âng manưih Ba Na lêy zư pa dưr:

“Ooy cr’chăl học tập vêy pa choom đợ râu liêm choom ha c’la cu đợ râu cr’noọ, bhiệc bhrợ lâng ăt tơt liêm crêê lâh. Lươt bhrợ cung zooi đhanuôr xoot ha roo, bhrợ bhơi, hi dưm ộm búah n’dza lâng zêng xrặ đợc. Zâp j’niêng bh’rợ âng cu xrặ cơnh đăh đông rông, chiing goong, tăc ta rí đoọng ha y chroo zâp ngai đọc, c’moo đâu acu 80 c’moo ha dợ dzợ ăt tơt đánh máy”.

Đươi vêy nghiệp vụ âng mưy manưih bhrợ báo ha dợ ơy zooi đoọng t’cooh vaih manưih châc lêy văn hoá bh’lêê bh’la liêm ta nih. Đợ bha ar xrặ đợc ting t’cooh tơợ vêêl nâu tươc vêêl n’tôh. Đợ xa nay t’ruih ooy đông rông, chiing goong, trường ca, bhiệc bhan căh cậ p’rá Ba Na Kriêm vêy t’cooh zư đợc lâng đợ râu chăp kiêng lâng acoon coh đay. Hân đhơ t’tưn k’đhơợng bhrợ bâc bh’rợ coh chr’hoong Vĩnh Thạnh lâng tỉnh Bình Định lăm ahay, năc t’cooh căh ha mơ lơi bh’rợ zư lêy văn hoá acoon coh. T’cooh ơy pa gluh 10 tác phẩm lêy cha mêêt, châc lêy, dịch thuật đăh văn hoá Ba Na Kriêm cơnh: Buah n’dza, ch’na đh’năh, đông đh’rơơng, ha rêê, bhiệc bhan tăc ta rí, zâp trường ca... lâng bâc xa nay bh’rợ bhrợ đoọng ha t’cooh bơơn ch’ner dal bhlâng âng Hội pr’hát xa nưl bh’lêê bh’la Việt Nam.

Ting cơnh t’cooh Bùi Tấn Thành, Bí thư Đảng uỷ chr’val Vĩnh Thịnh, bêl ahay năc Chủ tịch UBND chr’hoong Vĩnh Thạnh lăm bêl pa zưm đoọng năl, cr’noọ bh’rợ ga măc bhlâng âng nghệ nhân Yang Danh năc zư lêy văn hoá liêm chr’năp âng Ba Na Kriêm:

“T’cooh zư lêy văn hoá lâng chữ xrặ lâng ơy k’đươi moon pa choom chữ Ba Na Kriêm đọc lâng xrặ đoọng ha cán bộ pa bhrợ coh zâp ban ngành âng chr’hoong đoọng bhrợ lớp pa choom chữ. Nâu đoo năc mưy ooy đợ cr’noọ bh’rợ âng t’cooh Yang Danh, mưy manưih ta luôn ăt k’rang zư lêy đợ văn hoá liêm chr’năp. Hân đhơ bêl pac chr’val chô ooy đâu năc zâp bhiệc bhan zâp acoon coh dzợ k’đươi t’cooh đoọng chrooi đoọng ha vêêl đông zư lêy zâp râu chr’năp văn hoá âng manưih Ba Na Kriêm”.

Căh mưy đợ apêê bhrợ bh’rợ văn hoá, bâc lang cán bộ truyền thanh coh chr’hoong Vĩnh Thạnh cung năl tươc Yang Danh ooy đợ bha ar xrặ pr’hay. Ting cơnh pr’căn Đinh Thị Nớt, Phó Bí thư Đảng uỷ chr’val Vĩnh Thịnh, zâp bh’rợ đhị Đài truyền thanh Vĩnh Thạnh (chr’hoong Vĩnh Thạnh, Bình Định ty) ooy zâp tác phẩm âng Yang Danh, văn hoá - pr’ăt tr’mung âng manưih Ba Na n’leh vaih liêm pr’hay, liêm glặp đoọng ha phát thanh:

“Nghệ nhân Yang Danh xrặ bài moon ooy đăh j’niêng bh’rợ. Ra diu pa xưl tơợ 5h tươc 5h30 xang nặc pa xưl đài tỉnh. Đọc bài âng ava năc moon căh choom xrặ cơnh ava, xrặ cơnh prá, cơnh đui năc liêm buôn”.

Truih c’lâng lâh m’pâng thế kỷ ăt bhrợ lâng văn hoá acoon coh âng Nghệ nhân ưu tú Yang Danh, căh mưy chrooi pa xoọng chr’năp ooy bhiệc zư lêy, pa dưr đợ văn hoá liêm chr’năp acoon coh, năc dzợ bhrợ pa dưr mưy đh’rông oih liêm ghit. Đhị 80 c’moo, t’cooh dzợ năc manưih tr’ang liêm đăh trách nhiệm xã hội lâng loom luônh chăp kiêng vêêl đông k’tiêc k’ruung đoọng zâp lang manưih bhrợ báo bêl đâu ting lêy pa choom bhrợ./.

TỪ NGƯỜI LÀM BÁO ĐẾN “CÂY ĐẠI THỤ” VĂN HÓA BA NA KRIÊM

Xuất thân là một người từng được đào tạo làm báo bài bản, Nghệ nhân ưu tú Yang Danh (người Ba Na Kriêm) luôn dành trọn tâm huyết cho những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Ở tuổi 80, ông vẫn miệt mài với công tác nghiên cứu, lưu giữ chữ viết, phong tục của người Ba Na Kriêm. PV Hoàng Qui có bài viết về Nghệ nhân ưu tú Yang Danh, một người làm báo đặc biệt, người dành cả cuộc đời gìn giữ văn hóa dân tộc mình

Trong căn nhà nhỏ dưới chân núi ở thôn Tà Điệk, xã Vĩnh Thạnh, tỉnh Gia Lai, ông Yang Danh vẫn đều đặn gõ bàn phím mỗi ngày. Ông miệt mài viết về văn hóa dân tộc Ba Na Kriêm. Ít ai biết rằng, con đường dẫn ông đi đến hôm nay đã được định hình từ khi mới 13 tuổi, khi cậu bé Yang Danh cùng nhiều học sinh các tỉnh Tây Nguyên vượt Trường Sơn ra miền Bắc học tập và được gặp Bác Hồ. Ông Yang Danh nhớ lại:

“Bác hỏi tôi cháu là dân tộc gì? Tôi trả lời cháu là dân tộc Ba Na, thế là Bác hỏi có phải con cháu anh hùng Núp không! Rồi Bác hỏi các cháu ăn có no không, mặc có đủ ấm không, cơm có ngon không. Rồi sau đó Bác khuyên rằng các cháu là những hạt giống đỏ của miền Nam, của Trường Sơn Tây Nguyên, các cháu ở ngoài này phải cố gắng, học tập cho giỏi, xứng đáng là hạt giống đỏ của miền Nam để sau này đất nước thống nhất các cháu vào Nam xây dựng lại đất nước ta”.

Những lời dặn của Bác Hồ đã khích lệ cậu học trò người Ba Na không ngừng học tập, rèn luyện. Năm 1969, sau khi hoàn thành chương trình phổ thông, Yang Danh chọn nghề báo và công tác ở Đài Tiếng nói Việt Nam tại Hà Nội. Đến năm 1975, ông tiếp tục tham gia học tại Khoa Báo chí, Trường Tuyên huấn Trung ương để nâng cao hơn nữa chuyên ngành mình muốn theo đuổi. Sau tốt nghiệp, ông trở thành phóng viên Báo Gia Lai - Kon Tum. Cũng từ những chuyến đi cơ sở, ăn ở cùng bà con, ông bắt đầu nhận ra rằng nhiều giá trị văn hóa truyền thống của người Ba Na đang cần được giữ gìn.

“Qua quá trình học tập được dạy những lẽ phải tạo cho bản thân những suy nghĩ, những việc làm và ứng xử đúng đắn hơn. Đi làm cũng giúp bà con tuốt lúa, làm cỏ, tối uống rượu cần đến khuya và tôi đều ghi chép lại. Các phong tục tôi đều viết hết nào là nhà rông, cồng chiêng, lễ đâm trâu để sau này mọi người đọc, năm nay là tôi tròn 80 tuổi nhưng vẫn ngồi đánh máy”.

Có lẽ chính nghiệp vụ của một người làm báo đã giúp ông trở thành người sưu tầm văn hóa dân gian cần mẫn. Những cuốn sổ ghi chép theo ông từ làng này sang làng khác. Những câu chuyện về nhà rông, cồng chiêng, trường ca, lễ hội hay tiếng nói Ba Na Kriêm được ông lưu giữ bằng tất cả tình yêu với dân tộc mình. Dù sau này đảm nhiệm nhiều cương vị công tác ở huyện Vĩnh Thạnh và tỉnh Bình Định trước đây, nhưng ông chưa bao giờ rời xa công việc gìn giữ văn hóa dân tộc. Ông đã xuất bản 10 tác phẩm nghiên cứu, sưu tầm, dịch thuật về văn hóa Ba Na Kriêm, như: Rượu cần, ẩm thực, nhà sàn, rẫy, lễ hội đâm trâu, các trường ca... và nhiều công trình đã mang về cho ông giải cao nhất của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam.

Theo ông Bùi Tấn Thành, Bí thư Đảng ủy xã Vĩnh Thịnh, nguyên là Chủ tịch UBND huyện Vĩnh Thạnh trước sáp nhập cho biết, tâm huyết lớn nhất của nghệ nhân Yang Danh là bảo tồn bản sắc văn hóa Ba Na Kriêm:

“Ông giữ văn hóa và chữ viết và đã đề nghị dạy chữ viết Ba Na Kriêm đọc và viết lúc bấy giờ cho cán bộ mà công tác ở các ban ngành của huyện để mở lớp dạy chữ. Đó là một trong những tâm huyết của ông Yang Danh, một người luôn trăn trở giữ hồn bản sắc văn hóa. Kể cả khi tách xã về đây thì các lễ hội các địa phương vẫn mời ông để đóng góp cho địa phương bảo tồn các giá trị văn hóa của người Ba Na Kriêm”.

Không chỉ những người làm công tác văn hóa, nhiều thế hệ cán bộ truyền thanh ở huyện Vĩnh Thạnh cũng biết đến Yang Danh qua những bài viết giản dị mà sâu sắc. Theo Bà Đinh Thị Nớt, Phó Bí thư Đảng ủy xã Vĩnh Thịnh, từng công tác tại Đài truyền thanh Vĩnh Thạnh, (huyện Vĩnh Thạnh, Bình Định cũ) trong các tác phẩm của Yang Danh, văn hóa- đời sống của ngươi Ba Na hiện ra mộc mạc, gần gũi, rất phù hợp cho phát thanh.

“Nghệ nhân Yang Danh chủ yếu là viết bài nói về phong tục tập quán. Sáng phát từ 5h đến 5h30 sau đó tiếp âm đài tỉnh. Đọc bài của bác mới nói trêu anh em là không viết như bác ấy được đâu, viết mà như nói, như kể chuyện rất là đơn giản”

Hành trình hơn nửa thế kỷ gắn bó với văn hóa dân tộc của Nghệ nhân ưu tú Yang Danh, không chỉ góp phần quan trọng vào việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn thắp lên một ngọn lửa cống hiến. Ở tuổi 80, ông vẫn là tấm gương sáng về trách nhiệm xã hội và lòng yêu quê hương đất nước để các thế hệ người làm báo hôm nay học tập và noi theo./.