Bhiệc zư lêy, pa dưr đợ râu chr’năp liêm văn hoá Chăm căh mưy chrooi pa xoọng zư lêy đợ râu liêm chr’năp âng acoon coh năc dzợ bhrợ c’kâng xay bhrợ liêm choom đợ râu văn hoá chr’năp, bhrợ pr’đơợ t’mêê đoọng pa dưr pa xơc pr’ăt tr’mung coh vêêl đông.

Xa nưl cha gâr Ghi-năng, xa nưl kèn Saranai chr’va xưl đhị zr’lụ ma bhưy chr’năp âng k’cir Tháp Bà Ponagar, phường Bắc Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà. Ooy 18 c’moo hanua, nghệ nhân Vãn Ngọc Chí dzợ p’zay p’căh moon đợ râu văn hoá ty chr’năp âng acoon coh đay tươc lâng ta mooi coh cr’loọng k’tiêc k’ruung lâng k’tiêc k’ruung lơơng. Nghệ nhân Vãn Ngọc Chí moon:“Tr’coọ xa nưl ty chr’năp âng đhanuôr Chăm pr’hay bâc bhlâng, cơnh cha gâr Ghi-năng, kèn Saranai, tr’coọ xa nưl lục lạc lâng bâc râu tr’coọ xa nưl lơơng. Zap pr’múa ty ahay cung bâ cơnh, cơnh múa cổ truyền, múa đợc lu ooy a’cọ... Bêl chi ơh p’căh, ha dang ta mooi k’rang lêy, kiêng châc lêy năl, azi ta luôn xay moon đăh tr’coọ xa nưl, văn hoá lâng đợ râu liêm chr’năp ooy pr’ăt tr’mung âng manưih Chăm. Lêy ta mooi bhui har, chăp kiêng, azi cung hâng hơnh ooy văn hoá âng acoon coh đay”.

Xang bêl pa zưm lâng Ninh Thuận, Khánh Hoà vêy zr’lụ k’cir văn hoá Chăm liêm bâc bhlâng, vaih zâp prang zr’lụ toor biển k’noọ 500km. Zâp apêê acoon coh Chăm ooy Khánh Hoà vêy pa zêng lâh 100 r’bhâu manưih, cung xoọc zư đợc đợ râu văn hoá ty chr’năp, vaih bh’rợ tr’nêng ty ahay, zâp bhiệc bhan, j’niêng ty chr’năp. Hân đhơ cơnh đêêc, bhiệc âng đơơng văn hoá Chăm moot ooy du lịch liêm choom cơnh coh Tháp Bà Ponagar. Amoó Trương Thị Hà, ta mooi tươc đăh Hà Nội moon, đợ đhị lươt lêy chi ơh năl đăh văn hoá Chăm âng đay ơy lươt đăh Nam Khánh Hoà căh ơy lâh liêm choom bhlâng:“Zr’lụ lươt lêy chi ơh nâu dzợ k’tứi. Ta mooi lươt lêy chi ơh bil bấc cr’chăl t’ngay lươt ooy đâu ha dợ zâp pr’đươi bh’rợ đoọng lêy bhrợ chi ơh căh ơy bâc. Ting cơnh acu, lêy bhrợ pa dưr pa xoọng zâp bh’rợ lêy cha mêêt đăh văn hoá vêy râu p’têêt pa zưm đh’rưah đoọng k’đhơợng zư ta mooi ăt chi ơh đanh. Ha dang vêy bâc đhị lươt lêy chi ơh, bâc bh’rợ chi ơh pr’hay lâng p’têêt pa zưm mưy cơnh liêm choom, ta mooi choom ăt đhêy đanh đoọng châc lêy năl. Bêl đêêc, râu t’pâh ta mooi cung bâc lâh, doọ dzợ chô lêy ăt chi ơh căh đanh”.

Ting cơnh Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Chí Công, Trưởng khoa Du lịch, Trường Đại học Nha Trang, căh mưy ta mooi căh lâh bâc, đợ mơ zên câl đươi âng ta mooi zâp đhị du lịch văn hoá Chăm cung căh bâc. Bâc đhanuôr chô pâh bhrợ bhiệc bhan Ka Tê căh cậ pâh lêy chi ơh coh vêêl bh’rợ tr’nêng căh mơ đanh năc chô coh t’ngay. PGS Lê Chí Công moon, kiêng lêy bhrợ liêm choom đợ râu ơy vaih tơợ văn hoá Chăm đoọng pa dưr du lịch vêêl đông, năc lêy xăl tơợ bh’rợ pâh lêy chi ơh căh lâh liêm choom đoọng lêy bhrợ cha mêêt lêy văn hoá liêm ghit, p’têêt pa zưm zâp đhị lêy chô chi ơh, vêêl bhươl bh’rợ tr’nêng lâng bh’rợ coh vêêl đông:“Kiêng pa dzoọc cr’noọ bh’rợ âng ta mooi đhị bhiệc bhan Ka Tê, lêy xăl tơợ bh’rợ mưy pâh lêy bhiệc bhan moot ooy lêy bhrợ, châc lêy năl liêm ghit đăh văn hoá Chăm. Râu chr’năp năc bhrợ pa đanh cr’chăl t’ngay đhêy ặt, pa dưr zâp bh’rợ lêy c’câl, ch’na đh’năh lâng châc lêy năl văn hoá vaih đoọng zên. Đhị la lua lêy, zên câl đươi bâc âng ta mooi căh mưy tơợ bhiệc pâh lêy chi ơh bhiệc bhan, năc dzợ tươc tơợ bhiệc đhêy ăt, ch’na đh’năh lâng zâp bh’nơơn pr’đươi lêy cha mêêt văn hoá pr’hay chr’năp”.

Ting cơnh Sở Văn hoá, Thể thao lâng Du lịch tỉnh Khánh Hoà, cr’chăl bhiệc zư lêy, Khánh Hoà xoọc lêy chô tươc cr’noọ bh’rợ âng đơơng đợ k’cir văn hoá Chăm vaih đợ bh’nơơn pr’đươi du lịch chr’năp lalay, bhrợ pa dưr bh’rợ tr’nêng ha đhanuôr coh vêêl đông lâng t’pâh bâc ta mooi chô bâc chi ơh bâc đhị. T’cooh Lê Văn Hoa, Phó Giám đốc Sở đoọng năl, zâp bh’rợ pa dưr liêm choom đhị zr’lụ Bắc Khánh Hoà vêy ting bhr’dzang bhrợ t’bhưah tươc zâp zr’lụ vêy đhanuôr Chăm ăt ma mung:“Cr’chăl nâu a’tôh, azi vêy pa zưm zên prặ k’rong bhrợ đoọng ha vêêl taanh dzặc Mỹ Nghiệp, vêêl gốm Chăm Bàu Trúc lâng zâp k’cir văn hoá Chăm lơơng đoọng ting bhr’dzang vaih đợ bh’nơơn pr’đươi du lịch chr’năp liêm, cơnh bh’rợ xoọc pa dưr liêm choom đhị zr’lụ đăh Bắc âng tỉnh. Lâng, ngành văn hoá vêy đơơng zâp xa nay bh’rợ nghệ thuật, chi ơh p’căh bh’lêê bh’la Chăm tươc zâp đhị k’cir, zâp tháp Chăm đoọng bhrợ ha ta mooi. Cr’noọ bh’rợ âng zi năc k’cir căh mưy đhêy đhị bhiệc zư lêy năc dzợ la lua pa dưr liêm pr’hay ooy pr’ăt tr’mung xoọc đâu, glặp cơnh lâng k’đươi moon pa dưr pa xơc ooy lang t’mêê”.

Tơợ đợ xa nưl cha gâr Ghi-năng chr’va xưl zâp t’ngay coh Tháp Bà Ponagar tươc zâp đhị vêêl bhươl bh’rợ tr’nêng Mỹ Nghiệp, Bàu Trúc xoọc đương vêy bơơn p’têêt vaih bh’nơơn pr’đươi liêm choom, truih c’lâng bhrợ pa dưr đợ râu chr’năp văn hoá Chăm dzợ bâc râu bhiệc lêy bhrợ. Bêl k’cir vêy zư lêy lâng c’rơ tr’mung xoọc đâu, văn hoá Chăm căh mưy ta zư lêy liêm ghit, năc dzợ vaih pr’đơợ đoọng pa dưr pa xơc du lịch nhâm mâng coh Khánh Hoà./.

ĐÁNH THỨC GIÁ TRỊ VĂN HÓA CHĂM TỪ DU LỊCH Ở KHÁNH HÒA

Sở hữu kho tàng di sản văn hóa Chăm phong phú bậc nhất cả nước, Khánh Hòa đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển du lịch văn hóa. Việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa Chăm không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc mà còn mở ra hướng khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên văn hóa đặc sắc, tạo động lực mới cho phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Tiếng trống Ghi-năng, tiếng kèn Saranai vang lên trong không gian linh thiêng của di tích Tháp Bà Ponagar, phường Bắc Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa. Suốt 18 năm qua, nghệ nhân Vãn Ngọc Chí vẫn miệt mài giới thiệu những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình đến với du khách trong và ngoài nước. Nghệ nhân Vãn Ngọc Chí chia sẻ:“Nhạc cụ truyền thống của đồng bào Chăm rất phong phú, tiêu biểu như trống Ghi-năng, kèn Saranai, nhạc cụ lục lạc cùng nhiều loại nhạc cụ khác. Các điệu múa truyền thống cũng rất đa dạng như múa cổ truyền, múa đội lu... Khi biểu diễn, nếu du khách quan tâm và tìm hiểu, chúng tôi luôn sẵn sàng giới thiệu về nhạc cụ, văn hóa và những nét đặc sắc trong đời sống của người Chăm. Thấy du khách vui vẻ, thích thú, chúng tôi rất hãnh diện và tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc mình.”

Sau sáp nhập với Ninh Thuận, Khánh Hòa có vùng di sản văn hóa Chăm rất đồ sộ, trải dài suốt vùng duyên hải gần 500 km. Các cộng đồng dân tộc Chăm ở Khánh Hòa với dân số hơn 100 nghìn người, cũng   đang giữ gìn những giá trị văn hóa đặc sắc, có các làng nghề truyền thống, các lễ hội dân gian, nghệ thuật trình diễn và tín ngưỡng dân gian. Tuy nhiên, việc đưa văn hóa Chăm vào phát triển du lịch thành công như ở Tháp Bà Ponagar vẫn là trường hợp hiếm hoi.  Chị Trương Thị Hà, du khách từ Hà Nội cho biết, những điểm trải nghiệm văn hóa Chăm mà chị đã tới ở phía Nam Khánh Hòa, vẫn còn khá đơn sơ.“Khu tham quan này hiện còn khá nhỏ. Du khách phải mất thời gian di chuyển đến đây nhưng các sản phẩm trải nghiệm vẫn chưa nhiều. Theo tôi, cần xây dựng thêm các hoạt động trải nghiệm văn hóa có sự liên kết với nhau để giữ chân du khách lâu hơn. Nếu có nhiều điểm đến, nhiều hoạt động trải nghiệm đặc sắc và kết nối thành một hành trình hoàn chỉnh, du khách có thể lưu lại một đến hai ngày để khám phá. Khi đó, sức hút của điểm đến cũng sẽ lớn hơn so với việc chỉ ghé tham quan trong thời gian ngắn.”

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Chí Công, Trưởng khoa Du lịch, Trường Đại học Nha Trang, không chỉ lượng khách còn hạn chế, mức chi tiêu của du khách tại các điểm du lịch văn hóa Chăm cũng chưa cao. Nhiều người đến tham dự Lễ hội Ka Tê hoặc tham quan làng nghề rồi rời đi trong ngày. PGS Lê Chí Công cho rằng, muốn khai thác hiệu quả tiềm năng từ văn hóa Chăm cho phát triển du lịch địa phương, cần chuyển từ mô hình tham quan đơn thuần sang trải nghiệm văn hóa chuyên sâu, kết nối các điểm đến, làng nghề và hoạt động cộng đồng."Muốn tăng chi tiêu của du khách tại Lễ hội Ka Tê, cần chuyển trọng tâm từ việc chỉ đến xem lễ hội sang trải nghiệm toàn diện văn hóa Chăm. Điều quan trọng là kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng các hoạt động mua sắm, ẩm thực và trải nghiệm văn hóa có trả phí. Trên thực tế, nguồn chi tiêu lớn nhất của du khách không đến từ việc tham quan lễ hội, mà đến từ lưu trú, ẩm thực và các sản phẩm trải nghiệm văn hóa đặc sắc."

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa, bên cạnh việc bảo tồn, Khánh đang hướng đến mục tiêu đưa di sản Văn hóa Chăm trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, tạo sinh kế cho cộng đồng và gia tăng sức hút của điểm đến. Ông Lê Văn Hoa, Phó Giám đốc Sở cho biết, các mô hình phát huy hiệu quả tại khu vực phía Bắc Khánh Hòa sẽ từng bước được nhân rộng đến các vùng có đông đồng bào Chăm sinh sống."Thời gian tới, chúng tôi sẽ tập trung nguồn lực đầu tư cho làng dệt Mỹ Nghiệp, làng gốm Chăm Bàu Trúc và các di sản văn hóa Chăm khác để từng bước trở thành những sản phẩm du lịch đặc sắc, tương tự như mô hình đang phát huy hiệu quả tại khu vực phía Bắc của tỉnh. Đồng thời, ngành văn hóa sẽ đưa các chương trình nghệ thuật, trình diễn dân gian Chăm đến các điểm di tích, các tháp Chăm để phục vụ du khách. Quan điểm của chúng tôi là di sản không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn mà phải thực sự sống động trong đời sống đương đại, phù hợp với yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới."

 Từ những tiếng trống Ghi-năng vang lên mỗi ngày ở Tháp Bà Ponagar đến các làng nghề Mỹ Nghiệp, Bàu Trúc đang chờ được kết nối thành sản phẩm du lịch hoàn chỉnh, hành trình đánh thức giá trị văn hóa Chăm vẫn còn nhiều việc phải làm. Khi di sản được bảo tồn bằng chính sức sống của đời sống đương đại, văn hóa Chăm không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch bền vững ở Khánh Hòa./.