J’niêng đơc a vị piệt căh muy pa căh loom ta nih lâng a bhô dang năc dzợ pa căh chr’năp pr’ặt tr’mông lêm pr’hay, chroi k’rong zư pa dưr chr’năp văn hóa âng đhanuôr

Coh hân noo Sên Đôn Ta, đhị zập vel bhươl đhanuôr Khmer, bhiệc ra văng bha nuôih bơơn apêê pr’loọng đhanuôr bhrợ tơợ đâh. Pazêng Pr’nuốt avị bơơn zêệ tơợ avị đệêp luuc lâng atuông, a zoong lâng k’bhông, đh’rưah lâng bánh p’lêê, hương, đèn cầy lâng zập bha nuôih lơơng vêy ta đơơng tước chùa.

Coh đâu, tơợ bêl Phật tử ca cooh Tam Bảo, apêê vị Achar năc pa choom j’niêng bhuôih. Pazêng pa niệt a vị bơơn ra pặ đơc đhiêr zr’lụ chánh điện, nhà sư tụng kinh zươc rau liêm choom đoọng apêê căh dzợ. T’cooh Achar Thạch Chanh ặt phường Nguyệt Hóa, cr’chăl t’ngay đâu năc ting pa căh mặt đhị chùa tơợ 3-4 giờ ra diu, t’cooh đoọng năl:

“J’niêng nâu bơơn ta bhrợ tơợ xang bêl vị Achar pa choom Phật tử ca cooh Tam Bảo, xang năc đọc kinh zươc rau liêm choom đoọng ha ma nưih căh dzợ lâng t’đang apêê tước ca cooh Tam Bảo, bơơn nhà sư đớp pazêng bha nuôih âng acoon cha châu đơơng tước”.

J’niêng ra pặ đơc puốt avị , ta bhrợ coh 15 t’ngay, tơợ t’ngay 16 tước t’ngay 30 âm lịch. Nâu cung năc cr’chăl pặt bh’rương, ha dưm dal k’năm đanh. Ting cơnh j’niêng âng đhanuôr a hay bơơn zư đơc coh vel bhươl ma nưih Khmer, nâu năc pazêng r’vaih choom văl chô chơơc lêy ma nưih đong lâng đớp pay ch’na cha.

T’cooh Achar Thạch Sa Mít, ma nưih bấc ngai chăp đhị chr’val Tân Hòa, xay moon:

“J’niêng bhuôih bơơn ta bhrợ tơợ t’ngay 16 tước 30 âm lịch năc cr’chăl ơy pặt bh’rương, ha dưm dal, k’năm đanh. Tu ma nưih Khmer moon apêê lalăm a hay cung vêy ngai bhrợ rau căh liêm, crêê zêl ooy địa ngục, căh vêy xa nập xập tước pay ch’na cha ha dợ g’đech apêê lơơng lêy, k’chịt”.

Tơợ j’niêng năc đoo, bhiệc ra văng pa niệt avị lâng đơơng tước chùa căh muy j’niêng tín ngưỡng năc dzợ cơnh đoọng ma nưih dzợ ma mông pa căh loon ta nih cơnh lâng ma nưih căh dzợ.

Pa ghit lêy, coh pazêng t’ngay nâu, đhơ bhrợ cha ch’ngai, bấc ngai cung ra pặ bh’rợ tr’nêng p’loon chô ặt lâng ma nuih đong đay. Apêê t’ha năc ra văng bha nuôih, acoon cha châu năc ting pâh, zooi bhrợ, đoọng zập lang ma nưih zêng bơơn pa hay ooy tơơm riah lâng loom ta nih âng đay.

Zr’lụ chùa coh hân noo Sen Đôn Ta tu cơnh đêêc năc căh muy j’niêng bhuôih caih vêy ta bhrợ, nắc dzợ pazêng pr’học vêy bơơn pa dưr pr’tệêt đoọng ha lang t’tun. Jưah lâng đơơng bha nuôih, ch’na tước chư Tăng, nhà chùa dzợ tụng kinh Parabhava Sutta – Kinh Bại Vong. Nâu năc bài kinh moon ooy rau tu bhrợ vaih đhr’năng căh dzợ âng coon ma nưih, tơợ đêêc pa hay coon ma nưih t’hước lêy chô ooy rau liêm chr’năp, g’đech pazêng rau bhrợ vaih căh liêm đoọng ha c’la đay, pr’loọng đong lâng xã hội. T’cooh Achar Tệp Bình ặt ch’val Phong Thạnh đoọng năl:

“Bêl tước đơơng pa niệt a vị năc ahêê bơơn xơợng nhà sư tụng kinh Bại Vong. Bài kinh nâu moon ooy 12 rau tu bhrợ vaih đhr’năng căh dzợ, pa hư coon ma nưih ha dợ zập ngai năc lêy g’đech, pr’chăp xơợng lâng pa too pa choom đoọng ha coon châu g’đech. Ha dang bơơn g’đech 12 rau đêêc năc c’la đay, ma nưih đong lâng xã hội doọ vaih rau căh liêm”.

Cơnh đêêc, chr’năp pa niệt avị bơơn ta đơc bêl đâh ra diu năc vêy bấc rau chr’năp liêm. Đhanuôr jưah bhrợ rau liêm choom, đơơng ch’na đoọng ha pêê căh dzợ, jưah bơơn xơợng xâny giáo pháp đoọng pa hay c’la đay lâng pa choom đoọng ha coon, cha châu rau liêm ta nih.

Ting j’niêng âng ma nưih Khmer Nam Bộ, bhiệc bhan Sen Đôn Ta vêy 4 j’niêng bha lầng, Canh banh (đơc pa niệt avị); bhiệc Sên Đôn Ta (bhuôih a bhô dang coh đong); bhiệc bhan Pchum banh (đơc a vị bhiệc bhan); lâng bhiệc bhan Chhun đô ta (đơơng abhô dang chô). Coh đêêc, Canh banh năc ta bhrợ đanh 15 t’ngay đhị chùa.

Ra chr’năp bhlầng năc j’niêng bhuôih bơơn ta bhrợ bêl đâh ra diu, jưah t’vaih chr’năp ma bhuy, jưah doọ crêê tước cr’chăl bhrợ cha âng đhanuôr. Tơợ ơy xang bhiệc đơc pa niệt a vị lâng xơợng tụng kinh, đhanuôr văl chô bhrợ bh’rợ tr’nêng zập t’ngay âng đay.

Tơợ bấc lang, j’niêng nâu dzợ bơơn đhanuôr Khmer zư bhrợ. Ma nưih t’cooh t’ha pa choom đoọng ha lang p’niên; acoon cha châu đh’rưah lâng pr’loọng đong đay ra văng bha nuôih, tước chùa lâng bhuôih. Nắc pazêng j’niêng bh’rợ năc đoo, pazêng chr’năp ooy loom ta  nih lâng apêê t’ha, rau tr’’pác lâng t’hước loom chô ooy rau liêm choom bơơn pr’tệêt pa dưr.

Tơợ pazêng pa niệt a vị bơơn ra văng bêl pleng căh ơy ang, đhanuôr Khmer pa gơi loom ta nih liêm âng đay cơnh lâng a bhướp a dich, a bhô dang lâng pazêng ngai căh dzợ. Lâng cung năc tơợ j’niêng năc đoo, pazêng pr’học ooy loom ta nih cơnh lâng apêê t’cooh t’ha, cơnh ặt ma mông t’hước loom chô ooy rau liêm choom bơơn pr’tệêt pa dưr đoọng ha lang t’tun.

Năc đoo chr’năp liêm bhrợ vaih j’niêng puốt a vị coh hân noo Sen Đôn Ta – muy j’niêng cr’bưn đơơng chr’năp liêm, chroi k’rong zư pa dưr chr’năp văn hóa ty đanh âng đhanuôr  Khmer Nam Bộ./.

NÉT ĐẸP TRONG TỤC ĐẶT CƠM VẮT MÙA SEN ĐÔN TA CỦA ĐỒNG BÀO KHMER NAM BỘ

Mỗi năm, vào trung tuần tháng Phôt T’rô Bot – tức tháng Bảy hoặc Tám âm lịch, khi mùa mưa đã vào cao điểm, cộng đồng người Khmer Nam Bộ lại cùng nhau chuẩn bị lễ vật, cơm vắt, bánh trái, hoa tươi để mang đến chùa. Đây là nghi thức truyền thống trong lễ Sen Đôn Ta – một trong ba lễ lớn nhất trong năm của đồng bào Khmer. Nghi thức đặt cơm vắt không chỉ thể hiện lòng hiếu kính tổ tiên mà còn phản ánh đời sống tâm linh phong phú, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc

Trong mùa Sên Đôn Ta, tại các phum sóc Khmer, việc chuẩn bị lễ vật được các gia đình thực hiện từ rất sớm. Những nắm cơm vắt được làm từ xôi trộn, đậu, mè và dừa, cùng bánh trái, nhang, đèn cầy và các lễ vật khác được mang đến chùa.

Tại đây, sau khi Phật tử đảnh lễ Tam Bảo, các vị Achar hướng dẫn thực hiện nghi thức. Những nắm cơm vắt được đặt quanh khu vực chánh điện, nhà sư tụng kinh hồi hướng phước báu đến người thân đã quá vãng. Ông Achar Thạch Chanh ở phường Nguyệt Hóa, mấy ngày qua ông có mặt tại chùa từ 3-4 giờ sáng cho biết: “Nghi thức này được tiến hành sau khi vị à cha hướng dẫn Phật tử đảnh lễ Tam Bảo, tiếp theo tiến hành đọc kinh hồi hướng đến người quá vãng, quỷ  cõi  âm và mời gọi họ đến bái Tam Bảo, được nhà sư phổ độ và tiếp nhận mâm cơm do con cháu mang đến.”

Nghi thức đặt cơm vắt, diễn ra trong 15 ngày, từ ngày 16 đến ngày 30 âm lịch. Đây cũng là khoảng thời gian trăng khuyết, đêm dài và tối. Theo quan niệm dân gian được lưu truyền trong cộng đồng Khmer, đây là lúc những linh hồn có thể trở về tìm người thân và nhận thức ăn.

Ông Achar Thạch Sa Mít, người có uy tín ở xã Tân Hòa, giải thích:

“Nghi thức được tiến hành từ ngày 16 đến 30 âm lịch là thời điểm trăng khuyết, đêm tối dài. Vì người Khmer quan niệm rằng trong số tiền nhân quá cố của mình cũng có thể có người làm điều ác, bị đày xuống địa ngục, có khi không có cả quần áo để mặc đến nhận thức ăn mà tránh bị người khác nhìn thấy, xấu hổ”.

 Từ quan niệm ấy, việc chuẩn bị cơm vắt và mang đến chùa không chỉ là một nghi thức tín ngưỡng. Đó còn là cách để người đang sống bày tỏ lòng thành kính, tưởng nhớ và biết ơn những người đã khuất.

Đáng chú ý, trong những ngày này, dù đi làm ăn xa, nhiều người vẫn thu xếp trở về sum họp cùng gia đình. Người lớn chuẩn bị lễ vật, con cháu cùng tham gia, để mỗi thế hệ đều được nhắc nhớ về cội nguồn và đạo lý hiếu kính.

Không gian chùa trong mùa Sên Đôn Ta vì thế không chỉ có nghi lễ mà còn có những bài học được trao truyền. Bên cạnh việc cúng dường thực phẩm đến chư Tăng, nhà chùa tổ chức tụng kinh Parabhava Sutta – Kinh Bại Vong. Đây là bài kinh nói về những nguyên nhân dẫn đến sự suy vong của con người, qua đó nhắc nhở mọi người hướng thiện, tránh những điều gây hại cho bản thân, gia đình và xã hội. Ông Achar Tệp Bình ở xã Phong Thạnh cho biết:

“Khi đến làm lễ đặt cơm vắt thì chúng ta được nghe nhà sư tụng kinh Bại Vong. Bài kinh này nói về 12 nguyên nhân dẫn đến sự suy vong, hại người hại ta mà mọi người cần phải tránh, cần suy ngẫm và dạy bảo con cháu tránh mắc phải. Nếu mọi người tránh được 12 điều dẫn đến tai hại này thì bản thân, gia đình cũng xã hội được tốt đẹp hơn”.

Như vậy, phía sau những nắm cơm vắt được đặt lúc rạng sáng là nhiều tầng ý nghĩa. Người dân vừa thực hành bố thí, cúng dường, hồi hướng cho người quá vãng, vừa lắng nghe giáo pháp để tự nhắc nhở bản thân và dạy bảo con cháu.

Theo phong tục của đồng bào Khmer Nam Bộ, lễ Sên Đôn Ta có bốn nghi thức chính, gồm Canh banh (đặt cơm vắt); lễ Sên Đôn Ta (cúng ông bà tại nhà); lễ Pchum banh (đặt cơm hội); và lễ Chhun đô ta (đưa tiễn ông bà). Trong đó, Canh banh diễn ra trong 15 ngày tại chùa.

Điều đặc biệt là nghi thức được tổ chức vào lúc sáng sớm, vừa tạo nên không khí linh thiêng, vừa không ảnh hưởng nhiều đến thời gian lao động của người dân. Sau khi hoàn tất việc đặt cơm vắt và nghe tụng kinh, bà con trở về với công việc thường ngày.

Qua nhiều thế hệ, phong tục này vẫn được cộng đồng Khmer gìn giữ. Những người lớn tuổi truyền lại nghi thức cho lớp trẻ; con cháu cùng gia đình chuẩn bị lễ vật, đến chùa và thực hành nghi lễ. Chính trong quá trình ấy, những giá trị về lòng hiếu kính, sự sẻ chia và hướng thiện tiếp tục được trao truyền.

Từ những nắm cơm vắt giản dị được chuẩn bị khi trời còn chưa sáng, đồng bào Khmer gửi gắm lòng thành kính đối với ông bà, tổ tiên và những người đã khuất. Và cũng từ nghi thức ấy, những bài học về đạo hiếu, cách sống hướng thiện tiếp tục được truyền lại cho thế hệ sau.

Đó chính là nét đẹp làm nên sức sống của tục đặt cơm vắt trong mùa Sên Đôn Ta – một phong tục tín ngưỡng giàu giá trị nhân văn, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ./.