Đợ apêê pân đil Mông xoọc p’zay zư lêy pa choom bh’rợ tr’nêng, lâng đơơng xa nập xập ty chr’năp moot ooy bh’rợ du lịch, đoọng đợ râu chr’năp văn hoá vêy pa xoọng đhị lêy bhrợ clan bhưah coh pr’ăt tr’mung bêl đâu.

Xa nập xập ty chr’năp n’leh vaih bâc đhị g’luh sinh hoạt âng đhanuôr Mông. Đợ bêl doọ râu trơ vâng, pân đil đhị zâp vêêl đông k’coong ch’ngai năc p’loon ih bhrợ đợ n’đooh a’dooh buôn đươi dua coh đông, lâh mơ năc ooy đợ bêl g’luh bhiệc bhan, tết tọc.

Đhị vêêl Tà Là Cáo, chr’val Sính Phình, tỉnh Điển Biện, nghệ nhân Giàng Thị Mẩy lâng apêê a’đhi a’moóh zêng lêy zư đợc bh’rợ nâu. Tơợ a’ngoọn t’ngôn, zi lâh zâp bh’rợ taanh ih, xrặ bhrợ lâng h’rêng, bhrợ pr’hoọm ta’râm lâng ih bhrợ pr’chăm năc r’dợ đợ a’din cung ting bhrợ liêm xang. Ooy đâu, xrặ bhrợ h’rêng năc đoo k’đươi moon liêm choom lêy bhrợ, vêy pa choom đoọng ooy bâc lang:“Tr’nơợp acu câl bhai pr’hoọm bhoọc xang nặc đơơng chô xrặ lâng h’rêng. Đơơng bhrợ pr’hoọm ta’râm tăm, xang năc lêy hấp bhrợ đoọng h’rêng bil lâng puah pa gooh. Đhị pr’lưch năc lêy đươi bhrợ coh dzung a’din. Apêê a’dich, a’mế ơy đoọng mẫu a’đay lêy zư đợc năc cung pa choom đoọng ha pêê a’đhi a’moó coh vêêl đông”.

Đoọng bhrợ liêm xang mưy xa nập xập, pân đil Mông lêy bhrợ liêm choom bâc bh’rợ cơnh: taanh, ih, pa zưm bhai lâng xrặ bhrợ pr’chăm. Bâc lêy zâp bh’rợ nâu bhrợ thủ công. Máy ih vêy đươi đoọng ih p’têêt, pa đệ cr’chăl t’ngay lêy bhrợ pa xang.

Đhị chr’val Na Sang, pr’căn Giàng Thị Tàng cung ơy bhrợ lâng bh’rợ xrặ bhrợ h’rêng nâu đanh. Đợ pr’chăl coh bhai căh năc mưy đợ râu lêy xrặ bhrợ đhơ cơnh vêy. Nâu đoo năc đợ c’leh bh’rợ ơy hay k’noọ, lêy bhrợ lâng pa choom đoọng tơợ bêl dzợ p’niên k’tứi:“Xrặ bhrợ lâng h’rêng năc ơy vaih tơợ ahay. Zâp râu pr’chăm nâu a’đay lêy xrặ bhrợ ting cơnh a’đay kiêng, ting cơnh c’năl âng đay ơy vêy apêê a’dích, a’mế pa choom đoọng tơợ dzợ p’niên. Xrặ bhrợ bâc năc cung choom lâng hay k’noọ liêm ghit”.

Tơợ bhiệc đợc bhrợ c’lâng xrặ lâng h’rêng, puah bhai tươc bhrợ pa liêm lâng nhiệt, zâp c’năt bh’rợ nâu năc k’đươi moon kinh nghiệm. Puah la lâh đhị p’răng, h’rêng ma lệc lưch; bêl bhrợ lâng đac pưih, h’rêng dưr bil, n’leh vaih đợ c’lâng bhoọc liêm coh nền pr’hoọm ta’râm t’viêng:“Bêl puah năc căh choom puah đhị p’răng pưih bhlâng, h’rêng bil lưch. Lêy đơơng uh bhai lâng đac pưih, h’rêng lưm đhị nhiệt độ pưih năc zêng bil, n’leh vaih c’lâng bhoọc liêm coh bhai. Bh’nơơn pr’đươi bhrợ liêm xang vêy bhrợ đợ pr’chăm bhoọc coh nền ta’râm t’viêng”.

Căh mưy zư đợc coh pr’loọng đông lâng vêêl bhươl, xa nập âng manưih Mông xoọc vêy pa xoọng mưy đhị zr’lụ t’mêê đoọng pa dưr đợ râu chr’năp liên nâu - nâu đoo năc du lịch.

Đhị vêêl Lồng, chr’val Quài Tở, bêl vêêl đông pa dưr pa xơc du lịch vêêl bhươl, pân đil coh đâu lêy cha mêêt ih pa xoọng xa nập xập đoọng ta mooi pâh lêy chi ơh vặ xập. Amoó Lầu Thị Khua coh vêêl Lồng, chr’val Quài Tở, tỉnh Điện Biên moon:“Nâu cơy vêêl Lồng xoọc bhrợ du lịch năc apêê a’đhi a’moó cung ih bhrợ bâc xa nập xập đoọng ta mooi pâh chi ơh vặ xập, cha mêêt lêy đợ râu văn hoá liêm chr’năp âng acoon coh đay ha cơnh”.

Xa nập xập âng đhanuôr Mông căh mưy bhrợ t’vaih tơợ a’ngoọn t’ngôn, pr’hoọm ta’râm căh cậ đợ c’lâng ih bhrợ. zâp đhị pr’chăm bh’rợ năc râu chr’năp, tr’pang têy lâng râu pa choom đoọng âng bâc lang. Bêl đâu, bêl đợ apêê pân đil Mông t’bhlâng zư lêy bh’rợ nâu, pa choom đoọng ha lang t’tưn lâng đơơng xa nập xập chô đăn lâh mơ lâng ta mooi, đợ râu chr’năp ty nâu xoọc vêy đơơng xa nập xập chô đăn lâh mơ lâng ta mooi, đợ chr’năp ty nâu xoọc vêy pa xoọng đhị đợc p’căh coh pr’ăt tr’mung t’mêê. Đọong đợ c’lâng ih bhrợ, đợ h’rêng nâu căh mưy zư lêy đợ râu văn hoá ty ahay, năc dzợ vaih đợ c’rơ tr’mung âng văn hoá Mông đhị pr’ăt tr’mung cơnh xoọc đâu./.

TỪ SỢI LANH ĐẾN SẮC CHÀM: GIỮ HỒN TRANG PHỤC MÔNG

Từ sợi lanh, sắc chàm, những nét vẽ sáp ong đến đường thêu hoa văn, trang phục truyền thống chứa đựng nhiều giá trị văn hóa của đồng bào Mông ở Điện Biên. Những người phụ nữ Mông đang bền bỉ trao truyền nghề, đồng thời đưa trang phục truyền thống vào hoạt động du lịch, để những giá trị văn hóa có thêm không gian hiện diện và lan tỏa trong đời sống hôm nay.

Trang phục truyền thống hiện diện trong nhiều sinh hoạt của đồng bào Mông. Những lúc nông nhàn, phụ nữ ở các bản vùng cao lại tranh thủ thêu, may váy áo để sử dụng trong gia đình, cộng đồng, nhất là vào những dịp lễ, Tết.

Tại thôn Tà Là Cáo, xã Sính Phình, tỉnh Điện Biên, nghệ nhân Giàng Thị Mẩy và chị em trong bản vẫn đều đặn giữ nghề. Từ sợi lanh, qua các công đoạn dệt, vẽ sáp ong, nhuộm chàm rồi thêu hoa văn, từng tấm vải dần thành hình.Trong đó, vẽ sáp ong là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và được trao truyền qua nhiều thế hệ. “Ban đầu mình mua vải màu trắng sau đó mang về vẽ sáp ong. Vẽ sáp ong xong mang đi nhuộm chàm đen, xong sau đó hấp để sáp ong bay đi và phơi khô. Cuối cùng sẽ dùng để làm chân váy. Các bà, các mẹ đã cho mẫu để mình giữ lại truyền thống này thì mình cũng dạy lại cho chị em trong bản”.

Để hoàn thiện một bộ trang phục, người phụ nữ Mông phải thành thạo nhiều kỹ thuật: dệt, thêu, ghép vải và vẽ hoa văn. Phần lớn các công đoạn vẫn được làm thủ công. Máy khâu chỉ được sử dụng ở một số khâu ghép nối, giúp rút ngắn thời gian hoàn thiện sản phẩm.

Tại xã Na Sang, bà Giàng Thị Tàng cũng đã gắn bó nhiều năm với kỹ thuật vẽ sáp ong. Những hoa văn trên vải không đơn thuần là những nét vẽ ngẫu nhiên. Đó là những hình ảnh đã được ghi nhớ, thực hành và truyền dạy từ khi còn nhỏ. “Vẽ sáp ong thì đã có từ xa xưa rồi. Các hoa văn này mình vẽ theo ý mình thích, theo trí nhớ của mình đã được các bà, các mẹ dạy cho từ khi còn nhỏ. Vẽ nhiều cũng thành thói quen và in vào trí nhớ từng nét rồi”.

Từ cách đặt nét sáp ong, phơi vải đến xử lý bằng nhiệt, mỗi công đoạn đều đòi hỏi kinh nghiệm. Phơi quá nắng, sáp ong có thể bị tan; khi xử lý bằng nước nóng, lớp sáp bong ra, để lộ những đường trắng trên nền chàm xanh. “Khi phơi thì không được phơi ở chỗ nắng quá, sáp ong sẽ tan hết. Cuối cùng mình đem luộc tấm vải với nước sôi, sáp ong gặp nhiệt độ cao sẽ tan ra để lộ các đường trắng của vải. Sản phẩm hoàn thiện tạo thành hoa văn trắng trên nền chàm xanh”.

Không chỉ được gìn giữ trong gia đình và cộng đồng, trang phục Mông đang có thêm một không gian mới để phát huy giá trị – đó là du lịch.

Tại bản Lồng, xã Quài Tở, khi địa phương phát triển du lịch cộng đồng, phụ nữ trong bản chủ động may thêm trang phục để phục vụ du khách thuê, mặc thử và trải nghiệm. Chị Lầu Thị Khua, bản Lồng, xã Quài Tở, tỉnh Điện Biên, cho biết:“Bây giờ bản Lồng đang làm du lịch thì các chị em cũng may nhiều quần áo để cho khách du lịch đến để thuê, để cho khách mặc thử xem bản sắc văn hóa dân tộc mình mặc kiểu như nào”.

Trang phục của đồng bào Mông không chỉ được tạo nên từ sợi lanh, sắc chàm hay những đường thêu. Trong mỗi hoa văn là ký ức, bàn tay và sự trao truyền của nhiều thế hệ. Hôm nay, khi những người phụ nữ Mông tiếp tục giữ nghề, dạy nghề cho thế hệ sau và đưa trang phục đến gần hơn với du khách, những giá trị truyền thống ấy đang có thêm không gian để hiện diện trong đời sống mới. Để những đường kim, mũi chỉ, những nét sáp ong không chỉ lưu giữ một phần ký ức văn hóa, mà tiếp tục trở thành sức sống của văn hóa Mông giữa nhịp sống hiện đại./.