Tơợ đợ nghệ nhân chăp kiêng tươc zâp lang apêê p’niên bêl đâu, zâp râu văn hoá ty chr’năp xoọc vêy zư pa dưr lâng ting bhr’dzang vaih pr’đơợ bhrợ cha, t’pâh ta mooi

Nghệ thuật khèn âng ma nưih Mông năc C’kir Văn hóa phi vật thể k’tiếc k’ruung. Jưah năc tr’cọo x’nưl, jưah năc pr’đươi múa, x’nưl khèn pa têệt lâng pr’ặt tr’mông đhanuôr vel bhươl, leh bâc coh zập g’luh bhiệc bhan, j’niêng bhuôih caih lâng pazêng g’luh sinh hoạt văn hóa âng đhanuôr Mông.

Nghệ nhân Ưu tú Thào Cáng Súa, 67 c’moo, ặt đhị Mù Cang Chải năc muy coh k’nặ 20 cha năc ma nưih ch  vel đong dzợ choom  bhrợ khèn Mông. Căh muy bhrợ khen, zập tuần, t’cooh Súa nắc dzợ tước apêê trường học, vel bhươl đoọng pa choom cơnh plọng khèn, múa khèn lâng cơnh bhrợ khèn đoọng ha pr’chấc p’niên.

“Acu lêy xoọc đâu apêê đội khèn truyền thống căh dzợ cơnh a zi lalăm, ha dợ cu cung lêy mr’har ti vêy bấc p’niên dzợ k’rang tước chr’năp văn hóa nâu”.

Tơợ pazêng lớp pa choom đoọng âng nghệ nhân, loom chăp kiêng x’nưl khèn năc bơơn pa tệêt pa dưr. Đhị bấc vel bhuơl, apêê câu lạc bộ khèn Mông bơơn ta bhrợ t’vaih, k’rong pazêng đha đhâm chăp kiêng x’nưl khèn. Đhị vel Xéo Dì Hồ, chr’val Lao Chải, Sùng A Vàng đh’rưah lâng pazêng apêê pr’zơc coh vel năc ta luôn pa choom plọng khèn.

“Ha dang ahêê căh t’vaih câu lạc bộ cơnh đâu đoọng zư lêy, pa dưr năc buôn u bil tic. Căh ngai pa choom đoọng ha đha đhâm năc coh t’tun đâu u bil, tu cơnh đêêc nắc a zi ơy bhrợ t’vaih câu lạc bộ đoọng zư pa dưr chr’năp văn hóa nâu”.

Căh muy x’nưl khèn, bh’rợ thủ công ty chr’năp âng đhanuôr mông cung xoọc bơơn pa têệt pa dưr lâng t’vaih c’lâng bhrợ cha đoọng ha đhanuôr.

Amoó Lý Thị Ninh, 36 c’moo, ặt vel Chế Cu Nha, chr’val Mù Cang Chải, năc muy nghệ nhân p’niên đăh c’năl dân gian. Tơợ k’tứi, amoó bơơn a dêch lâng ca căn đay pa choom đoọng cơnh lương k’paih, taanh - k’bhum bhai, t’vaih xr’xrặ lâng đong g’dớ lâng ih pa chăm a din.

X’rịa c’moo 2009, Tổ hợp tác taanh, ih a din Chế Cu Nha, chr’hoong Mù Cang Chải ty bơơn bhrợ t’vaih lâng chr’năp bh’rợ năc pa dưr chr’năp ty đanh, đh’rưah t’vaih bhiệc bhrợ, pa chô thu nhập đoọng ha pân đil vel đong. Bêl đêêc, amoó Ninh đhệêng 19 c’moo ha dợ ơy bơơn apêê k’đươi bhrợ tổ trưởng đươi tơợ kinh nghiệm coh bhiệc t’vaih pô xr’xrặ coh bhai lâng đong g’dớ.

Tước nâu kêi, tổ hợp tác ơy vaih năc đhị pazêng pân đil chăp kiêng bh’rợ tr’nêng nâu đh’rưah zư pa dưr bh’rợ ty đanh lâng t’vaih pa dưr zập pr’đươi pa câl ooy thị trường.

“Bh’rợ nâu đơơng chr’năp năc pa dưr cớ bh’rợ thủ công âng zi. Pazêng bh’nơơn pr’đươi âng cu ơy t’vaih lâng pa choom đoọng ha pêê a noo amoó bhrợ nắc a cu k’rong câl lưch. Apêê anoo amoó căh ơy ting pa choom lớp thiết kế, zập ngai ma học, ma bhrợ, ma taanh ih cơnh ih bhrợ tr’ơih, ví, pr’đươi g’nương, zập pr’đươi dông pa chăm đong xang, quán xá lâng khăn bha lếp bàn; T’mooi kiêng năc anoo amoó taanh bhrợ. Zập c’xêê cung vêy bơơn mơ 100 ức đồng. Lalăm a hay, ađhi amoó lưm k’đhap k’ra, tơợ ơy ting pâh taanh ih a din năc ơy ha dưr lâh mơ…”

Tơợ pazêng tr’pang têy âng đhanuôr, c’kir căh năc muy bơơn zư đơc nắc dzợ dưr vaih pr’đươi pa têệt lâng pr’ặt tr’mông.

Đhị Mù Cang Chải lâng apêê chr’val đăn đêêc, bấc trường học cung đoọng pa choom khèn Mông, nghệ thuật xr’xrặ coh bhai lâng đong g’dớ đoọng ha học sinh. Cơnh bhrợ nâu năc pa xoọng c’năl đoọng pazêng chr’năp văn hóa ty đanh tước đăn lâh lâng pr’chấc p’niên.

Ting cơnh ngành Văn hóa tỉnh Lào Cai, đoọng c’kir vêy c’rơ ha dưr đanh đươnh, rau chr’năp bhlầng năc đhanuôr vel bhươl lêy năl hâng hơnh lâng pa ghit zư pa dưr pazêng chr’năp văn hóa âng ma nưih đay. Pr’căn Vũ Thị Mai Oanh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao lâng Du lịch tỉnh Lào Cai xay moon:

“Rau bha lầng đoọng zư pa dưr zập c’kir văn hóa phi vật thể năc đoo bhiệc đhanuôr Mông năl ma hâng hơnh ooy c’kir âng ma nưih đay. Tỉnh k’rong t’pâh đhanuôr pa dưr pazêng chr’năp ơy bơơn đươi xơợng năc c’kir văn hóa phi vật thể k’tiếc k’ruung”.

Mù Cang Chải vêy pr’đợơ chr’năp lâh mơ bêl pazêng chr’năp văn hóa âng đhanuôr Mông bơơn dưr vaih, zư đơc coh zr’lụ chr’năp tr’haanh âng k’tiếc k’ruung coh clung chuôr. Pleng k’tiếc lâng văn hóa tu cơnh đêêc năc vaih muy hệ sinh thái g’bọ pr’tệêt, pa xoọng đh’rưah.

“Liêm choom đhị Mù Cang Chải nắc đoo pazêng c’kir văn hóa phi vật thể pa têệt lâng đhị tr’haanh bhlầng âng k’tiếc k’ruung pa bhlầng năc chruôr Mù Cang Chải, bhrợ vaih muy hệ sinh thái pa tệêt pleng k’tiếc lâng văn hóa, bhrợ ha c’kir văn hóa phi vật thể bơơn zư pa dưr liêm choom”.

Cr’chăl nâu, Mù Cang Chải xoọc moọt hân noo ha roo đoọm – hân noo liêm bhlầng coh pazêng clung chruôr. Tước zr’lụ k’tiếc nâu, t’mooi căh muy bơơn lêy pleng k’tiếc ma bhuy chr’năp năc dzợ bơơn lưm apêê nghệ nhân, xơợng x’nưl khèn, chơơc năl bh’rợ thủ công lâng chơơc năl pazêng chr’năp văn hóa Mông bơơn lêy coh pr’ặt tr’mông âng đhanuôr.

Bêl đhanuôr đơc coh loom đay rau hâng hơnh ooy c’kir, pr’chấc p’niên năl pa têệt pa dưr lâng pazêng chr’năp ty đanh bơơn pa xoọng đoọng t’vaih bhiệc bhrợ cha, văn hóa nắc căh muy bơơn ta zư lêy, năc dzợ bơơn ha dưr đh’rưah lâng zr’lụ da ding ca coong./.

ĐỂ VĂN HÓA MÔNG SỐNG CÙNG NHỊP PHÁT TRIỂN VÙNG CAO

Giữa những triền ruộng bậc thang mùa vàng ở Mù Cang Chải, tỉnh Lào Cai, tiếng khèn Mông vẫn ngân vang, nghề dệt lanh, thêu thổ cẩm vẫn được trao truyền qua các thế hệ. Từ những nghệ nhân tâm huyết đến lớp trẻ hôm nay, các giá trị văn hóa truyền thống đang được gìn giữ, phát huy và từng bước trở thành nguồn lực tạo sinh kế, thu hút du khách

Nghệ thuật khèn của người Mông là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia. Vừa là nhạc cụ, vừa là đạo cụ múa, tiếng khèn gắn bó với đời sống cộng đồng, xuất hiện nhiều trong lễ hội, nghi lễ và những sinh hoạt văn hóa của đồng bào Mông.

Nghệ nhân Ưu tú Thào Cáng Súa, 67 tuổi, ở Mù Cang Chải là một trong gần 20 người trên địa bàn còn biết chế tác khèn Mông. Không chỉ làm khèn, hàng tuần ông Súa còn đến các trường học, bản làng để truyền dạy cách thổi, múa khèn và kỹ thuật chế tác cho thế hệ trẻ.

“Tôi thấy hiện nay các đội khèn truyền thống không còn giống chúng tôi như trước, nhưng tôi thấy vui vì có nhiều bạn trẻ quan tâm bảo tồn nét văn hóa này”.

Từ những lớp truyền dạy của nghệ nhân, tình yêu với tiếng khèn tiếp tục được trao truyền. Tại nhiều bản làng, các câu lạc bộ khèn Mông được thành lập, tập hợp những thanh niên yêu thích loại hình nghệ thuật này. Ở bản Xéo Dì Hồ, xã Lao Chải, Sùng A Vàng cùng những người trẻ trong bản thường xuyên  luyện tập.

“Nếu mình không thành lập câu lạc bộ để giữ gìn thì nó sẽ mai một đi. Thanh niên người ta không có thầy dạy thì sau này sẽ mất cái này nên đi chúng tôi đã thành lập câu lạc bộ để giữ gìn bản sắc”.

Không chỉ tiếng khèn, nghề thủ công truyền thống của đồng bào Mông cũng đang được trao truyền và tạo thêm sinh kế cho người dân.

Chị Lý Thị Ninh, 36 tuổi, ở thôn Chế Cu Nha, xã Mù Cang Chải, là một nghệ nhân trẻ trong lĩnh vực tri thức dân gian. Từ nhỏ, chị được bà và mẹ truyền dạy cách se lanh, dệt vải, nhuộm chàm, tạo hoa văn bằng sáp ong và thêu thổ cẩm.

Cuối năm 2009, Tổ hợp tác thêu dệt thổ cẩm xã Chế Cu Nha, huyện Mù Cang Chải cũ được thành lập với mục tiêu khôi phục nghề truyền thống, đồng thời tạo thêm việc làm, thu nhập cho phụ nữ địa phương. Khi đó, chị Ninh mới 19 tuổi nhưng đã được tín nhiệm làm tổ trưởng bởi có nhiều kinh nghiệm trong tạo hoa văn trên vải bằng sáp ong.

Đến nay, tổ hợp tác trở thành nơi những phụ nữ yêu nghề cùng nhau duy trì nghề truyền thống và phát triển các sản phẩm phục vụ thị trường.

“Mục tiêu là khôi phục lại nghề thủ công của mình. Những sản phẩm mà tôi đã từng thiết kế và đã dạy cho các chị em thì tôi là người tiêu thụ sản phẩm. Các chị em chưa ai đi học qua thiết kế, tự học, tự sáng tạo, tự may gối, ví, gối tựa, các sản phẩm treo tường và khăn trải bản; khách thích thì các chị em làm.  Mỗi tháng trung bình cũng được hơn trăm triệu. Trước chị em gặp khó khăn, giờ làm thổ cẩm thì chị em đỡ khó khăn hơn...”

Từ những bàn tay của người dân, di sản không chỉ được lưu giữ mà còn trở thành sản phẩm gắn với đời sống và sinh kế.

Tại Mù Cang Chải và các xã lân cận, một số trường học cũng đưa khèn Mông, nghệ thuật vẽ hoa văn trên vải bằng sáp ong vào hoạt động truyền dạy cho học sinh. Cách làm này tạo thêm không gian để những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Theo ngành Văn hóa tỉnh Lào Cai, để di sản có sức sống lâu dài, điều quan trọng nhất là chính cộng đồng phải tự hào và chủ động gìn giữ những giá trị văn hóa của mình. Bà Vũ Thị Mai Oanh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai chia sẻ:

“Điều cốt lõi để có thể bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa phi vật thể chính là việc đồng bào dân tộc Mông họ tự hào về di sản của họ. Tỉnh tập trung khuyến khích người dân khôi phục và phát huy những giá trị đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”.

Mù Cang Chải có lợi thế đặc biệt khi những giá trị văn hóa của đồng bào Mông được hình thành, lưu giữ trong không gian của Danh thắng quốc gia đặc biệt ruộng bậc thang. Thiên nhiên và văn hóa vì thế tạo thành một hệ sinh thái gắn bó, bổ trợ cho nhau.

“Thuận lợi ở Mù Cang Chải đó là những di sản văn hóa phi vật thể gắn với Danh thắng quốc gia đặc biệt ruộng bậc thang Mù Cang Chải nên tạo một thành một hệ sinh thái gắn bó giữa thiên nhiên và văn hóa, khiến cho các di sản văn hóa phi vật thể được bảo tồn một cách tự nhiên”.

Thời điểm này, Mù Cang Chải đang bước vào mùa vàng – mùa đẹp nhất trên những triền ruộng bậc thang. Đến với vùng đất này, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, mà còn có thể gặp gỡ nghệ nhân, nghe tiếng khèn, trải nghiệm nghề thủ công và khám phá những nét văn hóa Mông được gìn giữ ngay trong đời sống cộng đồng.

Khi người dân tự hào về di sản, người trẻ tiếp nối và những giá trị truyền thống được trao thêm cơ hội để tạo sinh kế, văn hóa không chỉ được bảo tồn, mà tiếp tục sống cùng nhịp phát triển của vùng cao./.