Tơợ pazêng bêệ g’roong đhêl, đong n’loong pa tước bh’rợ taanh a din, bh’rợ t’têện đh’đheh lâng x’nưl khèn Mông… chr’năp liêm năc đoo xoọc bơơn đhanuôr zư pa dưr coh pr’ặt tr’mông lang nâu kêi

Coh chr’val Sính Phình, tỉnh Điện Biên, đhanuôr Mông vêy tươc 99% lâng lâh 16.000 manưih ăt ma mung đhị 30 vêêl đông. Coh đâu văn hoá Mông căh vêy ăt ooy đợ xa nay t’ruih bh’lêê bh’la năc n’leh vaih ooy pr’ăt tr’mung zâp t’ngay âng apêê. Tơợ đợ cr’liêng đhêl pặ bhrợ g’roong đhị đông, đợ đhr’nông đông n’loong ty chr’năp, tươc tr’pang têy zay ta bách âng pân đil bhrợ t’vaih đợ n’đooh a’dooh liêm chr’năp.

Xang đợ bêl lươt ooy ha rêê, nghệ nhân Giàng Thị Mảy coh vêêl Tà Là Cáo năc đh’rưah lâng apêê coh đông lêy taanh ih đợ n’đooh a’đooh. Tơợ a’ngoọn k’paih, zi lâh zâp bh’rợ lêy bhrợ pr’hoọm xang năc taanh bhrợ pr’chăm, đợ n’đooh a’dooh chr’năp lalay âng đhanuôr Mông năc vêy bhrợ liêm choom. Ooy pr’ăt tr’mung xoọc đâu, bêl xa nập xập ơy xang ta ih bhrợ liêm ting t’ngay ting bâc, đợ apêê pân đil Mông coh Sính Phình dzợ lêy taanh ih đợ xa nập đoọng ha đay lâng apêê coh đông. Lâng Giàng Thị Mảy, zư đợc bh’rợ taanh n’đooh a’dooh cung năc zư lêy j’niêng bh’rợ, râu ma bhưy chr’năp lâng bhrợ p’căh râu chr’năp liêm âng acoon coh đay:

“Bh’rợ t’taanh năc râu ty chr’năp âng acoon coh zi, lêy zư pa liêm j’niêng bh’rợ âng acoon coh đay, tơợ ahay a’mế a’ma ơy đợc pa choom đoọng năc a’đay lêy bhrợ pa dưr. Tơợ đêêc vêy pa choom đoọng ha k’coon cha châu zư lêy”.

Căh mưy bh’rợ t’taanh ơ’ih, râu văn hoá liêm chr’năp dzợ vêy đhanuôr Mông coh đâu zư đợc coh pr’ăt tr’mung âng đay. G’roong pặ bhrợ lâng đhêl boọ ma liịc năc bhrợ têêm ngăn, liêm chr’năp lâh mơ coh k’coong ch’ngai nâu. Nâu đoo dzợ năc c’leh bh’rợ văn hoá bha lâng, bhrợ p’căh pr’ăt bh’rợ lêy ăt ma mung lâng crâng k’coong âng đhanuôr Mông. T’cooh Giàng A Kỷ coh vêêl Tà Dê, chr’val Sính Phình, zâp t’ngay dzợ đợc cr’chăl t’ngay lêy bhr’lậ g’roong đhêl đhị đông. Dọo vêy đươi xi măng căh cậ râu chất lêy bhrợ p’têêt, zâp cr’liêng đhêl nâu năc lêy chơơih pay, pặ đợc liêm lâng đợ kinh nghiệm âng bâc lang pa choom đoọng ơy:

“Bhươn g’roong đhêl đoọng lêy zêl cha groong ta rí, k’roóc, a’ọc, a’tưch chô moot coh đâu bêl a’đay căh vêy ăt coh đông. G’roong đhêl năc râu ty chr’năp tơợ lang ahay ơy vaih, coh vêêl đông azi zêng lêy pay đợ cr’liêng đhêl đoọng bhrợ. Bhrợ bh’rợ nâu bil bâc cr’chăl t’ngay ha dợ năc vêy đươi đanh lâh, tơợ lang nâu tươc lang n’rôh đoọng ha pêê k’coon cha châu”.

Coh crâng da ding đhêl Tây Bắc, xa nưl khèn Mông dzợ chr’va xưl ooy đợ t’ngay bhiệc bhan, t’ngay bhui har lâng đợ j’niêng bh’rợ ty chr’năp âng đhanuôr. Ting cơnh Nghệ nhân ưu tú Sình A Tâu, zư lêy xa nưl khèn cung năc zư lêy râu ma bhưy chr’năp ooy pr’ăt tr’mung văn hoá âng manưih Mông. Tu cơnh đêêc, t’cooh cung năc manưih t’cooh t’ha dzợ pa choom đoọng lêy plong, múa khèn ha lang p’niên:

“Khèn căh nặc mưy đươi bêl lêy chi ơh văn hoá pr’hát xa nưl, năc khèn chr’năp lâng manưih Mông, ơy manưih Mông năc lêy vaih khèn. Khèn lươt pay ma mai cung plong, zâp râu bhiệc bhan, tết tọc cung plong. Lâng chr’năp lâh mơ, bêl vêy ngai bil năc lêy vaih khèn, ha dang căh vaih năc căh vêy manưih Mông”.

Zư lêy đợ râu liêm chr’năp căh năc mưy c’lâng bh’rợ đoọng manưih Mông hơnh deh zư lêy tơơm riah, năc dzợ râu bhrợ pa dưr chr’năp liêm lalay đoọng ha k’coong ch’ngai Điện Biên. Đhị pr’ăt tr’mung cơnh xoọc đâu, đợ râu chr’năp liêm nâu năc đhị râu lêy za nươr g’nưm nhâm mâng đoọng đhanuôr n’jưah pa dưr pa xơc, n’jưah zư lêy đợ râu ma bhưy chr’năp âng crâng k’coong Tây Bắc./.

GIỮ HỒN VĂN HÓA MÔNG GIỮA NHỊP SỐNG MỚI Ở ĐIỆN BIÊN

Giữa nhịp sống mới đang từng ngày đổi thay ở các bản làng vùng cao Điện Biên, đồng bào Mông vẫn bền bỉ gìn giữ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ những hàng rào đá, ngôi nhà gỗ truyền thống đến nghề thêu thổ cẩm, nghề rèn và tiếng khèn Mông... bản sắc đang được đồng bào lưu giữ và hiện diện trong chính cuộc sống hôm nay

Ở xã Sính Phình, tỉnh Điện Biên, đồng bào Mông chiếm tới 99% dân số với hơn 16.000 người sinh sống tại 30 thôn. Nơi đây văn hóa Mông không nằm trong những câu chuyện xa xưa mà hiện diện ngay trong đời sống thường ngày. Từ những viên đá được xếp thành hàng rào quanh nhà, những ngôi nhà gỗ truyền thống, đến đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ làm ra những bộ váy áo thổ cẩm rực rỡ sắc màu...

Sau những giờ lên nương, nghệ nhân Giàng Thị Mảy ở thôn Tà Là Cáo lại cùng các thành viên trong tổ thêu miệt mài bên những tấm thổ cẩm. Từ sợi lanh, qua các công đoạn vẽ sáp ong, nhuộm chàm rồi thêu hoa văn, những bộ váy áo mang dấu ấn riêng của đồng bào Mông được tạo nên. Trong cuộc sống hiện đại, khi trang phục may sẵn ngày càng phổ biến, những người phụ nữ Mông ở Sính Phình vẫn tự thêu, may trang phục cho mình và người thân. Với Giàng Thị Mảy, giữ nghề thổ cẩm cũng là giữ lại ký ức, tập quán và cách thể hiện bản sắc của dân tộc: 

“Nghề thêu là truyền thống của dân tộc mình thì mình phải giữ lại theo phong tục tập quán của dân tộc, từ hồi xưa bố mẹ đã để lại thì mình phải làm theo. Từ đó mình sẽ lại truyền dạy cho con cháu thì mới không bỏ”.

Không chỉ nghề thêu, giá trị bản sắc văn hóa còn được đồng bào Mông nơi đây lưu giữ từ chính không gian sống của mình. Hàng Rào đá rêu phong ôm lấy những nếp nhà trình tường, tạo nên không gian thanh bình, đậm đà bản sắc tại các vùng cao. Đây còn là biểu tượng văn hóa cốt lõi, thể hiện triết lý sống hòa hợp với thiên nhiên của đồng bào Mông. Ông Giàng A Kỷ ở thôn Tà Dê, xã Sính Phình, hàng ngày vẫn dành thời gian chỉnh sửa hàng rào đá quanh nhà. Không cần xi măng hay chất kết dính, từng viên đá được lựa chọn, xếp chồng lên nhau bằng kinh nghiệm của nhiều thế hệ.

“Vườn rào đá là để chống trâu, bò, lợn, gà vào nhà khi đi vắng. Rào đá là truyền thống từ ngày xưa, từ đầu bản đến cuối bản chúng tôi đều tận dụng những viên đá để rào vườn. Công để làm hàng rào đá mất nhiều thời gian hơn nhưng mà sẽ dùng được lâu đời hơn, từ đời này qua đời khác cho các con cháu”.

Giữa miền núi đá Tây Bắc, tiếng khèn Mông vẫn ngân lên trong những ngày hội, ngày vui và cả những nghi lễ quan trọng của cộng đồng. Theo Nghệ nhân ưu tú Sình A Tâu, giữ tiếng khèn cũng là giữ một phần hồn cốt trong đời sống văn hóa của người Mông. Bởi vậy, ông cùng những người lớn tuổi vẫn truyền dạy cách thổi, cách múa khèn cho lớp trẻ.

“Khèn không phải chỉ dùng khi đi biểu diễn văn hóa văn nghệ mà khèn rất quan trọng đối với người Mông, đã là người Mông thì phải có cây khèn. Khèn đi đón dâu cũng thổi, các lễ, tết đi chơi cũng thổi. Và quan trọng nhất là thổi khi có một người qua đời, nhất nhất là phải có, nếu không có thì không phải là người Mông chuẩn”.

Giữ gìn bản sắc không chỉ là cách người Mông tôn vinh gốc rễ, mà còn là mạch nguồn tạo nên sức hút riêng cho vùng cao Điện Biên. Giữa nhịp sống hiện đại, những giá trị truyền thống ấy chính là điểm tựa bền vững để đồng bào vừa vươn lên phát triển, vừa giữ trọn vẹn hồn cốt của núi rừng Tây Bắc./.