Ra diu ra dzương coh cr’noon Chống Tra, chr’val Tà Xùa, tỉnh Sơn La năc lâng đợ rau n’nặ âng axậ chàm.

Coh m’muy n’đăh âng đhr’nong đong n’loong, k’pung ga măc vêy ta đớc năc dzợ n’leh pr’họm t’viêng âng đác.

Căh lâh ngai n’năl, năc coh bơr pêê c’moo ahay, pazêng bêệ k’pung chàm ga măc n’năc năc k’nặ căh dzợ vêy coh bấc pr’loọng đong manuyh Mông đhị Tà Xùa.

Bêl xa nấp ơy vêy ta ih đớc dưr bấc lâh mơ, năc đợ n’đooh vêy ta taanh tơợ lanh, c’bhum chàm công căh dzợ lâh bấc. Apêê đha đhâm c’mor căh dzợ ngai kiêng bhrợ. Đợ manuyh n’năl cơnh bhrợ công căh dzợ lâh bấc. Năc lâng cr’noọ ng’zư đớc rau chr’năp pr’hay văn hoá âng acoon coh đay. Bấc apêê pr’zớc ơy t’bhlâng bhrợ pa dưr cớ bh’rợ tr’nêng ty đanh ahay năc dưr bil đanh bhlâng.

Lâng manuyh Mông coh Tà Xùa, c’bhum chàm căh muy bhrợ t’vaih pr’họm t’viêng la lay đoọng ha t’clăh bhai. Xang đợ pr’họm n’năc năc dzợ vêy cha năm la liêm pr’hay âng pazêng c’bhuh manuyh Mông, dưr vaih năc rau đoọng lêy n’năl lang ahay lâng rau chr’năp pr’hay âng văn hoá.

Anoo Thào A Trống, manuyh xoọc zư đớc bh’rợ c’bhuh chàm cơnh ty đanh âng manuyh Mông đhị chr’val Tà Xùa xay truih:“J’niêng cr’bưn âng muy zr’lụ năc zêng la lay. Coh Tà Xuà, manúh Mông tăm lâng Mông Si năc 2 tô bhuh la lay, ha dợ bh’rợ taanh bhai năc mr’cơnh. Ooy cha năm coh vêy la lay cơnh. Coh xa nâp âng tô bhuh manuyh Mông, lêy cha năm công ng’năl 2 tô bhuah manuyh Mông.”

Đoọng choom c’bhum muy t’clăh bhai chàm năc êêh rau đơ buôn. Tơợ bh’rợ trọm chàm ơy lêy ghít đoọng t’vaih pr’họm h’cơnh choom boọ đanh lâng liêm bhlâng. Anoo Nguyễn Trọng Thịnh, manuyth bhrợ t’vaih lâng pa choom đhị đong c’bhum chàm Tà Xùa, tỉnh Sơn La, prá xay:“Bêl đay t’mêê bhrợ t’vaih thùng chàm, la lay cơnh lâng pr’đươi n’lơơng năc căh choom đơơh năc ng’đớc muy cr’chăl. Đoọng vêy bhai liêm mâng bhlâng, pr’họm liêm bhlâng vêy cơnh năc đanh tước 1 c’xêê, xoọc đêêc vêy choom bhrợ bấc lâng c’bhum bấc lâh mơ. Bêl ơy zập t’ngay c’xêê năc pr’đươi ng’đươi tước k’zệt c’moo năc doọ choom bil”.

Xoọc đâu zập c’xêê, đong bhrợ bh’rợ c’bhum chàm Tà Xùa bhrợ k’dâng 100 pr’đươi lâng đương hơnh deh bơr pêê zệt cha năc ta mooi tước lêy. Bh’rợ căh ơy lâh ga măc, năc công đhiệp đoọng ha manuyh zư lêy bh’rợ tr’nêng ty đanh coh vel đong mâng loom: năc ađay xoọc xay bhrợ crêê c’lâng xa nay.

Ha dang cơnh l’lăm ahay, bấc ngai tước ooy Tà Xùa năc đương lêy mặt t’ngay ploh lâng bấc ơl đh’lúc căh cậ tước lướt coh c’lâng bha đưn da ding k’coong, ngoọ cơnh n’groong hoọng Khủng Long, năc xoọc đâu, c’lâng bh’rợ n’năc năc vêy zr’lụ đhêy ăt t’mêê.

Coh đêêc ta mooi doọ hơớc. Apêê đoo ăt coh đong bhrợ chàm, đương xơơng xa nay ooy tơơm chàm. Năc ting p’trâm bhai bhoóc c’bhum t’vaih pr’họm. T’bhlâng đương tước bêl pr’họm t’viêng n’leh t’đui ooy pazêng chu ng’trâm. Muy bh’rợ doọ lâh bấc cơnh, năc tơợ đêêc công bơơn n’năl ooy pr’ăt tr’mông âng manuyh Mông. Pr’zớc Tạ Nhung, ta mooi blo tơợ Hà Nội, xay truih bêl ơy ting bhrợ bh’rợ c’bhum chàm âng manuyh Mông, chr’val Tà Xùa cơnh đâu:“Acu lêy pr’hay bhlâng năc bh’rợ c’bhum chàm. Muy t’clăh bhia bhoóc xang bêl p’trâm ooy chàm năc choom dưr vaih t’clăh bhai vêy pr’họm chàm la lay. Đợ sáp c’roót bêl xrặ ooy bhai năc dưr vaih pr’họm bhoóc. Rau chr’năp bhlâng năc bhai chàm doọ choom dưr bil pr’họm bêl pưah lâng xa nấp n’lơơng. Pazêng rau pr’đươi tơợ crâng k’coong n’nâu năc ơy bhrợ t’vaih đợ pr’họm la lay coh xa nấp vêy ta c’bhum lâng chàm âng manuyh Mông.”

Coh Tà Xùa nâu cơy, đh’lúc bhưah năc pr’hêl âng cruung k’tiếc t’vaih đoọng. Clung clang t’viêng ga măc năc zr’lụ ta mooi tươc đhêy ăt, chêêc rau la nguah.

Ha dzợ pazêng k’pung chàm t’viêng coh bhươl cr’noon năc xay truih ooy xa nay n’lơơng. Xa nay ooy apêê pr’zớc căh đớc bh’rợ tr’nêng ty đanh choom dưr bil. Xa nay ooy bh’rợ manuyh Mônbg zư lêy rau chr’năp pr’hay tơợ tr’pang têy âng đay.

Doọ bấc cơnh. Căh chêếc p’căh bấc. Bh’rợ c’bhum chàm coh Tà Xùa (Sơn La) xoọc vêy apêê pr’zớc zư đớc lâng cơnh pr’ăt tr’mông âng bhươl cr’noon lâng rau chr’năp liêm dzợ cơnh ty đanh ahay doọ choom bil pất./.

ĐÁNH THỨC NGHỀ NHUỘM CHÀM CỦA NGƯỜI MÔNG TẠI XÃ TÀ XÙA (SƠN LA)

Nghề nhuộm chàm ở Tà Xùa (Sơn La) đang được những người trẻ kể bằng chính nhịp sống của bản làng với những giá trị nguyên bản nhất để giá trị truyền thống không bị mai một.

Buổi sáng ở bản Chống Tra, xã Tà Xùa, tỉnh Sơn La bắt đầu bằng mùi ngai ngái của lá chàm.

Trong sân một ngôi nhà gỗ, chiếc chum lớn đặt cạnh hiên vẫn giữ màu nước xanh thẫm.

Ít người biết rằng, chỉ vài năm trước, những chum chàm như thế gần như đã biến mất khỏi nhiều gia đình người Mông ở Tà Xùa.

Khi quần áo may sẵn trở nên phổ biến, những bộ váy áo dệt lanh, nhuộm chàm cũng thưa dần. Người trẻ không còn theo nghề. Những người biết làm chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Nhưng với suy nghĩ cần phải bảo tồn những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Nhiều bạn trẻ đã tìm mọi cách để vực dậy nghề truyền thống đã thất truyền từ lâu.

Với người Mông ở Tà Xùa, nhuộm chàm không chỉ là tạo nên màu xanh đặc trưng cho tấm vải. Sau lớp màu chàm ấy còn là những họa tiết được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Mỗi đường thêu, mỗi hoa văn đều mang dấu ấn của từng nhóm người Mông, trở thành cách để nhận diện nguồn cội và bản sắc văn hóa.

Anh Thào A Trống, người đang lưu giữ nghề nhuộm chàm truyền thống của người Mông tại xã Tà Xùa, chia sẻ:“Phong tục tập quán của mỗi nơi sẽ khác. Ở Tà Xùa, người Mông đen với Mông Si là 2 dòng họ khác nhau nhưng kỹ thuật dệt vải giống nhau. Về hoa văn có khác nhau. Trên quần áo dòng họ người Mông, nhìn họa tiết cũng có thể phân biệt được 2 dòng họ người Mông.”

Để nhuộm được một tấm vải chàm không phải điều đơn giản. Từ khâu ngâm chàm đã phải tính toán kỹ lưỡng để cho ra màu làm sao mà bền và đẹp nhất. Anh Nguyễn Trọng Thịnh, người sáng lập và hướng dẫn tại xưởng nhuộm chàm Tà Xùa, tỉnh Sơn La, chia sẻ:“Khi mình mới tạo ra thùng chàm, khác với những vật liệu khác là không thể nhuộm được ngay mà cần có thời gian. Để đạt được chất lượng tốt nhất, màu đẹp nhất có thể phải mất thời gian đến 1 tháng, lúc đó mới có thể sản xuất và nhuộm với số lượng lớn được. Khi đạt được đủ thời gian thì chất lượng sản phẩm có thể kéo dài hàng chục năm không bị phai màu.”

Hiện mỗi tháng, xưởng nhuộm chàm Tà Xùa sản xuất khoảng 100 sản phẩm và đón vài chục lượt khách đến trải nghiệm. Quy mô chưa lớn, nhưng đủ để những người giữ nghề truyền thống trên mảnh đất quê hương tin rằng: mình đang đi đúng hướng.

Nếu trước đây, nhiều người tìm đến Tà Xùa chỉ để đón bình minh giữa biển mây hay chinh phục sống lưng Khủng Long, thì giờ đây, hành trình ấy đã có thêm một điểm dừng chân mới.

Ở đó, du khách không vội vàng. Họ ngồi tại xưởng chàm, nghe kể chuyện về cây chàm. Tự tay nhúng tấm vải trắng vào chum nhuộm. Kiên nhẫn chờ màu xanh hiện lên theo từng lần nhúng. Một trải nghiệm giản dị, nhưng đủ để hiểu thêm về đời sống của người Mông. Bạn Tạ Nhung, du khách đến từ Hà Nội, cảm nhận khi trải nghiệm quá trình nhuộm chàm của người Mông, xã Tà Xùa như thế này:"Tôi ấn tượng nhất là công đoạn nhuộm chàm. Một tấm vải trắng sau khi nhúng vào chàm có thể trở thành tấm vải có màu chàm rất đặc trưng. Những sáp ong khi vẽ lên nền vải chàm lại trở thành màu trắng. Điều đặc biệt là vải nhuộm chàm không hề thay đổi màu sắc khi giặt chung với quần áo khác. Những nguyên liệu tự nhiên này đã làm nên một màu sắc rất riêng và đặc trưng của những bộ trang phục nhuộm từ chàm của người Mông."

Ở Tà Xùa hôm nay, biển mây vẫn là món quà của thiên nhiên. Thảo nguyên xanh vẫn là nơi để du khách tìm sự bình yên.

Còn những chum chàm xanh trong bản làng lại kể một câu chuyện khác. Câu chuyện về những người trẻ không để nghề truyền thống ngủ quên. Câu chuyện về cách người Mông gìn giữ bản sắc bằng chính đôi bàn tay của mình.

Không ồn ào. Không phô trương. Nghề nhuộm chàm ở Tà Xùa (Sơn La) đang được những người trẻ kể bằng chính nhịp sống của bản làng với những giá trị nguyên bản nhất để giá trị truyền thống không bị mai một./.