Khèn p’rá Mông moon năc “Kềnh” căh câ “khềnh” n’jưah năc tr’coó xa nul đoọng plong, n’jưah năc muy pr’đươi đoọng múa.  Tu khèn bơơn plong lươt đh’rưah lâng apêê bh’rợ t’nơơt, âi plong khèn năc dzung căh choom dzoọng muy tơợ. Khèn choom múa muy cha năc, công vêl bêl múa bâc ngai đh’rưah lâng bâc cơnh bh’rợ t’nơơt zâp cơnh, năc ting ooy pr’đơợ lâng ooy loom luônh âng ting nghệ sỹ.

Cơnh lâng ma nưih Mông, tr’coó xa nul khèn công cơnh bâc xa nul âng đoo năc đoo pr’đơợ p’têêt lâng toot lang ma nưih. Bâc đhr’niêng bh’rợ, ma nưih zêng đươi dua xa nul khèn đoọng pa căh loom chăp kiêng vêêl đong, k’tiêc k’ruung, crâng ca coong lâng loom chăp hơnh cơnh lâng apêê abhô dang, crâng ca coong công cơnh apêê lang lươt l’lăm…

Nghệ nhân ưu tú Thào Cáng Súa, ma nưih Mông, 65 c’moo năc muy coh 18 cha năc coh Mù Cang Chải dzợ choom bhrợ khèn Mông. T’cooh Súa prá p’rá a dhuôc căh lâh choom, n’đhang âi lươt plong pa căh khèn coh prang Tây Bắc lâng zâp bêl công đơơng chô ch’ner vàng, ch’ner dal ha vêêl đong. Đăn đâu, bêl tỉnh Yên Bái ty bhrợ bha ar K’kir văn hóa phi vật thể nghệ thuật khèn âng ma nưih Mông k’đươi Bộ Văn hóa, Thể thao lâng Du lịch ơơi đoọng năc t’cooh Súa năc muy coh apêê chr’năp bhlâng tu coh pa zêng 15 cha năc nghệ nhân khèn Mông đhị vêêl đong, năc muy t’cooh Súa a năm nghệ nhân ưu tú.

Lâh đhị bhrợ khèn, zâp tuần, t’cooh Súa lươt tươc apêê trường học, apêê vêêl ma nang da ding ca coong đoọng pa choom ha pr’châc p’niên ma nưih Mông đợ t’nơơt khèn lâng bhrợ khèn. “Acu lêy xooc đâu acu yêm loom tu vêy bâc ruuh p’niên k’rang zư đơc c’leh vă hóa n’nâu”.

Câu lạc bộ khèn Mông coh chr’val Lao Chải, chr’hoong Mù Cang Chải ty vêy lâh 10 cha năc. Apêê đoo năc đợ đha đhâm chăp kiêng khèn, ta luôn k’rong pa chung, pa choom plong khèn, múa khèn. Lờ A Thông lâng Sùng A Vàng coh vêêl Xéo Dì Hồ A, chr’val Lao Chải xay moon:

“Chô ooy đâu công lêy muy bơr pr’zơc đha đhâm pa bhlâng p’zay pa choom plong khèn, đoọng xa nul khèn choom dưr bâc ngai năl”.

“Ha dang ahêê căh bhrợ t’vaih câu lạc bộ đoọng k’đhơợng zư đơc năc buôn bil pât. Đha đhâm apêê đoo căh vêy ngai pa choom đoọng năc brương tr’nu buôn bil pât. Tu cơnh đêêc azi bhrợ t’vaih câu lạc bộ n’nâu đoọng k’đhơợng zư đơc c’leh bh’rợ”.

Xooc coh chr’val Mù Cang Chải lâng apêê chr’val âng vêêl đong chr’hoong Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái ty zêng vêy c’bhuh văn nghệ đơơng râu liêm pr’hay la lay âng ma nưih Mông. Apêê c’bhuh văn nghệ n’nâu zêng vêy nghệ nhân z’hai plong múa khèn zâp râu.

Tơợ c’moo 2019 tươc đâu, apêê trường học coh apêê vêêl đong vêy đhị vaih k’kir khèn Mông công âi p’xoọng bh’rợ pa choom múa khèn ha pêê a đhi học sinh coh bêl ngoại khóa. Tơợ đâu bhrợ pa dưr loom k’đhơợng zư đơc lâng pa dưr c’leh bh’rợ liêm pr’hay âng acoon coh đhị apêê vêêl đong vêy bâc ma nưih Mông ăt ma mông… pa bhlâng năc, năc tơơp tơợ c’moo 2022, coh zr’lụ da ding ca coong Mù Cang Chải công bhrợ apêê Festival khèn Mông liêm pr’hay. Pr’căn Vũ Thị Mai Oanh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao lâng Du lịch tỉnh Lào Cai moon:“Râu bha lâng đoọng choom zư đơc lâng pa dưr apêê k’kir văn hóa phi vật thể năc đoo đha nuôr acoon ch Mông apêê đoo ma năl hâng hơnh cr’van âng apêê. Tỉnh k’rong p’too moon đha nuôr bhrợ pa dưr đợ chr’năp âi bơơn xay moon năc k’kir văn hóa phi vật thể k’tiêc k’ruung. Râu liêm buôn coh Mù Cang Chải năc đoo đợ k’kir văn hóa phi vật thể p’têêt lâng đhị cruung k’tiêc liêm pr’hay âng k’tiêc k’ruung năc đoo ruộng chuôr Mù Cang Chải bhrợ t’vaih muy c’bhuh sinh thái pa zum bhlưa crâng ca coong lâng văn hóa, bhrợ ha nghệ thuật khèn Mông vêy choom bơơn zư pa dưr đơc muy cơnh liêm choom…”.

C’moo đâu, Festival Khèn Mông bơơn chr’val Mù Cang Chải bhrợ moot bêl Tết Dương lịch 2026, năc bêl đoọng apêê nghệ nhân coh đâu pa căh apêê pr’múa, xa nul khèn pr’hay bhlâng, liêm bhlâng hơnh deh t’mooi./.

MÙ CANG CHẢI GÌN GIỮ ĐIỆU KHÈN MÔNG

Nghệ thuật khèn của người Mông là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia. Trong bối cảnh nhịp sống mỗi ngày thêm hối hả, ngày càng ít người biết chế tác khèn; số người múa khèn giỏi, thổi khèn hay cũng hiếm dần. Để giá trị văn hóa truyền thống không bị mai một, lãng quên, những chủ thể của di sản Mù Cang Chải (Lào Cai) đang có nhiều biện pháp gìn giữ, bảo tồn.

Khèn tiếng Mông gọi là "kềnh" hoặc "khềnh" vừa là một loại nhạc cụ thuộc bộ hơi, vừa là một đạo cụ múa. Bởi khèn được thổi đi đôi với các vũ đạo múa, đã thổi khèn là chân không đứng yên. Khèn có thể chỉ múa đơn, cũng có khi nhiều người cùng múa với các động tác xoay, lộn, đá chân hoặc đi lại nhẹ nhàng, thong thả, khoan thai, tùy thuộc vào hoàn cảnh, không gian khi biểu diễn hay tâm trạng, sự hưng phấn của từng “nghệ sỹ”.

Đối với người Mông, nhạc cụ khèn cũng như những âm thanh của nó là hành trang gắn liền với cả cuộc đời của một con người. Những lễ hội có tính chất gia đình cũng như cộng đồng, người Mông đều sử dụng tiếng khèn để bày tỏ tình yên quê hương, đất nước, tình yêu thiên nhiên và lòng biết ơn đối với các đấng siêu nhiên cũng như các thế hệ đi trước... 

Nghệ nhân ưu tú Thào Cáng Súa, dân tộc Mông, 65 tuổi là một trong số 18 người ở Mù Cang Chải còn biết chế tác khèn Mông. Ông Súa nói tiếng phổ thông không sõi, nhưng đã đi biểu diễn khèn ở khắp Tây Bắc và lần nào cũng rinh giải vàng, giải nhất về cho địa phương. Gần đây, khi tỉnh Yên Bái cũ xây dựng lý lịch Di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật khèn của người Mông đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt thì ông Súa là một trong những người quan trọng nhất bởi trong số 15 nghệ nhân khèn Mông ở địa phương, chỉ duy nhất ông Súa này là nghệ nhân ưu tú.

Bên cạnh chế tác khèn, đều đặn hàng tuần, ông Súa đi đến các trường học, các bản làng vùng cao để truyền dạy cho thế hệ trẻ người Mông những điệu múa khèn truyền thống và nghệ thuật chế tác khèn.“Tôi thấy hiện nay các đội khèn truyền thống không còn giống chúng tôi như trước, nhưng tôi thấy vui vì có nhiều bạn trẻ quan tâm bảo tồn nét văn hóa này”.

Câu lạc bộ khèn Mông ở xã Lao Chải, huyện Mù Cang Chải cũ có hơn mười thành viên. Họ là những thanh niên yêu nghệ thuật Khèn, thường xuyên tụ hợp, say sưa luyện thổi khèn, múa khèn. Lờ A Thông và Sùng A Vàng ở bản Xéo Dì Hồ A, xã Lao Chải chia sẻ:

“Về đây cũng thấy một số bạn thanh niên rất hăng hái tập luyện để phổ biến khèn Mông rộng rãi hơn”.

“Nếu mình không thành lập câu lạc bộ để giữ gìn thì nó sẽ mai một đi. Thanh niên người ta không có thầy dạy thì sau này sẽ mất cái này nên đi chúng tôi đã thành lập câu lạc bộ để giữ gìn bản sắc..”.

Hiện ở xã Mù Cang Chải và các xã thuộc địa bàn huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái cũ hầu hết đều có đội văn nghệ mang bản sắc văn hóa dân tộc Mông. Các đội văn nghệ này đều có nghệ nhân có thể trình diễn nghệ thuật khèn với nhiều bài khèn khác nhau.

Từ năm 2019 đến nay, các trường học ở các địa phương nơi có di sản khèn Mông cũng đã bổ sung chương trình dạy múa khèn cho các em học sinh trong chương trình thể dục giờ giữa giờ và giờ ngoại khóa. Từ đây khơi dậy ý thức giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc tại những địa bàn có số đông người Mông sinh sống... Đặc biệt, bắt đầu từ năm 2022, ở vùng cao Mù Cang Chải cũng tổ chức các Festival khèn Mông độc đáo và đặc sắc.

Bà Vũ Thị Mai Oanh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai chia sẻ:“Điều cốt lõi để có thể bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa phi vật thể chính là đồng bào dân tộc Mông họ tự hào về di sản của họ. Tỉnh tập trung khuyến khích người dân khôi phục và phát huy những giá trị đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cái thuận lợi ở Mù Cang Chải đó là những di sản văn hóa phi vật thể gắn với danh thắng quốc gia đặc biệt ruộng bậc thang Mù Cang Chải nên tạo một thành một hệ sinh thái gắn bó giữa thiên nhiên và văn hóa, khiến cho nghệ thuật khèn Mông chắc chắc có thể được bảo tồn một cách tự nhiên...”.

Năm nay, Festival Khèn Mông được xã Mù Cang Chải tổ chức vào dịp Tết Dương lịch 2026, là dịp để các nghệ nhân nơi đây trình diễn những bài khèn hay nhất, đẹp nhất chào đón du khách./.