Pr’căn Nguyễn Thị Sắn ặt vel Tịnh Mỹ, chr’val Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng (zr’lụ chr’hoong Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận ty) đoọng năl, coh pazêng bánh truyền thống âng ma nưih Chăm, năc bánh a hứ bơơ bhrợ g’lêêh pa bhlầng lâng bhrợ đanh bhlầng. Đoọng vêy bánh a hứ liêm, ma nưih bhrợ bánh năc z’lâh bấc c’nặt lalay.“Đọong bhrợ bánh a hứ năc vêy pr’đươi bhrợ pazêng: cr’liêng, bột cha neh đếêp, đường. Luuc lâng a hứ, va ni đoọng đha hưm. Bêl Tết căh choom căh vêy bánh nâu, bhrợ đhơ đhơ rau bhiệc bhan cung vêy bánh a hứ đoọng bhuôih”.

Coh p’rá Chăm, bánh a hứ bơơn ta đơc nắc “ginrong laya”. Bánh “ginrong laya” năc ta moon bánh a hứ lêy pr’đhang đui cơnh “t’câm a tam-ginrong”, muy pâng đui cơnh “a hứ -laya”. Nâu đoo năc rau bánh ơy vêy coh pr’ặt tr’mông ma nưih Chăm lâng nắc a ngoọn pa têệt dal văn hóa Chăm ting c’xêê c’moo.

Tơợ ơy bhrợ xang zập c’nặt, pazêng bánh a hứ bơơn ta bhrợ xâng đh’hưm, cha n’xiêng, cr’dzăm, ngam âng bột cha neh đêếp lâng cr’liêng a tưch.

Cơnh lâng ma nưih Chăm, bánh ahứ năc căh muy bh’nuôih đoọng bhuôih a bhô dang, năc dzợ đơơng chr’năp văn hóa lalay âng đhanuôr coh đâu. Đhơ cơnh đêêc, năc cơnh lâng pr’ặt tr’mông lang nâu kêi, bấc pr’loọng ma nưih Chăm dzợ loon  bhrợ bánh truyền thống đoọng đươi tu cơnh đêêc apêê k’đươi pân lơơng bhrợ đoọng đhị cr’chăl lễ, tết.

Leh vaih tơợ đhr’năng lalua âng vel đong, pazêng c’moo đăn đâu, pr’căn Đàng Thị Mãi, ặt vel Tịnh Mỹ, chr’val Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng ơy k’rong pazêng pân đil zay t’bech năc đớp bhrợ bánh a hứ nâu.

Xoọc tr’nơợp, bơr pêê cha năc coh vel k’đươi bhrợ, r’dợ nắc bánh a hứ Tịnh Mỹ bấc ngai năl tước lâng zươc câl.

Pr’căn Đàng Thị Mãi đoọng năl, căh muy ma nưih Chăm k’dua bhrợ nắc bấc apêê a đhuôc cung câl, pa bhlầng năc đhị bêl Tết. Đhị đâu, apêê đớp bhrợ ting ký (60.000 đồng/kg).“Muy kilogam bột năc bhrợ mơ 40 bêệ bánh, pay 600.000 đồng, coh đêêc zên công ma nưih bhrợ lưch 200.000 đồng/ch’năc, ma nưih chiên bánh nắc chroot bấc lâh m’bứi. T’mêê đâu, apêê zươc câl 10kg, năc lưch 2 ức zên công, dap lâng zên c’nặt bh’rợ lơơng năc a cu dzợ pa chô 1 ức a năm. Bhrợ  bh’rợ nâu kiêng zư bh’rợ ty chr’năp đơ bhlầng lâng t’vaih thu nhập đoọng ha pêê t’ha coh vel”.

Tơợ tr’pang têy tr’bech g’lăng âng pân đil Chăm, zập bêệ bánh ahứ bhrợ năc muy g’luh văn hóa Chăm bơơn ta pa dưr, bơơn pa choom ha lang t’tun, căh vêy pa căh đăh bha ar xrặ năc pa căh lâng đh’hưm yêm âng bánh lâng xa nay t’ruih âng đoo bơơn ta truih coh toor t’pêê.

Đoọng zư lêy bh’rợ bánh ahứ truyền thống, zooi  đhi amoó ma nưih Chăm đhị vel Tịnh Mỹ vêy pa xoọng thu nhập, moọt m‘pâng c’xêê 6 t’mêê đâu, Hội Liên hiệp pân đil chr’val Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng ơy pa căh cr’noọ bh’rợ “Pân đil tơợp bhrợ cha – zư pa dưr bh’rợ bhrợ bánh ty chr’năp”.

Pr’căn Mạch Thị Xuân Thùy, Chủ tịch Hội Liên hiệp Pân đil chr’val Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng đoọng năl, ting pâh cr’noọ bh’rợ xoọc vêy 10 cha năc. Cr’noọ bh’rợ nâu căh muy năc zooi t’vaih bhiệc bhrợ năc dzợ c’lâng bh’rợ ghit liêm phong trào thi đua prá xay bhriêl choom, bh’rợ pân đil tr’zooi đhị bhrợ têng cha, pa dưr pr’loọng đong bhui har lâng bhrợ liêm choom đề án zooi pân đil tơợp bhrợ cha cr’chăl 2026-2035.“Tơợ cr’noọ bh’rợ nâu Hội Liên hiệp pân đil chr’val năc đh’rưah lâng a đhi amoó đăh bh’rợ: pa têệt pa câl pr’đươi ơy bhrợ lâng pa choom đươi dua chuyển đổi số coh bh’rợ pa căh, pa câl hàng; r’dợ pa dưr chr’năp tr’haanh đoọng ha bánh ahứ truyền thống vel Tịnh Mỹ, chr’val Hồng Thái”.

Văn hóa ch’na đh’năh âng ma nưih Chăm pa têệt lâng bhuôih caih. Lâh mơ bánh ahứ, ma nưih Chăm dzợ bhrợ bánh ít, pọ, bánh sakaya.. đoọng bhuôih a bhô dang bêl lễ, Tết; đươi đhị bh’rợ bhuôih caih.

Bánh ahứ âng ma nưih Chăm đhị tỉnh Lâm Đồng đơơng bấc rau chr’năp lalay lâng bánh a hứ vel Tịnh Mỹ năc xoọc đương rơơm năc đoo pr’đươi OCOP tr’nơợp âng chr’val Hồng Thái tơợ ơy pa zưm đơn vị hành chính./.

GẮN NHÃN CHO BÁNH GỪNG CỦA NGƯỜI CHĂM Ở LÂM ĐỒNG

Nếu như trước đây bánh gừng chỉ là là thức quà trong ngày lễ, ngày nay, từ đôi bàn tay khéo léo của mình, phụ nữ dân tộc Chăm ở thôn Tịnh Mỹ, xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng đã đưa loại bánh truyền thống của người Chăm ra khỏi làng đến với nhiều nơi khác trong và ngoài tỉnh.

Bà Nguyễn Thị Sắn ở thôn Tịnh Mỹ, xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng (khu vực huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận cũ) cho biết, trong tất cả các loại bánh truyền thống của người Chăm, thì bánh gừng được làm công phu và mất nhiều thời gian nhất. Để có cái bánh gừng trông đẹp mắt, người làm bánh phải trải qua nhiều công đoạn khác nhau.“Để làm bánh gừng cần có các nguyên liệu gồm: trứng, bột nếp, đường. Còn hương vị thì phải có gừng, có va ni vô trong bánh nó mới có mùi thơm. Tết cổ truyền là không thiếu được loại bánh gừng này, làm gì thì làm phải có bánh gừng để cúng cho ông bà, tổ tiên”.

Trong tiếng Chăm, bánh gừng được gọi là “ginrong laya”. Và “ginrong laya” nghĩa nôm na là bánh gừng có dáng nửa như “càng cua – ginrong”, nửa như "củ gừng - laya”. Đây là loại bánh gắn bó với người Chăm và là sợi dây nối dài văn hóa Chăm qua bao năm tháng.  

Sau khi hoàn thành các công đoạn, những chiếc bánh gừng được chế biến đơn giản nhưng lại có mùi vị thơm ngon, béo, giòn ngọt từ bột nếp và trứng.

Đối với người Chăm, bánh gừng không chỉ đơn thuần là vật lễ để dâng cúng thần linh, ông bà tổ tiên, mà còn là một dạng thức văn hóa, một bộ phận cấu thành bản sắc đặc trưng của dân tộc. Tuy nhiên, với nhịp sống hối hả ngày nay, nhiều gia đình người Chăm không còn đủ thời gian để làm những món bánh truyền thống nên phải đi đặt người quen trong dịp lễ, tết truyền thống của dân tộc.

Xuất phát từ thực tế của địa phương, những năm gần đây bà Đàng Thị Mãi, trú thôn Tịnh Mỹ, xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng đã tập hợp những phụ nữ có đôi bàn tay khéo léo cùng nhau nhận các đơn hàng (bánh gừng).

Ban đầu, chỉ một hai đơn hàng trong làng, dần về sau “tiếng lành đồn xa” bánh gừng Tịnh Mỹ nhận được nhiều đơn đặt hàng từ trong cũng như ngoài tỉnh.

Bà Đàng Thị Mãi cho biết thêm, không chỉ người Chăm đặt hàng mà còn có người Kinh, nhất là trong dịp Tết. Ở đây nhận đặt hàng theo ký (60.000 đồng/kg). “Một kilogam bột làm ra được 40 cái bánh, mình lấy 600.000 đồng, trong đó, tiền công người làm bánh hết 200.000 đồng/người, người chiên bánh thì trả cao hơn chút. Vừa rồi có đơn đặt 10 kg, thì hết 2 triệu tiền công, trừ các khoản khác, mình còn dư đúng 1 triệu. Chủ yếu là muốn giữ lại nghề truyền thống và tạo thu nhập thêm cho chị em lớn tuổi”.

Qua đôi bàn tay khéo léo của những phụ nữ Chăm, mỗi chiếc bánh gừng làm ra là một lần văn hóa Chăm được đánh thức, được truyền lại, không qua sách vở mà bằng mùi hương, vị bánh và cả câu chuyện kể bên bếp lửa.

Để gìn giữ nghề làm bánh gừng truyền thống, giúp chị em phụ nữ dân tộc Chăm ở thôn Tịnh Mỹ có thêm thu nhập, vào trung tuần tháng 6 vừa qua, Hội Liên hiệp phụ nữ xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng đã ra mắt mô hình “Phụ nữ khởi nghiệp – giữ gìn nghề bánh gừng truyền thống”.

Bà Mạch Thị Xuân Thuỳ, Chủ tịch Hội Liên hiệp phụ nữ xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng cho biết, tham gia mô hình hiện có 10 thành viên. Mô hình này không chỉ đơn thuần là hỗ trợ sinh kế mà còn là giải pháp cụ thể hóa phong trào thi đua dân vận khéo, phong trào phụ nữ giúp nhau phát triển kinh tế, xây dựng gia đình hạnh phúc và thực hiện hiệu quả đề án hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026 - 2035.“Thông qua mô hình này Hội Liên hiệp phụ nữ xã cũng sẽ tiếp tục đồng hành cùng chị em trong việc như: tập huấn kỹ thuật; hỗ trợ nguyên liệu ban đầu và thiết kế bao bì, nhãn mác; kết nối tiêu thụ sản phẩm cũng như là hướng dẫn ứng dụng chuyển đổi số trong quảng bá và bán hàng; từng bước xây dựng thương hiệu bánh gừng truyền thống thôn Tịnh Mỹ, xã Hồng Thái”.

Văn hoá ẩm thực của người Chăm gắn liền với thờ cúng. Ngoài bánh gừng, người Chăm còn làm bánh tét, bánh ít, bánh sakaya… để dâng cúng ông bà, tổ tiên trong dịp lễ tết; phục vụ trong lễ nghi tôn giáo.

Bánh gừng của đồng bào Chăm ở tỉnh Lâm Đồng mang nhiều sắc thái riêng và sản phẩm bánh gừng thôn Tịnh Mỹ đang được kỳ vọng là sản phẩm OCOP đầu tiên của xã Hồng Thái sau sáp nhập đơn vị hành chính./.