Xoọc tớt cóh tr’nớt nhà trường, đợ apêê p’niên acoon cóh Mông xoọc tuổi cha cắh ơy k’bhộ, k’rang cắh ơy tước nắc lơi jợ bhiệc học chô bơơn pay k’điêl, k’diịc lâng bhrợ k’căn k’conh xoọc bêl 13-14 c’moo hadợ. Đoọng xang nặc, đợ j’niêng cr’bưn cắh liêm crêê, ha ul đha’rứt ting ặt ta’pưn lâng bhrợ cắh liêm crêê tước bhiệc padưr pa’xớc ooy a’chặc a’rang ha y chroo.

    Đhị râu cha’cêết ra’ngoóh tơợp hân noo ha’ọt, râu đh’riêng bha’dơng k’coon âng apêê k’căn p’niên đhị đhr’nông đông n’loong toor dading bơơn lêy xơợng ooy pr’ắt tr’mung zr’nắh k’đhạp đắh loom. Mơ 14 c’moo, xoọc tuổi cha, tuổi pậ, Vừ Thị Nhinh nắc ting k’diịc chô cóh vel Làng Mô, chr’val Làng Mô, chr’hoong k’noong k’tiếc Sìn Hồ, Lai Châu lâng nắc ơy bhrợ k’căn lấh 7 c’xêê ơy. K’coon đoo n’niên váihs ma oom oóch, k’ay k’naanh…hadợ lêy anhi k’conh k’căn cung dzợ p’niên cắh râu choom bhrợ têng. Đăn hi’bu đăl, Nhinh đương k’diịc chô đắh ha’rêê hadợ cóh đông cắh râu rị váih. Lêy ch’na âng k’coon nắc mưy t’nôm pr’chấh dzợ ta đợc tơợ t’ngay nua.

    Xang mưy g’lúh bhrợ năl, manứih k’căn p’niên Vừ Thị Nhinh nắc xay moon, cóh đông đau vêy pazêng 5 đhi noo lâng ắt cóh chr’val Pú Đao, chr’hoong Nậm Nhùn. Nhinh lưm k’diịc bêl g’lúh tết 2015, xọoc học lớp 7 đhị trường THCS bán trú âng chr’val lâng bêl đêếc k’diịc Nhinh nắc xoọc học lớp 9. prá xay đh’rứah 2, 3 chu nắc lêy bhui har, k’diịc pa’zước chô chi’ớh cóh đông xang nặc ắt tớt tr’pay luôn ting cơnh j’niêng cr’bưn apêê cắh dzợ đoọng chô. Cắh ha mơ đenh nắc 2, 3 t’ngay t’tưn apêê đắh đông n’jứih âng đơơng jập đồ lướt ta’moóh, lâng tơợ đêếc nhi đoo lơi học chô bhrợ diịc điêl ắt tớt đh’rứah. Vừ Thị Nhinh moon: “Vel cu cr’chăl đâu mơ 20 cây, k’diịc cu xiêr chi’ớh nắc lưm acu lâng ắt lâng cu cóh đông. Acu lướt học nắc cung xiêr chi’ớh cóh trường, xang nặc tr’pay tơợ trường đơơng chô. Xang bêl xay xơ nắc lêy pr’ắt tr’mung cung zr’nắh k’đhạp bhlâng.”

    Lươt zi’lấh acoon tr’đấc dal, đhr’nông đông âng Sùng Thị Dở nắc ắt đắh chêêl da’ding. Pr’đươi cr’van chr’nắp bhlâng cóh đông nắc lêy k’noọ k’zệt bao ha’roo t’mêê xoót bhrợ đh’rứah lâng 2, 3 gọ gooi ma tăm nha nhự. C’moo đâu Dở 17 c’moo lâng k’diịc đoo nắc t’ha lấh ađoo 1 c’moo, hân đhơ cơnh đêếc, nhi đoo nắc ơy vêy 2 p’nong k’coon mưy n’jứih mưy n’đil oom oóch. Tơợ bêl váih k’coon thứ 2 cr’chăl đâu lấh 1 c’moo, k’căn k’conh đoọng nhi đoo glúh ắt lalay, nắc pr’ắt tr’mung ting zr’nắh k’đhạp, ta’bhứch bấc lấh mơ. Sùng Thị Dở xay moon: “Học lứch lớp 5 nắc acu đhêy học đoọng pay k’diịc. bêl pay k’diịc nắc dzợ k’tứi cắh năl râu rị, váih k’coon, xang nặc bơơn lêy pr’ắt tr’mung zr’nắh lấh mơ. Xoọc đâu nắc zêng váih k’coon lêy t’bhlâng bhrợ têng đoọng k’coon âm cha liêm zâp.”

    Bhiệc tr’bơơn tr’pay diịc điêl âng manứih Mông cóh bôl dading Làng Mô cung lêy ba buôn cơnh ngoọ bhơi nhực, pô hi’la cóh crâng. Hadang lêy tr’kiêng đh’rứah nắc lêy chô moon lâng k’căn k’conh âng đơơng a’ọc, a’tứch lâng đồng bạc bhoọc đoọng lưm ta’moóh xang nặc chô ắt đh’rứah. Xa’nay t’ruíh ooy diịc điêl âng đhanuôr cóh đâu vêy tơợ r’bhâu c’moo đâu cơnh ngoọ mưy râu cơnh đêếc, nắc đoọng cr’noọ bh’rợ vêy ngai bhrợ lâng zư đợc tơơm ríah. Hân đhơ vel bhươl ơy bhrợ padưr hương ước, toom zên, toom ha’roo cha’nêếh, nắc đợ apêê diịc điêl tr’bơơn tr’pay bêl cắh tước c’moo tr’pay cung dzợ bấc ooy zâp vel bhươl, hân đhơ cơnh đêếc cung cắh choom zêl cha’groong đợ apêê p’niên tr’kiêng đh’rứah lâng bơơn k’căn k’conh đoọng.

Thầy giáo Nguyễn Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường THCS chr’val Làng Mô, chr’hoong Sìn Hồ đoọng năl, Nhà trường cung ơy pazưm lâng cấp uỷ, chính quyền vel đông đoọng xay moon k’đươi k’căn k’conh học sinh. ooy đợ g’lúh lướt ooy lớp, nhà trường cung p’têết pazưm zâp g’lúh giao lưu, xang nặc zâp giờ học đắh p;ân’jứih pân’đil đoọng apêê ađhi năl liêm gít lấh mơ ooy đắh râu cắh liêm crêê âng bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh, hân đhơ cơnh đêếc cung cắh râu choom tr’xăl, lâng ooy 2 c’moo chô ooy đâu nhà trường nắc ơy lêy k’noọ 10 cha’nặc tr’bơơn tr’pay diịc điêl xoọc học tơợ lớp 6 tước lớp 9. Thầy giáo Nguyễn Anh Tuấn moon: “Tr’bơơn tr’pay đấh nắc đoo bhiệc dưr váih zr’nưm âng zâp chr’val k’coong ch’ngai. Lấh mơ, Làng Mô cung nặc chr’val pabhlâng zr’nắh k’đhạp âng chr’hoong Sìn Hồ, 100% nắc apêê a châu học sinh acoon cóh lâng k’dâng 80% nắc acoon cóh Mông. Hân đhơ cấp uỷ, chính quyền vel đông cung ơy zêl cha’groong k’rơ liêm. Nắc bhiệc tr’bơơn tr’pay xoọc cắh ơy tước c’moo dzợ dưr váih bấc. cung ơy apêê học xang lớp 6, tơợp moót 13 c’moo ha dợ nắc ma tr’pay. Zâp pr’loọng đông, apêê k’căn k’conh nắc ting đoọng apêê toom đoọng nhi k’coon bơơn tr’pay.”

    K’noọ 20 c’moo ắt mamung đhị k’tiếc zr’nắh k’đhạp, cha’cêết ra’ngoóh cóh Làng Mô, lâng bhiệc bhrợ khám padứah đoọng ha đhanuôr zâp acoon cóh cóh vel đông, trạm Trưởng trạm y tế Làng Mô Vũ Tiến Thư cắh ha mơ ha vil đợ apêê n’niên k’coon xoọc cắh zâp c’xêê, đợ apêê ma oom oóch, khuých goo. Ooy đâu vêy bấc đợ apêê p’niên nắc ma chêết bil tu apêê k’căn dzợ tứi cắh mặ choom n’niên váih. Hadợ ngai pr’đoọng mamung nắc cung cắh liêm choom, ma bhr’bhốh, oom oóch. Ting cơnh xay moon âng Trạm y tế chr’val, tơợ tơợp c’moo đâu tước nâu cơy vêy 32 apêê tr’bơơn tr’pay đh’rứah, vêy tước 26 cha’nặc tr’pay cắh zâp c’moo ơy, ooy đâu pazưm lấh mơ nắc đhanuôr acoon cóh Mông lâng Dao. Trạm trưởng trạm y tế Làng Mô Vũ Thiến Thư mốp loom moon: “Lêy đợ apêê dứp mơ c’moo cắh ta đoọng 13, 14 nắc apêê ma tr’bơơn tr’pay, đắh bhiệc nâu nắc bhrợ cắh liêm crêê tước c’rơ tr’mung, cung cơnh pr’ắt tr’mung apêê. Tr’bơơn tr’pay đấh xang nặc n’niên k’coon oom oóch, bhr’bhốh, học hành, pabhrợ ta’têng cung cắh choom.”

     Dưr chô đắh Làng Mô xoọc bêl mặt t’ngay k’noọ lơớp, lêy plêệng k’noọ k’năm cóh zâp vel đông, bhrợ cóh đâu ting cha’cêết ra’ngoóh lấh mơ. Hân đhơ cơnh đêếc, k’ay loom lấh mơ nắc bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh, xoọc cắh tước c’moo dzợ ặt bấc. lâng c’léh bh’rợ đợ apêê p’niên oom oóch, khuých goo dzợ ặt bấc n’léh đhị râu đh’riêng bha dơng k’coon xr’dô âng đợ apêê k’căn p’niên./.

 LỜI RU BUỒN TRÊN ĐỈNH LÀNG MÔ

Khắc Kiên

     Đang ngồi trên ghế nhà trường, những đứa trẻ dân tộc Mông ở tuổi “ăn chưa no, lo chưa tới” đã bỏ ngang việc học về lấy vợ, lấy chồng và làm bố, làm mẹ ở tuổi 13 – 14. Để rồi từ đó, hủ tục, lạc hậu, đói nghèo đeo bám mãi và kéo theo là hệ lụy cho sự phát triển về thể chất của thế hệ tương lai.

     Trong cái lạnh tê tái đầu đông, lời ru của người mẹ trẻ vọng ra từ căn nhà gỗ bên sườn núi, hút vào đại ngàn chất chứa nỗi buồn sâu lắng về cuộc sống đầy khó khăn phía trước. Ở tuổi 14, đang tuổi ăn, tuổi lớn, Vừ Thị Nhinh đã theo chồng về ở bản Làng Mô, xã Làng Mô, huyện biên giới Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu và đã làm mẹ được hơn 7 tháng. Đứa bé sinh ra ngoặt nghẹo, ốm đau liên miên khi cả bố và mẹ vẫn còn là những đứa trẻ. Đã cuối giờ chiều, Nhinh đợi chồng đi nương về mà trong nhà chẳng còn gì. Bữa tối của đứa con nhỏ chỉ là gói cháo trắng còn sót lại từ hôm qua.

    Sau một hồi làm quen, người mẹ trẻ Vừ Thị Nhinh mới lí nhí tậm sự: Nhà em có 5 anh chị, em và ở xã Pú Đao, huyện Nậm Nhùn. Nhinh gặp chồng trong dịp tết năm 2015, đang học lớp 7 tại trường THCS bán trú của xã và khi đó chồng Nhinh đang học lớp 9. Nói chuyện với nhau mấy lần thấy vui, chồng rủ bảo về nhà chơi rồi nhốt theo phong tục dân tộc không cho về. Chỉ vài ngày sau, chồng và bố mẹ chồng mang lễ đến nhà hỏi, vậy là từ đó em và chồng bỏ học về làm vợ chồng của nhau. Vừ Thị Nhinh nói: “Bản em cách đây 20 cây. Anh ấy xuống chơi thì mới gặp em rồi cùng em ở nhà. Em đi học thì cũng xuống chơi ở trường, rồi lấy nhau ở trường về. Cưới nhau về sớm nên em cũng thấy cuộc sống hơn khó khăn.”
    Vượt qua con dốc dựng đứng, ngôi nhà của Sùng Thị Dở đơn sơ nép mình bên sườn núi. Tài sản có giá trị nhất chỉ là gần chục bao thóc mới thu hoạch với mấy cái nồi đen nhẻm. Năm nay Dở 17 tuổi và chồng kém một tuổi, nhưng đã là bố mẹ của hai đứa con một trai, một gái nheo nhóc. Từ khi có đứa con thứ hai cách đây hơn một năm, bố mẹ cho ra ở riêng nên cuộc sống vốnđã thiếu thốn, vất vả nay càng khó khăn hơn. Sùng Thị Dở hồn nhiên cho biết: “Học hết lớp 5 thì em nghỉ học để lấy chồng. Lúc lấy chồng thì vẫn còn nhỏ không biết gì, có con, rồi đi làm cho con em thì mới biết khó khăn thế nào. Bây giờ thì có con hết rồi thì phải làm cho còn ăn, con uống thôi.”
    Việc lấy vợ, lấy chồng của người Mông trên đỉnh núi mù sương Làng Mô cũng hồn nhiên như cỏ cây, hoa lá trong rừng. Chỉ cần thấy thích nhau là về nói với bố mẹ mang lợn, gà và vài đồng bạc trắng đến hỏi rồi về ở với nhau. Câu chuyện dựng vợ, gả chồng của đồng bào nơi đây có từ ngàn đời nay như một lẽ tự nhiên, chỉ để mục đích có người làm và duy trì nòi giống. Mặc dù, địa phương đã xây dựng hương ước, phạt tiền, phạt thóc những cặp vợ chồng tảo hôn để áp dụng ở mỗi bản làng, nhưng cũng không thể cấm cản khi những đứa trẻ thích nhau và được bố mẹ đồng ý.

    Thầy giáo Nguyễn Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường THCS xã Làng Mô, huyện Sìn Hồ cho biết: Nhà trường cũng đã phối hợp với cấp ủy, chính quyền địa phương để tuyên truyền, vận động phụ huynh và học sinh. Trong những buổi lên lớp, nhà trường cũng lồng ghép các buổi giao lưu, rồi các giờ học về giới tính để các em nhận thức rõ hơn về tác hại của việc lấy chồng sớm, nhưng chẳng mấy chuyển biến; và trong hai năm trở lại đây nhà trường đã ghi nhận gần 10 trường hợp lấy vợ, lấy chồng khi đang học từ lớp 6 đến lớp 9. Thầy giáo Nguyễn Anh Tuấn nói: “Lấy vợ, lấy chồng sớm là thực trạng chung của các xã vùng cao. Đặc biệt, Làng Mô cũng là xã đặc biệt khó khăn của huyện Sìn Hồ, 100% các cháu là học sinh dân tộc và khoảng 80% là học sinh dân tộc Mông. Mặc dù cấp ủy, chính quyền địa phương cũng đã can thiệp, vào cuộc rất là mạnh mẽ. Tuy nhiên thì việc tảo hôn khi các cháu vẫn còn đang đi học vẫn còn xảy ra. Cũng đã có trường hợp cuối lớp 6, bắt đầu bước sang tuổi 13 tảo hôn. Các gia đình phụ huynh chấp nhận phạt để cho còn người ta lấy vợ, lấy chồng.”

    Gần 20 năm bám trụ trên mảnh đất đầy sương, gió khắc nghiệt Làng Mô, với công việc khám chữa bệnh cho đồng bào các dân tộc trên địa bàn, Trạm trưởng Trạm y tế Làng Mô Vũ Tiến Thư không thể nào quên những ca sinh non, những đứa trẻ dị tật bẩm sinh khi mẹ chúng là những đứa trẻ. Trong số đó có rất nhiều đứa bé không được làm người chết sau khi sinh vì cơ thể người mẹ chưa phát triển toàn diện. Còn may mắn sống được thì cũng là những đứa trẻ thấp còi, suy dinh dưỡng và thiểu năng trí tuệ cả đời. Theo thống kê của Trạm y tế xã, từ đầu năm đến nay có 32 cặp lấy nhau, thì có tới 26 cặp tảo hôn, trong đó chủ yếu tập trung trong đồng bào Mông và Dao. Trạm trưởng Trạm Y tế Làng Mô Vũ Tiến Thư buồn rầu chia sẻ: “Trường hợp dưới độ tuổi cho phép 13, 14 tuổi các cháu đã kết hôn, trong vấn đề này nó sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe, sinh sản, cũng như là kinh tế. Lấy nhau sớm thì sinh con nó sẽ xảy ra những trường hợp suy dinh dưỡng, nên là lớ lên trẻ sẽ bị chậm pháp triển, học hành, lao động cũng kém.”
   Chia tay Làng Mô khi mặt trời đã khuất sau dãy núi, màn sương đêm bắt đầu bao phủ khắp các bản làng, khiến cái lạnh càng thêm tê tái. Thế nhưng, tê tái hơn là câu chuyện buồn tảo hôn của những cặp vợ chồng tuổi "teen" vẫn chưa có lời giải. Và, hình ảnh những đứa trẻ dị tật, thấp còi, thiểu năng trí tuệ vẫn còn vang vọng giữa đại ngàn qua lời hát ru của những người mẹ trẻ./.